күөнтэс диэнтэн хай
аата. Саллааттар хаайыылаахтары муннукка ыга симнилэр. Онтон балачча саҥата суох күөнтэһии буолла. П. Филиппов
Былыргы сахалар утарыта күүстэр күөнтэһиилэрин түмүгэр сайдыы, инники кэскил түстэниитигэр анаан сиэр-туом толороллоро. «Кыым»

килэҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕо күҥҥэ сиэркилэни килэҥнэтэ оонньуур
♦ Тиискин килэҥнэт — тиискин килэт диэн курдук
Бэдэр …… кыыһыран тиистэрин килэҥнэппитэ. Далан
Ыт …… тииһин килэҥнэтэ сытара. П. Аввакумов
[Икки бөрө уонна эһэ] онтон дьэ икки өттүттэн күөнтэһэн тиистэрин килэҥнэппиттэр. ПАК АаТХ

үөлүс диэнтэн холб. туһ. Ийэ сир эрэллээх байыаһа Өлүүлүүн күөнтэһэн — Эр сүрэх хаанынан уһуура, Өстөөхтүүн үөлсүһэр. А. Абаҕыыныскай
Дьонуҥ-сэргэҥ …… өлөн, хаан тохтон бардаҕына, ыстыыгынан үөлсүһэргин, илииҥ охсуһууга барыгас буолбутун бэйэҥ даҕаны билбэккэ хаалар быһыылааҕыҥ. И. Сосин

туохт.
1. Иннигин биэрбэккэ уһуннук өһөстүк мөккүс, күөнтэс. ☉ Долго, упорно спорить с кем-л., возражать кому-л., сопротивляться
Өр кириэтэһэн, бу арыыга дьону олохсутаары …… оскуоланы уон кылааска тиийэ үүннэрбитэ. Н. Босиков
Өссө да кириэтэһэн туруох эбиттэр, ону маастар кэлэн тохтотто. И. Никифоров
Сорудаҕы ылыммакка кириэтэһэн көрдө да туһа тахсыбата. «ХС»
2. Тугу эмэ уһуннук оҥор. ☉ Долго возиться с чем-л.. Сорохтор [баайдар] ыскылааттарын бэрт өр аспакка кириэтэһэллэр, ыараханнык сааналлар. А. Федоров

туохт. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны бэйэ-бэйэҕэр түһэрис, көлбөрүтүс. ☉ Валить друг на друга что-л. (напр., вину)
Саллар сааспыт тухарыттан Сабардаабыт батталы Санныбытынан сыҕайсан …… Көрдөспүт кэрэ олохпутун Көҕүлүттэн тутан Көҕүлээн эрдэхпит. Нор. ырыаһ. Сыһыана да суохха Сыҕайсан туран, Күттүөнэ да суохха Күөнтэһэн туран …… Көстүүлээх сиргэ Күлэн-үөрэн Күүдэпчилэнэ олорор эбит. В. Алданскай
Тэрилтэлэр бэйэ-бэйэлэригэр сыҕайсан сүгүнсаҕын быһаарбакка, тиһэҕэр агропром холбоһугун сэбиэтигэр көлбөрүтэн кэбиһэр түбэлтэлэрэ эмиэ баар. «ХС»

даҕ. Төбөтө икки аҥыы арахсыбыт, икки салаалаах. ☉ С разветвлённым, раздвоенным концом
«Оҕус, эн ити ыыраахтаах туйахтаргынан хаары кыайан хаһан, оту булан сиэбэтиҥ чахчы», — диир атыыр. Н. Якутскай
Ыыраахтаах туйах төбөтө муус тоҥот үрдүн ойо охсон ааспыт. М. Попов
Кыра Баанньа уол чыскынан, ыыраахтаах молотуогунан хаптаһыннартан тоһоҕолору туурара. МАС ТК
◊ Ыыраахтаах туйахтаах (туйахтаахтар) көр туйахтаахтар
Хойобуллаабыт ыыраахтаах туйахтааҕы [тайаҕы] сонордоон ыппакка, тыаҕа хаалларбыккыт. Н. Борисов
Бачча элбэх ыыраахтаах туйахтааҕы бу өрүс кытылыгар аатырбыт Кугда баай даҕаны буорга үктэннэрбитэ иһиллибэт этэ. ВМП УСС
Баччаҕа ойуур-тыа ыыраахтаах туйахтаахтара күөнтэһэр, үөр-сүүрүк хомуйсар, бугуһуйбут кэмнэрэ. ФВС К

