межд
күүгээни, айдааны буойуу. Шш... не шумите!

иһиир диэнтэн хай
аата. Саала иһигэр күүгээн-айдаан үксээтэ. Хаһыы-ыһыы, иһиирии, атаҕынан муостаны лиһигирэтии. П. Филиппов
Хайаҕа хатан иһиирии часкырыйбыт. Н. Абыйчанин
Пушка ньиргиэрэ, снарядтар иһиириилэрэ …… кыратык да намырыы түспэт. Л. Толстой (тылб.)

I
халаа диэнтэн атын
туһ. «Хайа уонна Бүтэйдээх лааппытын таһаҕаһа халаммыта буолбат дуо?» — диир Нутчин. Идэлги
Барааҥка сонноохторо суотабайдаах буолан, халаммытын тыллыы охсубут. Лоһуура
Халаммыт баай-дуол сороҕо Рим хааһынатыгар киирэрэ. КФП БАаДИ
II
аат., көсп. Элбэх саҥаиҥэ, күүгээн, айдаан. ☉ Шум, гвалт
Хата, дьонум хас ыалдьыт халаныгар кыһаммат сэбэрэлээхтэр. К. Уткин
III
даҕ. Ахсым, дохсун (үксүгэр ат туһунан). ☉ Горячий, быстрый, резвый, проворный (обычно о коне). Халан ат
□ Төлөн халан курдук. ПЭК СЯЯ
ср. монг. халуун ‘жара; горячий’

аат. Элбэх саҥа-иҥэ, күүгээн-айдаан. ☉ Сильный гомон, громкий шум от множества голосов
Микиитэ өр турда. Айдаан, күйгүөн улам намырыйан истэ. Оһох уота симэлийэн барда. Амма Аччыгыйа
Дьон өрө үөмэхтэһэн айманан бардылар; туох да бэрээдэгэ суох бөлөх-бөлөх үмүөрүһэн, кэпсэтии, күйгүөн буолла. М. Доҕордуурап
Уулусса күйгүөнүгэр, дьон, массыына аалыҥнаһыытыгар кыһаллыбакка, Мэлэхсин куорат таһын диэки түһэн истэ. М. Ефимов
◊ Күйгүөн хара холорук фольк. — олус күүстээх, тыастаах-уустаах холорук. ☉ Огромный смерч, сметающий все вокруг, сопровождаемый сильным грохотом
Онуоха ол дьон аттара бии дьону күйгүөн хара холоругунан сөрөөн илдьэ бардылар. ПЭК ОНЛЯ I

I
туохт. Элбэх саҥаныиҥэни эбэтэр күүгээни-айдааны таһаар. ☉ Громко шуметь, жужжать; поднимать шум-гам, гомон
Күөх халлаан көхсүттэн Күлүмэн үөн күйгүөрдэ, Кумаар үөн хойунна. Саха фольк. Сөҕүөх иһин, биһиги арыыга тахсыбыппытын билэн, хара хаас халыҥ үөрэ биирдэ өрө көтөн тахсан, алыы сири үрдүнэн эргийэ сылдьан күйгүөрэр. «ХС». Күйгүөрэллэр эргиэмсиктэр: «Улуу махтал айбыкка! Күнкиһи кэлэн түүнү да кубулуттуҥ сырдыкка!» Ш. Руставели (тылб.)
△ Улахан тыаһы-ууһу таһаар. ☉ Производить грохот, грохотать, гудеть
Күнтэн — көмүөл күрүлээн, Көҥү устан күйгүөрэр. Күннүк Уурастыырап
Хаһан муус-хаар ууллан, буордаах уу күйгүөрэр, Оччоҕо мин сүрэҕим өрөгөйдөөн үөрэр. В. Лебедев (тылб.)
II
аат. Туохтан эмэ өрүкүйэн, көхтөнөн, күөдьүйэн тахсар саҥаиҥэ, күүгэн (хол., үгүс киһи, көтөрсүүрэр саҥатын туһунан). ☉ Оживленные, возбужденные, громкие голоса людей, гомон птиц, гвалт
Иһийэн турбут тайҕа тыраахтар тыаһынан, дьон күйгүөрүнэн дьигиһийэ, куугунуу-хааҕыныы түспүтэ. И. Федосеев
Кыыртаах кус буолан, эккирэтиһэ оонньуур оҕолор көрдөөх күйгүөрдэрэ иһиллэр. Сэмээр Баһылай
Кус-хаас саҥата, тыккырыы сүүрдэр көмүс сүүрээннэр тыастара барыта биир кэм уҕараабат күйгүөр, модун муусука буолан кутуллар. «ХС»

