үүрүлүн диэнтэн хай
аата. Сорох күндү табаарыстарбыт, көҥүл күнэ тахсарыгар тиийбэккэлэр, үүрүллүү, көс дойдутугар чэҥнээх ииннэргэ көмүллэн сыталлар. И. Гоголев

аат., кэпс. Моһуок, харгыс, мэһэй. ☉ Затруднение, помеха, преграда
Күүстээх үлэ күнүгэр, Көмөмньымам көмүллэн, Көдьүүс-туһа буолбакка, Күлүүстэнэн хаалбытым Күлүүппэтин баҕаһын! Күннүк Уурастыырап
Күннээҕи үлэ күлүүппэтин кыайан Күүс көмө буолаайабыт диэн Түүннэтэ түлүгүрээн Түбүктээх үлэнэн түрбүйэрбит. Е. Иванова

несов. 1. (быть похороненным) сыт, көмүллэн сыт; здесь покоится прах такого-то манна (маннык киһи) елүгэ көмүллэ сытар; 2. на чём (опираться) тур; дом покоится на фундаменте бу дьиэ акылаакка турар.

сыһ. Бүтүннүүтүн, тугу да ордорбокко. ☉ Целиком, без остатка
Тыа, толоон олоччу тоҥ хаарынан саба көмүллэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Сотору Бертин артыалын дьоно олоччу көһөн кэлбиттэрэ. И. Бочкарёв
Эйигиттэн энньэ-сэтии эрэйбэккэ турабын, сүөһүгүн олоччу да үүрбүтүҥ иһин, барыам суоҕа. М. Доҕордуурап

аат.
1. Оҕо хомуньуустуу тэрилтэтин чилиэнэ. ☉ Пионер (член детской организации)
Дьокуускай куораттааҕы биир орто оскуола пийэньиэрдэрэ эбэҥки ааттаах булчутун Атылааһап Ньукулайы чулуу булчуттар республиканскай сүбэ мунньахтарыгар көрсөн, кинини оскуолаларыгар ыҥырбыттара. Л. Попов
Пийэньиэр аймах костёр уматар, Пийэньиэр аймах өрүү мустар — Биллибэт буойуннара, манна, Манна көмүллэн сыталлар. Н. Босиков
[Артемьев] аҕыйах хонон баран Абаҕа пийэньиэрдэрин утары сэриилэһэн кыайтарбыт. А. Бэрияк
2. Туохха эмэ аан маҥнай суолу тэлэр, сабыс-саҥаны арыйар киһи. ☉ Пионер (первопроходчик)
Улуу дойду чулуу уола Космоска бастакы пилот Бастакы пийэньиэр буолла. П. Тобуруокап

даҕ.
1. Ыараханы кыайар, олус кыайыгас. ☉ Физически сильный, с неослабевающей мощью, осиливающий всякую работу
Адамов олус кытыгырас, күүстээх-уохтаах уонна доруобай, тулуурдаах буолан, өлүүттэн өрүһүллүбүтэ. И. Бочкарев. Кэлиҥ даа, көччөх гынан көтүппүт Күүстээх-уохтаах уолаттарым, Күн сиригэр дьол иһин төрөппүт Күндү көмүс оҕолорум! И. Егоров
Кини бу күүстээхуохтаах эдэр киһиттэн улаханнык дьааххана саныыр быһыылааҕа. А. Сыромятникова
2. Элбэх баайдаах-дуоллаах, бэйэтигэр эрэмньилээх, элбэх сэрииһиттэрдээх, үчүгэй сэбилэниилээх (судаарыстыба, оннук судаарыстыбаҕа олорор норуот туһунан). ☉ Богатый, уверенный в себе, обладающий мощными вооруженными силами (об отдельном народе или государстве)
Бу Улуу өрүс эҥээригэр иитиллибит дьон олоҕо даҕаны, санаата даҕаны чыҥха атын, күүстээх-уохтаах буолаллар эбит. П. Ойуунускай
Күөх дириҥ далайга, Күүгүн-хааҕын балкыырга Көмүллэн өлүөм кэриэтин Күүстээх-уохтаах саарыстыбам Күргүөм үгүс норуоттуун Күдэн буолан көттүн, Күл буолан сүттүн! Эллэй