I
туохт.
1. Сүһүрэн, иһэн кытаран таҕыс (хол., киртэн, көлөһүнтэн — харах, баас туһунан). ☉ Воспаляться (напр., о глазах, ране)
Атаҕа үтүөрүөхтээҕэр эбии көһүөркээбитин үрдүнэн икки тарбаҕын быыһыгар дириҥник киирэн хаалбыт мас сыыһа иннэҕэ да, туохха да бэриммэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Глаукома улаханнык көһүөркээн эбэтэр бытааннык аалан ыарытыннарааччы. ТСА ХЫа
2. Көһүй, мастый (эт-сиин туһунан). ☉ Неметь, болеть, ныть (от усталости — о теле)
Хараҥаҕа ылларыыһыбын диэн, итиэннэ, этэ-хаана дэлби көһүөркээн, оҕонньор буолбата. В. Яковлев
II
туохт., эргэр.
1. Бэрт былдьаһан күөнтэс, күүркэй, улуутумсуй. ☉ Кичиться, чваниться, проявлять высокомерие (из чувства соперничества, выживая друг друга — обычно о шаманах). Ойуун, ойууну көрдөҕүнэ, көһүөркүүр (өс хоһ.)
[Кирилл] кэпсэтиигэ-ипсэтиигэ ордук-хоһу да тылласпат, көһүөркээн туораабат даҕаны. Нэртэ
2. Улаатан модьураа, баараҕадый. ☉ Стать, становиться могучим, крепким (напр., о деревьях)
Тойон кыыл ол иһин буллаҕа кинини [тэҥкэ тиити] — көһүөркээбитин, баараҕадыйбытын иһин, уруккутун курдук, дьылыгыр имиллэҕэс эбитэ буоллар, кинини булуо, сөрүөстүө суоҕа этэ. В. Яковлев

1. 1. аат. Ардай аһыылаах, кырыктаах улахан сиэмэх кыыл. ☉ Большой хищный зверь, хищник
      Мин билэбин: кыыл адьырҕата Күөнтэспэккэ бэриммэтин, Хара тыа түргэн атахтааҕа Сырата суох ситтэрбэтин. С. Данилов
      Бука, арҕах хастыбакка сылдьар сырҕан адьырҕата буолуо диэн сэрэйэбит. Болот Боотур
2. көсп. Кырыктаах, өстөөх, хаанымсах биистэр, дьоннор (үксүгэр сэриитимсийэр, сэриини күөртүүр реакция туһунан). ☉ Крайне враждебные, кровожадные силы (обычно о реакционных силах, враждебных миру)
   Адьырҕа омугу адьырҕаҕа Анньан биэрэн баран, Алдьархай таҕыстаҕына Аһаах мастан Астаан аһыыр Адьынаттаах эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мин бардым: Аан дойду хаанымсах адьырҕатын Ахсатан, арҕаҕын иһигэр Атаранан хараҕалыы анньыһа. С. Васильев
   Аска наар иҥсэлээҕиҥ Адьырҕа хааннанар, Айыы да бэйэлээҕи Аһынар уурайар. К. Кулиев (тылб.)
3. даҕ. суолт.
4. Сиэмэх, ардай аһыылаах (харамай, кыыл). ☉ Хищный, кровожадный. Адьырҕа кыыл. Адьырҕа эһэ. Адьырҕа балык.
   □ Икки адьырҕа эһэ биир арҕахха кыстаабат (өс хоһ.)
   Адьырҕа балык обургу муҥха үрдүнэн түһэн, дириҥ далайга аҕыйахта көстөн хаалла. Доҕордоһуу т. Билэр инигит, эһэлэр Адьырҕа кыылга киирсэллэр: Тыҥырахтаахтар, тиистээхтэр, Олус сиэмэх идэлээхтэр. С. Данилов
   Биһиги норуокка сордоҥу олус сиэмэх, адьырҕа балык курдук өйдөбүл баар. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Кырыктаах, өстөөх; хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Хищный; кровожадный; крайне враждебный (о людях воинственной реакции)
   Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Ону баара адьырҕа өстөөхтөрө Араардахтара абаккатыан! Эллэй
   Коля бүгүн аан бастаан адьырҕа дьон ортотугар тыл этиэхтээх. Эрилик Эристиин

