күһүгүрээ 2 диэн курдук
Турпанов кэнники тылларын сибигинэйэ былаан саҥарда. Онтон күлэн күһүгүрэттэ. С. Дадаскинов
Хатан Тэмиэрийэ күлэн күһүгүрэтэр. СЛ-8

күһүгүрээ 2 диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сабырыкы кэпсээнин быыһыгар күлэн күһүгүрэппэхтиир. Күннүк Уурастыырап
Атамаайап оҕонньор күлэн күһүгүрэппэхтиир, кэпсээн-ипсээн кутар-симэр. Н. Лугинов

күһүгүрээ 2 диэнтэн холб. туһ. Куолайдарын кулдьугуратан, Күөмэйдэрин Күөгэлдьитэн Кэмэ суох кэпсэтэллэр, Сиэрэ суох сэлэһэллэр, Күрүс-күрүс Күлсэн күһүгүрэһэллэр. И. Федосеев
Сорохтор умса түһэ-түһэ, атыттар тиэрэ түһэ-түһэ солуута дьайаана суохтук күлэн, айахтарын муҥунан хаһыытаатылар, күлсэн күһүгүрэстилэр. «ХС»

харбый диэнтэн көстө түһүү. Маайыс..
сулбу хааман тиийэн таҥас быыһы харытын таһынан арыйа охсон харбыс гыннаран киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кинээс кыыһыран кытара үллүбүт сирэйэ харбыс гынна, үкчү кулуба курдук күлэн күһүгүрээтэ. И. Гоголев
Салгыны туппат буолбут күөрт хааһаҕын курдук харбыс гынан, хамсаабакка им-ньим баран сытар. А. Сыромятникова

аат.
1. фольк. Киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Имеющий уши (т. е
человек). Соргулаах соноҕоһум оҕото! Харахтаахха көрдөрүмэ, кулгаахтаахха иһитиннэримэ. Ньургун Боотур
Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ ол курдук муодатык түүл түһээбитим. Ону икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу. П. Ойуунускай
2. Мэкчиргэттэн быдан улахан мэкчиргэ бииһэ көтөр: модьугу, модьу атах, куобах кыырда. ☉ Филин
Куула сискэ кулгаахтаах Куобахтары соһутан Суостаах дириҥ куолаһынан «һуу!» — диир, күлэн күһүгүрүүр. Күннүк Уурастыырап
Куобах кыырдын сороҕор кулгаахтаах диэн ааттыыллар. Эт аһылыктаах көтөр. Е. Макаров

даҕ.
1. Уһун уҥуохтаах, ырыган (киһи). ☉ Высокий, худощавый, долговязый (о человеке)
Унньугур киһи. ЯРС
2. Уһун синньигэс (хол., сирэй). ☉ Продолговатый (напр., о лице)
Багынанов унньугур уҥуох сирэйин тугу эрэ ыйыстардыы ньолос гыннаран кэбистэ. Софр. Данилов
Унньугур сирэйдээх уол сылтах булбучча күлэн күһүгүрээтэ. СН ЭСЭ
Биирдэ эмэ сиэркилэҕэ көрүнэн ыллахпына, кубаҕай унньугур сирэйдэнэн, хара хойуу хаастарым аннынан чоҕулуччу көрөн турабын. «ХС»
3. Уһун эҥээрдээх (сон). ☉ Долгополый (о пальто)
Унньугур сон. ЯРС