1. аат. Иһиллээбит курдук чуумпу. ☉ Полное отсутствие шума, тишина, безмолвие
   Дьиэ иһигэр им-дьим. Н. Неустроев
   Билигин чуумпуран олоро түһүөҕүҥ, Им-дьимҥэ хас биирдиибит саамай чулуу, Саамай истиҥ баҕа санаатын иһигэр санаатын. И. Гоголев
   Им-дьим Иһиллэр Бэл кумаар саҥата. В. Миронов
2. даҕ. суолт. Тыаһа, күүгээнэ, айдаана суох. ☉ Тихий, бесшумный
   Имдьим чуумпу дьиэ иһигэр Иккиэйэҕин эрэ хаалан, Эйэҕэстик, истиҥник Иҥэнтоҥон кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
   Түүҥҥү итии салгыҥҥа оҥоойу үөрэн-көтөн ыллыырын им-дьим ичигэс түүн иһиллээн турбута. Күндэ
3. сыһ. суолт.
4. Саҥата суохтук, таалан, тыаһа-ууһа суохтук. ☉ Тихо, безмолвно
   Валерий Иванович Катята сытар томторугар кэлэн, им-дьим табахтыы олорор буоларын Үүйэ үгүстүк көрөрө. Л. Попов
   Дьиэлээхтэр бары даҕаны, туох эрэ кутурҕан буолтун курдук, им-дьим олордулар. Болот Боотур
   Мотуок солко мутукчаларын хаһыҥҥа хаарыттаран хагдарыйан эрэр хараҥа ойуур, кинилэри хаххалаабыттыы, им-дьим иилээн турар. М. Доҕордуурап
5. Айдаана-түрүлүөнэ суохтук, биллибэккэ-көстүбэккэ. ☉ Без шума, бесшумно, тихо, незаметно
   Арамаан Дьөгүөрэп имдьим эргинэ олорор. Амма Аччыгыйа
   Икки-үс тайах этин Им-дьим тиэйиэх этим... Ф. Софронов
   Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара. А. Бэрияк
6. Эйэ дэмнээхтик. ☉ Тихо-мирно
   Иэс-күүс бэрсиһэн им-дьим олорбуппут. Амма Аччыгыйа
   «Хамсаабакка, им-дьим тур!» - диэн Хамандыыр саҥата сатарда. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Им-дьим бар - 1) саҥара, айдаара, күүгүнүү туран эмискэ тохтоон хаал. ☉ Внезапно прекратить говорить, замолчать
   Дьон им-дьим баартара, тыыммат буолбукка дылы буолбуттара. Суорун Омоллоон
   Бэл, убайын «табаарыс Кириилин» диэтэ, официальнай быһыылаахтык. Бары сэҥээрэ түстүлэр. Им-дьим бардылар. Л. Попов
   Дьоннор элэҥ-сэлэҥ күлсэн иһэннэр, им-дьим бардылар. М. Доҕордуурап; 2) сыыйа уостан, иһийэн сүтэн бар. ☉ Перестать шуметь, говорить, утихнуть, затихать
   Бастаан утаа Арчахтар ааһыммыттар үһү диэн, мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта, кэнники ол им-дьим барбыта. Болот Боотур
   монг. им-чим