1. ыаллаа 2 диэнтэн холб. туһ. Ыттар күөнтэһэн, охсуһан, быһыта ытырсан кэбиһээри ууга-уокка түһэрээччилэр. Оччотугар тарыыр мас эрэ ыалластаҕына, дьарыйдаҕына табыллар. Тумат
2. Ыаллыы буол, ыаллыы олор. ☉ Жить по-соседству
   Кинилэр төһө да үлэлэрэ атынын иһин, саастарын тухары ыаллаһан, баччаҕа диэри бэркэ энмин дэһэн кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Икки сэниэ ыал Орто Бүлүү үрэҕин баһыгар …… ыаллаһан олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тутуу учаастагар үлэлиир …… Гороховы кытта биир дьиэҕэ ыаллаһан олорбуттара. «Чолбон»
3. көсп. Туохха эмэ чугас буол, ыксалас. ☉ Быть, находиться близко от кого-чего-л., рядом с кем-чем-л.
   Космос куйаарыгар көттүбүт, ыйга ыалластыбыт, чолбоҥҥо чугаһастыбыт. С. Никифоров
   Онтон ыла элбэх сайын, Элбэх кыһын кэлэн ааста. Оҕо бэйэбит сааһыран, — Үлэ биһиэхэ ыалласта. И. Чаҕылҕан
   Аны балааккатыгар …… «куһаҕан хоптолор» диэн аатырааччылар ыалласпыттара. И. Федосеев
4. көсп. Кимниин эмэ чугастыы, истиҥ сыһыаннаах буол, эйэргэс. ☉ Быть с кем-л. в близких, дружеских отношениях
   Хаһан эрэ кинилэр Бэртиилэр да этэ. Аны ыалласпаттар. И. Гоголев
   Кимниин даҕаны улаханнык ыалласпата, санаатын сайа кэпсээбэтэ. Т. Нутчина
   Күнтэн күн чугасаһан, сыыйа-баайа ыаллаһан, ирэ-хоро кэпсэтэр, астарын-үөллэрин мэнэйдэһэр буоллулар. ЛМ А
5. көсп., кэпс. Биллибэтинэн көстүбэтинэн ким эмэ үбүгэр, аһыгар киир. ☉ Украдкой тащить, утаскивать что-л. у кого-л. (напр., добычу)
   Бүгүн кини икки киһи сиэбигэр ыалласпыт, иккиэннэриттэн дохуотурбут. Д. Таас
   [Булчут] тахсан иһэн, сиэгэн бөҕөс кини лаабыһыгар уурбут тайаҕын этигэр ыаллаһаары сылдьарын таба көрөн, ытан өлөрбүтэ. И. Федосеев
   Василий Васильевич саһылыкаан эрэйэ суох аһыыр сири буллаҕа диэн таайа санаабыта сөп эбит. Кыһыл саһыл ыалласпыт этэ. ЯАМ ҮүСС