даҕ., эргэр.
1. Өс киирбэҕэ суох олус дьоһуннаах, нүһэр. ☉ Очень солидный, серьезный
Кини [Тыгын] улахан уолуттан улаҕалаах дириҥ өйдөөх түспэ дархан киһи тахсыа суоҕун кини билбитэ ыраатта. «Чолбон»
[Турок] улахан баай, тойон-хаан киэптээх, аҥныбыт дархан киһи. «ХС». Тэҥн. дьоһун, нүһэр
2. Дархамсык, дьоһумсуйа туттар. ☉ Высокомерный, напускающий на себя важность, надменный
Уус ойоҕо дархан, ойуун ойоҕо дьохтоох (өс хоһ.). Ол улуу Эбэ иччитэ дархан хотун быһыылааҕа. Биирдэ эмэтэ уу сэбин алгыы киирдэххэ, эчикийэ иҥиэттэн, «эй-ээх» диэн биэрбэтэ сүрдээх буолара. Болот Боотур
[Сыгаан] Дархан кырасаабыссаҕа Аалай былаат бэлэхтиир. И. Гоголев
3. поэт. Аарыма улахан, баараҕай (көстүүтүнэн, кээмэйинэн). ☉ Великий, громадный, огромный (по размерам, величине)
Дьиктикэҕин, дархан Ленам! Сиртэн дуу, халлаантан дуу, Төрдүҥ хантан саҕаланар? И. Гоголев
Биһиги дархан, суодал суорба таастар тэллэхтэригэр балааккабытын туруорбуппут. И. Гоголев
Халыма дархан хайалара Кини [тыраахтар] тыаһынан аар тайҕалара Күһүгүрүү күлэллэр. И. Эртюков
♦ Аан дархан көр аан II
Баттаабыты баһын быһа, Иҥсэрбити илиитин кэрдэ туруохпут диэн, Аан дархан андаҕары Андаҕайдахпыт буоллун! Суорун Омоллоон
Фестиваль кыттыылаахтара бүттүүн туох кыаллары барытын оҥорорго аан дархан андаҕар биэрбиттэрэ. С. Тарасов
Көҥүл, дьол, таптал иһин …… оҕо дьоллоох мичээрин иһин ийэлэр сэргэхтик туруохпут диэн андаҕар аан дархан тылларын долгуйан этэҕит. И. Егоров
◊ Дархан олох - улаханнык ытыктанар киһини, ыалдьыты олордорго аналлаах бочуоттаах миэстэ (үксүгэр саха балазаныгар биллэрик орон). ☉ Место, отведенное для почетных гостей (в якутской юрте обычно лавка, расположенная вдоль противоположной от входа стены)
Кыыс аанньал таҥара көтөҕүүлээх кыыстаах уол киирэннэр дархан олох үрдүнэн таҥара холоругар таҥараларын уурдулар уонна чүмэчи уматтылар. ИН ХБ
ср. тюрк. тархан, дархан 'привилегированное сословие'

I
кыыр диэнтэн дьаһ
туһ. Дьукаах олорор ойуунун албынын тутаары эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырпыттар. «Чолбон»
II
аат. Көтөрдөрүнэн уонна кыра кыылларынан аһылыктанар уһун тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Ястреб
Көрбүтүм — кыырт үөр куһу эккирэтэн таҥнары куһууран эрэр эбит. Суорун Омоллоон
Үөһэ кэтии сылдьар кыырт …… тыҥырахтарын субу, баҕыыр курдук, токуччу туппутунан супту сурулаан кэлэн, хабдьыны бу сырыыга адьас чугаһынан сиирэ-халты тэбэн ааста. Н. Заболоцкай
♦ Кыырт буол — 1) букатын үтүөрэн хаал. ☉ Выздороветь, поправиться окончательно
Дуораан отоһут хааннаан барыаҕыттан ыла эмээхсин кыырт буолан хаалла. Болот Боотур
Аҕам оҕонньор …… улаханнык ыалдьар этэ. Билигин үтүөрэн кыырт буолбут. «ББ»; 2) сэниэлэнэн, чэбдигирэн кэл; чэпчии, сэргэхсийэ түс. ☉ Набраться сил; чувствовать себя бодро, взбодриться
Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну — барытын амсайдым ини оҕолоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырт буолан …… бараҕын. Н. Лугинов
Сарсыарда Иван Петрович этэ эбии көһүйэн турбута, оттон Чиэнэ букатын кыырт буолан уһуктубута. И. Данилов
◊ Куобах кыырда түөлбэ. — модьугу, модьу атах. ☉ Филин
Куула өҥкөөт хоонньугар Куобах кыырда «һуулаата». Күннүк Уурастыырап
Куобах кыырдын сороҕор кулгаахтаах диэн ааттыыллар. Е. Макаров
Куула тыаҕа куобах кыырда күлэн күһүгүрээтэ. Н. Апросимов. Кыыртаах кус — эккирэтиһиилээх саха национальнай оонньуута: кыырт буолбут оҕо икки «күөл» икки ардыгар туран кус буолбут оҕолору тутар, туппут оҕото «өлбүтүнэн» ааҕыллар. ☉ Якутская национальная игра, суть которой заключается в ловле «ястребом» «уток», перелетающих попеременно из одного «озера» в другое
Кыыртаах кус буолан, эккирэтиһэ оонньуур оҕолор көрдөөх күйгүөрдэрэ иһиллэр. Сэмээр Баһылай
ср. уйг. кирҕуй ‘ястреб-перепелятник’