аат., эргэр.
1. Бурдук тардар таас, суоруна киин маһын анныгар угуллар төгүрүк быһыылаах кыра тирии. ☉ Кружочек кожи, подкладываемый под стержень жёрнова
Аҕам бурдук тардар тааһын чүөччэрин илдьэ бардым. Е. Макаров
[Сэлиэһинэйи] биир да чүөччэрин хаалларбакка, курупчаакы курдук мээккэ гына тардан аҕалбыттара. Г. Колесов
2. көсп. Кыра соҕус төгүрүк туох эмэ (хол., ырааһыйа). ☉ Что-л., имеющее небольшой размер и круглую форму (напр., поляна)
[Өрүүнэ] уот сиэбит чүөччэригэр умса түһэ сытан дэлби ытаабыт. П. Аввакумов
Ярангалар турбут сирдэригэр хара төгүрүк чүөччэрдэр, көмүллэммит таба уҥуохтарын чөмөхтөрө …… эрэ көстөллөр. «ХС»
Харыйаан ойуур иһигэр баар чүөччэр курдук төгүрүк ырааһыйатыгар тиийэн кэллэ. «Чолбон»

I
аат. Кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа. ☉ Лягушка
Ууну охсон баҕаны куттаама (өс хоһ.). Баҕа бадарааныгар бардам (өс хоһ.). Баҕа – баҕатыгар, чоху – чохутугар (өс ном.). «Хата, үлэлээ, доҕоор, эбэҥ аһатаары маҥнай баҕатыттан маанылаабыта буолуо, бу сырыыга балык кэлиэ», – Сэбирдэх күлэн кэбистэ уонна куйуурун ойбонугар уган эргитэ турда. Амма Аччыгыйа
тюрк. бака, паҕа
♦ Баҕа айах – баҕа айаҕын курдук киэҥ айах. ☉ Широкоротый (человек), имеющий широкий рот.
◊ Баҕа балык түөлбэ. – амтана хатыыска маарынныыр эрээри куһаҕан көрүҥнээх өрүс балыга. ☉ Речная рыба, невзрачная на вид, но по вкусу напоминающая осетра, широколобка. Баҕа балык үөскүүр уута. Баҕа батаһа бот. – батаска маарынныыр сэбирдэхтэрдээх күөх бөдөҥ сибэккилэрдээх намтал сиргэ үүнэр от үүнээйи. ☉ Ирис сибирский (касатик щетинистый)
Баҕа батаһа ардайдаах манчаары окко кирийэн сүтэ-сүтэ, сүлбэ уута сүүрүгүрэр. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана сайын, баҕа батаһа от сибэккилэнэн бүтүүтэ, аҕатынаан Дулҕалаах толооҥҥо от охсо киирэллэрэ. Н. Якутскай
Үгүс эмтээх үүнээйилэр баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. С. Дадаскинов. Баҕа хаата зоол. – уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска хаата. ☉ Беззубка (моллюск). Баҕа хаата, син эмиэ хаба хаатын курдук, испиэскэ састааптаах. Баҕа ыамата зоол. – баҕа үөскэҕэ. ☉ Головастик, личинка лягушки. Сылгы баҕата – сылгы туйаҕын үөһээ өттүгэр баар ур, чэр. ☉ Наросты выше копыт у лошадей.
II
аат. Тугу эмэ оҥорор санаа, күүстээ олоххо киллэрэр дьулуур. ☉ Желание, стремление что-л. сделать
Үгүс киһи өйө үпкэ эрэ буолбат, бары киһи баҕата баайга эрэ буолбат (өс хоһ.). Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
Өлөөччү кэриэһин, тыыннаах баҕатын Өс-саас уордаах хараҕын ырыам астын. Т. Сметанин
Сүүсчэкэ сыллаахха Манчаары Баһылайга көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова
♦ Баҕата ханар – санаатын ситэн дуоһуйар, баҕата туолар, тохтуур. ☉ Быть полностью удовлетворенным исполнением желаний, насыщаться
Баарга баҕа хаммат (өс хоһ.). Баҕата ханыар диэри үлэлээн тахсарын таптыыр. Н. Заболоцкай
