туохт. Санньыйбыт көрүҥнээ, санньыт. ☉ Уныло свесить (напр., гриву). Руслан ата тула хаамар, Кынтаҕар төбөтүн санньыппыт, Кыым-уот умайбат хараҕар! Кыһыл көмүс сиэлин сапсыппыт, Оонньообот, ойуолаан ылбат, Руслан турарын көһүтэр… А. Пушкин (тылб.)

аат., эмп. Эмп бороһуогун чиҥэтэн, тимэх курдук оҥоһуллубута. ☉ Таблетка (лекарство)
Аянитов табылыаккалары, боросуоктары эмчиттэр этэллэрин хоту иһэрин, наар үрүҥ аһынан кэриэтэ аһыырын үрдүнэн ыйтан ый ахсын ыарыыта улам ылан иһэр. Софр. Данилов
Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылара уонна өссө элбэх табылыаккалары, бороһуок эмтэри иһэртилэр. Н. Лугинов
Битэмиини өр уура сылдьар туһугар собуоттарга дөлүһүөнтэн кураанах эмтэри табылыакка көрүҥнээн оҥороллор. МАА ССЭҮү

даҕ. Киһи кута-сүрэ тохтуур, табыгастаах, кэрэ (дьиэни-уоту этэргэ). ☉ Уютный, удобный, приятный, доставляющий удовольствие (о доме, жилище человека)
Саҥа кыбартаал бырайыага биһиги хотугу айылҕабытыгар сөп түбэһэр. Манна билиҥҥи тустуһунан турар хоруопка дьиэлэргэ холоотоххо, быдан бүччүм, нус бараан. Н. Лугинов
Саамай чэпчэки да сыаналаах миэбэл тупсаҕайдык туруоруллубута мөлтөх оҥоһуулаах дьиэни-уоту, кыбартыыраны нус бараан көрүҥнүүр. Д ь и э х. Төрөппүттэриҥ дьиэтэ нус бараан сытынан аҥылыйара барыта үчүгэйкээнин, өлөр да чааскар сытан саныаҕыҥ. «ЭК»

туохт.
1. Ононманан маҥхайан, туртайан бар (баттах, бытык туһунан). ☉ Начать седеть местами (о волосах, усах, бороде)
Баттаҕа кыырыктыйбыт, бытыга маҥхайбыт. Н. Неустроев
Аҕабыыт …… кыырыктыйан эрэр бытыгын уҥа илиитинэн туора сыыйталаан баран, …… олох маска кэлэн олордо. Эрилик Эристиин
Харачаас ханан да кыырыктыйа илик чох хара кыргыылаах баттаҕа оҕонньору билигин да чэгиэн, тэтиэнэх көрүҥнүүр. П. Филиппов
2. Тунаара туртайан көһүн. ☉ Быть подернутым белесой дымкой
Муора кыырыктыйбыт киэҥ куйаарын үрдүнэн тыал былыты чуоҕутар. Амма Аччыгыйа
Хойуу уктаах ньэчимиэн …… кыырыктыйа саһарчы буһан, намыын тыалга долгулдьуйа турар. В. Протодьяконов
Ойуур барахсан кыһын кыырыктыйа кырыардаҕына да кэрэ буолар. Г. Угаров

1. аат. Күл курдук үлтү мэлиллибит оҥоһуулаах туох эмэ. ☉ Порошок. Тиис суунар бороһуок. Таҥас сууйар бороһуок
   □ Минеральнай уоҕурдуулары икки суол көрүҥүнэн — бороһуок оҥорон биитэр дьоҕус туорахгранула көрүҥнээн тутталлар. КВА Б
   Пижма от бороһуогун эмиэ үөннэри утары туттуллар. Ити оту сибэккилээтин кытта хомуйуллар, дьиэ иһигэр хатарыллар уонна бороһуок буолуор диэри илдьи мэлийиллэр. ФНС ОС
   △ Бороһуок эмп. ☉ Лекарство в порошке
   [Биэлсэр] арыы курдук оҕунуоҕу, хас да кумааҕыга сууламмыт бороһуогу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Биэлсэр кыыс солбуйан олорор. Ол кыыс араас бороһуоктары иһэрдэ сатаата да туһалаабатылар. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Бороһуогунан бэлэмнэммит, бороһуогунан туттуллар. ☉ Приготовленный в виде порошка, порошковый. Бороһуок үүт
   □ Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылара уонна өссө элбэх таблеткалары, бороһуок эмтэри иһэртилэр. Н. Лугинов