1. аат. Туох эмэ туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕоро. ☉ Крючковатый выступ, ветвь чего-л.. Тордуохтаах мас. / / Туохха эмэ туттарга оннук чочоҕордоох оҥоһук, тэрил (хол., от тардар тордуох). ☉ Орудие с крючковатым концом (напр., деревянный или металлический крюк для снятия со стога пластов сена)
   Кыбыылаах оттон туоҕа тордуоҕунан күтүр улахан тэллэх саҕалары тоҕута тардан тэлимнэтэн ылан, уолаттар дьиэҕэ таһаллара. Далан
   Мэхээс от үрдүгэр ыттан тордуоҕунан оту лөглөрүтэ тардан түһэртээтэ. Ф. Захаров
   △ Туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕордоох тимир эбэтэр мас тэрил (тугу эмэ иилэргэ, тардарга, холбуурга, тутарга аналлаах). ☉ Железный или деревянный крюк, которым цепляют что-л. [Буор Сүргэй оҕонньор:] Чэйиҥ, тоҕус уолум, хаһабыттан кирилиэстэнэн тахсаҥҥыт, …… тоҕус тордуоҕунан тобулу саайаҥҥыт, үөһээ халтаһабын туруору тардыҥ эрэ. ПЭК ОНЛЯ III
   Хас да саһаан усталаах үтүмэх маһы ойбонтон ойбоҥҥо туһаайан, мууһу аннынан үтэн, ачаахтаах маһынан сүнньүн булларан, тордуоҕунан күөйэ тутан, бэчимэни субуйан муҥханы соһон, икки сэлэнэн айаннаатыбыт. ФВС К
   Торуос тиэрбэстээх уһугун тыраахтар бырысыап холбонор тордуоҕар кэтэрдэн баран, кунуһу сыарҕаттан ньылбы тартаран ыллылар. ИИК СУоҮҮүЫ
   △ Токур быһыылаах көстүү. ☉ Крючкообразная форма
   [Көбүөр отун] эминньэхтэрэ силлиһэ үүнэн, сибэкки кэтэх өттүгэр бөтүүк эрбэҕэһин курдук тордуоҕу үөскэтэллэр. МАА ССЭҮү
2. даҕ. суолт. Токур, баҕыырдыҥы быһыылаах, токурдаах. ☉ Крюкообразный, имеющий загиб, крюк
   Киэҥ эрили алаа харахтаах, күөл сэбири албын кулгаахтаах, тоҕута тардыах тордуох тумустаах, батарыта харбыах баҕыыр тыҥырахтаах, түүн үөһүгэр тыа иһигэр күлэн күһүгүрүүр баар үһү (тааб.: мэкчиргэ). Оттон тымныы ууга бөҕүөрэн хамсыыр-хамсаабат буолбут оҕодьахтар өттүн уһун тордуох мастарынан кытыыга соһуталаабыттара. Далан
   Аҥылыйар дьаардаах айахтаах Адаар тордуох тыҥырахтаах Адьырҕа буола оҕуста. П. Тобуруокап