Хас эмэ күнү быһа ардаабыт халлаан, баҕата дьэ ханан сүрэҕэлдьээбит курдук сэниэтэ суохтук сэппэйэ турда. С. Федотов. Баҕа (санаа) хоту – эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, баҕа курдук, санаа курдук, туох да мэһэйэ суох (туохха эмэ табыллан ис). ☉ Как по желанию, как и хотелось (о везении кому-л., в чем-л.)
Бииктэрэ баҕатын хоту уонна алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов
Баҕаҥ хоту санаабыккын барытын ситэн истэххинэ, олох интэриэһэ сүтэр ини. Н. Лугинов
Күнтэн быһа иитиллэр, Батарыайалар үлэлииллэр, Күтүр сүүнэ тутуулары Баҕа хоту ититэллэр. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. багадьи ‘орудие, инструмент, снасть’
◊ Баҕарар баҕа – санаа ымыыта оҥостон дьулуһар баҕа. ☉ Заветное желание
Уол оҕо буолан, эн баҕарар баҕаҕын ситэрэн, үтүө сырыыны сылдьан кэллим! А. Софронов
Баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуһуута кинини кынаттаан көтүтүөх курдуга. Н. Якутскай
Бу сэбиэскэй буойун дьоруойдуу охсуһуутун, кини баҕарар баҕатын кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр сорук уусуран литература бүтүннүүтүн иннигэр турбута. Софр. Данилов. Баҕа өттүнэн – ким да күһэйбэтэҕин үрдүнэн, бэйэтин санаатынан, бэйэтин баҕатынан. ☉ По собственному желанию, добровольно
Кини сэттэ уончалаах, ыарытыган. Көр, уонна бэйэтэ баҕа өттүнэн күҥҥэ 3,5 кубометр буору хаһан тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Суут ыйааҕынан сылдьар киһибин, баҕа өттүбүнэн кэлбэтэҕим. А. Софронов
Семен баҕа өттүнэн тылланан пиэрмэҕэ ыанньыксыттыы барбыта. «Кыым». Баҕа санаа – санаа дьулуура, санааҕа сылдьар ыра, ыра санаа. ☉ Желание, стремление к чему-л.; мечта
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. И. Данилов
Кини хас биирдии тыла холкуостаахтар сүрэхтэригэр күөдьүйэн эрэр баҕа санааларын эбии сайыннарда. М. Доҕордуурап
Бу түгэҥҥэ салаллар Мин түбүктээх төбөбөр Бардам баҕа санаалар Миигин күүрдэ көбөллөр, Көҕүтэллэр, сөҥөллөр. С. Данилов. Санаа баҕата – өйгө эрэ баар дьулуур, өйүнэн оҥорон көрүү. ☉ Желание (в мыслях), заветная мечта, мечтание
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. И. Данилов
Сүрэх сылааһын, Санаа баҕатын Сиэннэрим манна эппит курдуктар. «ХС». Сүрэх баҕата – өйсанаа, дууһа баҕарар баҕата. ☉ Желание сердца, души
Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат (өс хоһ.). Мин кинини өр да көрүөхпүн, көрсүөхпүн баҕаран сүрэх баҕата, санаа дьулуура оҥосто сырыттым этэ! А. Бэрияк
Килбиктик көрсүһэ турбуппут, Сүрэхпит баҕата биир этэ: Биһиги төрөөбүт норуоппут Төлкөтө үрдүүрүн иннигэр. П. Тулааһынап
ср. монг. баха ‘радость, охота’

кэчэс диэнтэн дьаһ
туһ. Эмис, аллаах ат барахсан үүнүн көмүллүү-көмүллүү, муоһатын кэчэһиннэрэн аллара диэки баттаан кэбиһэ-кэбиһэ, сиэлэн кудулутта. Айталын

кытаҕастас диэнтэн хай
аата. Өллүм, көмүлүннүм да бүттэҕэ дии. Иккиһин олоро сатаан эмиэ туох кытаҕастаһыытай. «Сахаада»