1. былдьаа диэнтэн холб. туһ. Тус-туспа бөлөх бандьыыттар иҥниһэ түһэн бараннар, халаабыт үптэрин былдьаһан, арыт бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Сүбэлэһэн буолумуна, бииргэ дьукаах олорор дьон ол эмиэ туохпутун былдьаһан этиһэр, охсуһар үһүбүөт. М. Доҕордуурап
   Мииккэ сир былдьаһар үһү, Кыталыктаах саамай көнө хоҥсуурун ылаары гынара буолуо. А. Сыромятникова
2. Инниҥ диэки сууххайдык дьулуурдаахтык бар (баран иһэр хайысхаҕынан эбэтэр туох эмэ соруктаах). ☉ Идти безостановочно вперед (по направлению следования или в сторону чего-л. с определенной целью)
   Сииктээх, чэҥнээх хотонтон Тымныыга тахсан аһаан, Сиидэ курдук оҕустарбыт Тыһаҕастар, борооннор Игээннэрэ тачыгыраан; Иһирдьэни былдьастылар. Күннүк Уурастыырап
   Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай
   Тымныы ууга баҕаран, тамаҕым хатан утаттым. Оттуур сирбин быраҕан, Отуум диэки былдьастым. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс күнүм санньыйа Киирэр сирин былдьаста, Маайа ынах хамыйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн эрдэтинэ куот. ☉ Бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно)
   Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. Хараҥа ойуур иһигэр саһан хаалла. В. Протодьяконов
   Үрүҥнэр саба түһүүттэн уолуйан хааллылар, дьиэ кэннинээҕи тыаны былдьастылар. П. Филиппов
   Тугу да ылар, өйдүүр бокуойа суох Оппоос дурдатын аанын былдьаста. «ХС»
4. Тугу эмэ түргэнник, урут оҥоро, этэ охсорго дьулус. ☉ Стремиться сделать или сказать что-л. раньше других
   Ээ, түксү! Хантан буллараары гынаҕын, инньэ диэн уора барыам дуо?! — Миитэрэй ситэ этиппэккэ былдьаһан саҥарда. Амма Аччыгыйа
   Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. ПДА СС
   ♦ Аат (аат-миҥэ, аат-сурах) былдьас көр аат I
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду айыллыаҕыттан ыла, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаан-мөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Бэрт былдьас сөбүлээб. — кимниин эмэ туохха эмэ күрэстэс, аат-суол былдьас. ☉ Соперничать в известности с кем-л.; стараться любой ценой быть лучше
   Олус эрдэ биһиги кинини [П. Ойуунускайы] куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору көҥүл ыытан, кини этин-хаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон
   Дьоннор эһигини: эйигин даҕаны, Ираида Ивановнаны даҕаны бэрт былдьаһаллар дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Эйэлээхтик күрэхтэһии — Үтүө аакка тириэрдэр, Бэрт былдьаһан тиниктэһии — Саакка-суукка тириэрдэр. И. Гоголев
   Илин былдьас көр илин I. Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
   Бары тус-туһугар иннилэрин көрүнүөхтэрэ, Илин былдьаһыахтара, Иирсэн барыахтара... А. Софронов
   [Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытары илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ
   Ол да буоллар бэйэ-бэйэлэрэ күөнтэһэ, илин былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Күрэс (күрэх) былдьас — 1) күүскүнэн, быһыйгынан о. д. а. күрэхтэс, холос, куоталас. ☉ Состязаться, мериться силой в борьбе, беге и т. п. Ону эйигин көрдөһөбүн мин иннибэр бараҥҥын күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көр. Ньургун Боотур