1. даҕ. Чулууттан чулуу, сүҥкэн. ☉ Выдающийся, великий
   Кээрэкээн диэн улуу ойууннаахтарын кыырдарбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уран тыл аптаах маастара Улуу Пушкин тыыннаах турар. С. Данилов
   Уйгу дьоллоох Улуу дойду — Өлбөт-өспөт өрөгөйдөөх. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Бэртэн бэрт, чулуу ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. лучший из лучших
   Оҕо хоһоонньуттар кэлэллэр куруутун, Улууттан намыһахтык санаммакка. С. Данилов
   Эһэлээх аҕаҥ эйиэхэ Биэртэр сир улуутун. И. Эртюков
   Уруккулар улуулар Бүгүҥҥүлээх буоланнар. Айталын
   ♦ Улуу хаараҕаным көр хаараҕан
   ◊ Улуу дьаалы — дьаалы диэн курдук
   Уруурҕаһыннарбыт улуу дьаалы буолан Урууга угуйуллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Кыһыл Ойуун:] Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн, Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Оо, оҕонньор, улуу дьаалы, өйүн-төйүн көр эрэ! Дьэ, билигин Бииктэр оҕо биһигиттэн ханна куотар үһүгүн?! Л. Попов
   Улуу дьыл көр дьыл. Кыһыҥҥы кэми норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. «Кыым». Улуу күтүр фольк. — көрөргө сүөргү, ынырык абааһы. ☉ Чудовище, страшилище
   Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
   Улуу күтүр, Өлөр өлүү, Куттаммыттыы, Чолоччу тутунна. С. Зверев
   Улуу күтүр! Сииктэ киллэрин. П. Тобуруокап
   Дьулааннаах улуу күтүр Дьэ, күлэн күһүгүрүүр. П. Дмитриев. Улуу кыыл түөлбэ., харыс т. — 1) эһэ. ☉ Медведь
   Эһэ харыс ааттара — эһэ, эбэ, тойон, улуу кыыл, тыатааҕы, арбаҕастаах, мэлбэр, моҕус, сырҕан, хадаччы, маппыйар, таптыыгын, накыта, накыйбан. КАЕ НТ; 2) тайах. ☉ Лось
   Булчуттар тайаҕы харыстаан улуу кыыл дииллэр эбит. Улуу омугумсуйуу көр омугумсуйуу. Отелло Маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Улуу салгын түөлбэ., харыс т. — улахан дьаҥ, сыстыганнаах ыарыы. ☉ Эпидемия
   Бу улуу салгыҥҥа икки оҕом өлбүтэ. ДСЯЯ
   Улуу тунах — 1) көр тунах. «Улуу тунах бастакы быйаҥа», — диэт, Иван уус чороонноох кымыһы күөрэччи анньан ылаттаата. М. Доҕордуурап; 2) сайын буолуута күөх от үүнэн, ынах, биэ үксэ төрөөн, үрүҥ ас дэлэйэрэ. ☉ Большое изобилие молочных продуктов в начале лета
   Уйгу-быйаҥ туругурбут, Улуу тунах олохсуйбут, Тоҕус толоҕой сэлэ диэн Тоҕуоруйан торолуйбут [дойду эбит]. Үс сыл буолан баран, улуу тунах саҕана арай биирдэ Омоҕой уолаттара көөртөрө: иккис сүһүөх сайыҥҥы уунан өрүс устун кус, кыыл түүтэ устан ааһар. Саха сэһ. I
   др.-тюрк. улуҕ, тюрк. улу, улуг