туохт.
1. Сиэргэ баппаттык, дьулааннык, кыыллыы быһыыланан кими эмэ кырбаа, өлөр. ☉ Обойтись с кем-л. крайне жестоко, бесчеловечно, по-зверски (избить, убить)
[Дьуур:] Доҕорум ооккотун ким эрэ бу айылаах кэбилээтэ буолла? Суорун Омоллоон
Миигин, туох да буруйа суох киһини, сорбун сордоон, муҥмун муҥнаан, бу айылаах кэбилээтилэр. Н. Якутскай
Толоннор эрэйдээхтэр эһиннилэр ээ, эһиннилэр. Доҕордукуну ол кэбилээн өлөрдөхтөрө. Эрилик Эристиин
2. Олус куһаҕан турукка тиэрт; ынырык, дьаабы көрүҥнээ. ☉ Привести в негодность (что-л.); обезобразить, изуродовать, довести до ужасного состояния (кого-что-л.)
Үүчээн үчүгэй эбит, сэнэх. Ону былырыыҥҥы дьон олус кэбилээбиттэр. Далан. Мин билигин Бүлүү хотуну Өҥөйөн туран уйадыйдым: «Эбэбин олус да кэбилээбиттэр», — диэн ботугураат хараҕым уутун туора соттубуппун Бэйэм да билбэккэ хааллым… И. Гоголев
Өстөөх куораты олус да кэбилээбит. Биир да чөллөөх дьиэ, олбуор ордубатах. НТГ СУоС

туохт.
1. Самыырдаа. ☉ Идти, лить (о дожде); дождить
Ардахтаабытыгар хахха оҥостон олорбут сыгынаҕар эпсэри сыстан, бириһиэн сонун үрдүнэн бүрүнэ тардыммыта. СП ҮД
Олуур халлаан ардахтыаҕа куйааска Охсон, мунньан — хомуйбахтаан хаалыахха. А. Абаҕыыныскай
Сайдар араас буолаллар, Араастык арыллаллар; Арыт алыс кураанныыллар, Арыт алыс ардахтыыллар. С. Данилов
2. Куһаҕан күн-дьыл буоларын билэн ыарый, мөлтөө, хам баттата сылдьар курдук туруктан (киһи туһунан). ☉ Недомогать, прихворнуть, предчувствуя ненастную погоду; быть в подавленном состоянии (о человеке). Сэмэн ардахтаан нэһиилэ сылдьар
□ [Иван Петрович] сатаан бардаҕына «ардахтаан» этэ-сиинэ бүтүннүү ньамньыраата, араас дьарҕата, ангината көбөн иэдэттэ. Н. Лугинов
3. Ардаҕы, куһаҕан күнү-дьылы билгэлээн уратытык быһыылан (сорох кыыл, көтөр туһунан). ☉ Вести себя необычно, предчувствуя дождь, ненастную погоду (о нек-рых птицах и животных). Элиэ ардахтаабыт — маска олорон эрэ кистиир
□ Тыа саҕатыгар, хаппыт тиит мутугар тураах көтөн кэлэн олордо уонна өр соҕус кынатын түүтүн оҥостон сахсынан баран, «Харра-раах хар харра-раах!» — диэн ардахтаан хааҕырҕаата. Н. Якутскай
4. Көҕөрүмтүйэн көһүн, өлбөөр, болоор (самыыр түһүөн иннинэ сорох туттар тэриллэр өҥнөрө уларыйарын туһунан). ☉ Тускнеть, блекнуть (об изменении светового тона некоторых предметов перед дождем). Хотуур ардахтаабыт. От охсор массыына хотуурун быһаҕа ардахтаабыт
♦ Ардахтаабыт тураах курдук — улаханнык санаарҕаабыт, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбыт көрүҥнэммиттии. ☉ Иметь печальный, разбитый вид
Петькабыт бастаан утаа санаата түһэн, ардахтаабыт тураах курдук турулуччу көрөн олорбохтоон баран, кэнникинэн көнньүөрэн, тэҥҥэ ыллаһан-туойсан барда. В. Ойуурускай
Дьоннор сирэйдэрэ-харахтара салбаҕырбыт көрүҥнээхтэр, хайдах эрэ сэниэтэ суохтук, ардахтаабыт тураах курдук салбыҥнаһаллар. Г. Угаров