   Абааһы уола Ньургун Боотурга: «Дьэ, ол эрээри мин даҕаны эйиэхэ сүөл дойдуттан сөптөөх киһи буолуом, тэгил дойдуттан тэҥнээх киһи буолуом диэн тахсыбытым. Дьэ, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрдөхпүт!» Саха фольк. [Боксердар] кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьастылар. Н. Лугинов; 2) көр бэрт былдьас
   Күн сирин күүстээҕин кытта Күрэс былдьаһар одун санаабын, Мөккүөр бөҕөбүн мөлтөппөппүн, Мөккүөр бөҕөнү төннөрбөппүн! П. Ойуунускай. Сүһүөҕүн былдьаһан — тэмтэрийэн баран, охтумаары, туруйалаан ыл эбэтэр куһаҕан суолга (килэҥ мууска, туруору сыырга о. д. а.) бэдьэйэн хаамп, сүүр. ☉ Споткнувшись или поскользнувшись, чтобы не упасть, быстро перебирать ногами или на плохой дороге (гололед, крутой спуск и т. п.) ходить, бегать короткими шажками
   Маннык кутталлаах сиргэ аты сиэтэн киирэр эбии кутталлаах — ат сүһүөҕүн былдьаһан, иннин диэки өрө батыччахтаан иһэн, үрдүгүнэн ааһыан сөп. Н. Заболоцкай. Тутуу былдьас — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урут оҥорорго дьулус. ☉ Стремиться сделать что-л. раньше кого-л.
   Сүүйтэриигэ барбыт сүөһү сонно өлөр. Сүүйбүт дьон сүүйтэрбит киһи кэргэттэрэ үҥсэннэр төттөрү ылыахтара диэн тутуу былдьастахпыт диэн өлөрөн сиэн-аһаан иһэллэр. Эрилик Эристиин
   Билигин арай эн биһикки эрэ итини оҥорорго [Бадаайкыны өлөрөн баайын халыырга] бэрт тоҕоостоох сиргэ сылдьабыт. Ол да иһин уһаппакка-кэҥэппэккэ тутуу былдьаһарбыт наада. Д. Таас
   Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? Кинилэр Саха сирин баайын-дуолун тутуу былдьаһан супту уулуох этилэр. И. Гоголев. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар — 1) ыарахан ыарыыттан, бааһырыыттан өйө суох сыт. ☉ Лежать без сознания, чувств от тяжелой болезни, ранения
   Тугу да билбэккэ тыын былдьаһан эппэҥнии сытар Калмыковка укуол оҥоро, хаан кута сылдьар икки луохтуур туора киһи олорорун өйдөөн да көрбөттөр. Амма Аччыгыйа
   Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Иһиллибэт гына тугу эрэ баллыгырыыр, хаһыытыыр, тыынын былдьаһан өрө мөхсөр. Н. Лугинов; 2) өлөөрү сыт, өлөн бар, өлөөрү мөҕүс. ☉ Умирать, биться в предсмертной агонии
   Тыынын былдьаһан түүн үөһэ Оҕо кулуннуу мөхсөр. Ийэ ыксаабыт сүрэҕэр ыар санаа сөрөнөр. П. Тулааһынап
   Кини [Давыдов] өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тыынын былдьаһан, кэдэйдэр кэдэйэн, тиэрэ кэлэн түстэ. М. Шолохов (тылб.); 3) кими эмэ утары, тыыннаах хаалар туһугар, өлөрү кэрэйбэккэ охсус. ☉ Бороться против кого-л. не щадя себя, чтобы остаться в живых
   Тыын былдьаһар сахха Тыҥырахтаах эмиэ үчүгэй буолара, Турута харбаһар сахха Тумустаах эмиэ үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Хаардаах тибиилээх буурҕа киһи уонна кыыл тыыннарын былдьаспыт суолларын-иистэрин, хааннарын бүүс-бүтүннүү мэлдьэһэн, сууйан-сотон кэбиспит этэ. Н. Заболоцкай
   Аана хайдах тыыннаах хаалбытын уонна бандьыыттар барбыттарын кыайан өйдөөбөккө, ол тыын былдьаһан мөхсөн тахсыбыт сиригэр дөйөн олорбута. Н. Заболоцкай