даҕ.
1. Кытаанах, хатан, киил (хол., маһы этэргэ). ☉ Твёрдый, прочный, крепкий (напр., о дереве). Чоруун ыстаал
□ [Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Дохсун тымныыттан чоруун мутук Тосту тоҥор өтөр-өтөр. Ф. Софронов
2. Олус чуолкайдык иһиллэр, хатан (хол., ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный (напр., о песне)
Тумус тыам кэтэҕиттэн, Тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас Чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн Дьулаттаҕын да оҕолор! Саха нар. ыр. Бу ырыа чоруун буолар Сарсыарда дьыбар тахсыыта. М. Тимофеев
3. көсп. Аһыныгаһа суох майгылаах, тыйыс хааннаах (киһини этэргэ). ☉ Жестокий, чёрствый (о характере человека)
Харатаайап оҕонньор төһө да чоруун сүрэхтээҕин …… иһин, чахчы төрөппүт оҕотун көрөн баран, кэргэнигэр «көрбөтүм» диэҕин тыла тахсыбакка, атын баайбыта буола турар. Н. Якутскай
«Оттон, Клара? Суох, кини итинник буолбатах, сүрэҕэ чоруун, аһыныгаһа суох», — дии санаабыта. Далан
△ Дьэбир, эйэҕэһэ суох, тыйыс (киһи көрүҥүн этэргэ). ☉ Суровый, строгий (напр., о выражении лица)
Сабыс-саҥа хара бостон көстүүмэ, синньигэс хара хаалтыһа кинини чоруун, ол эрээри ис киирбэх көрүҥнүүллэрэ. Далан. Хоту дойду буурҕата-силлиэтэ эрийэн [киирбит киһи] чоруун, хара бараан эрээри, сүрдээх ис киирбэх көрүҥнээх. НТП СОоЭС
ср. монг. сирүгүн, бур. шуруун ‘грубый, шероховатый’

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа, сап. ☉ Покрыть каким-л. цветом, окрасить
Верандатын тас өттүн хараҥа от күөҕэ дьүһүннээтэ.  Аан ийэ дойдуну үүт курдук дьүһүннээн, күлүк курдук ырбаахылаан утутар баар үһү (тааб.: туман). Кыһын кыыһа кыскыыр сата Кыыдааннаахтык айаннаата, Маһы-оту туналыйа Маҥан хаары ыспахтаата, …… Алаастары, тыаны, ууну Ала чуоҕур дьүһүннээтэ. Күннүк Уурастыырап
2. Ханнык өҥнөөҕүн, быһыытын быһааран кэпсээ, ойуулаа (үксүн сүөһү туһунан). ☉ Определить, описать масть, наружность, внешний вид (обычно домашних животных)
Ол кини хас, ханнык сүөһүлээҕин мин тугу билэн суруйтарыамый, арай иэстээччи билэн, бэйэҥ этэн, дьүһүннээн суруйтарыаҥ этэ. А. Софронов
«Чэ, хата, суруксут, ити сүөһүнү, таҥаһы уоппустаа!» - диэтэ кинээс. Суруксут ааҕан, дьүһүннээн, сыаналаан биэртэрин суруйа олордо. Эрилик Эристиин
3. Истээччини, ааҕааччыны сэргэхситэр гына тугу эмэ бары өттүттэн ойуулаан сэһэргээ эбэтэр суруй. ☉ Изобразить, описать что-л. образно (чтобы заинтересовать слушателя, читателя)
Улуу Москва куорат Бу эбит буоллаҕа диэммин, Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм, - Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото. Саха нар. ыр. III
Кини [Добролюбов] ол саарыстыба дьонун сигилилэрин [буржуазнай олоҕу] бу курдук дьүһүннээн көрдөрбүтэ. Суорун Омоллоон
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
4. Атын көрүҥнээ. ☉ Изменить кому-л. внешний вид, облик
[Арыгы] Үтүө мөссүөннээҕи Өлбөөркөй дьүһүннүүр, Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ачыкы нөҥүө тэрбэлдьиспит төгүрүк харахтара кинини дохсун дьүһүннүүллэр. Амма Аччыгыйа
Хатан ыстаал бөрүөлээхтэр Хаарыйыылаах туустаах гына Хаһыат аайы суруйдулар, Уустук уран тарбахтаахтар Омсо-одуу дьүһүннээннэр Ойуу аайы оҥордулар. П. Тобуруокап
◊ Дьүһүннүүр туохтуур көр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуурдар суолталарынан үксүн киһи хараҕынан көрөрүн хоһуйаллар.  Дьүһүннүүр туохтуурдар хас да араастаахтар. ХЛН СТГ
Дьүһүннүүр тыл көр тыл. [Кулаковскай] Саха тыла баай, ордук дьүһүннүүр тыллара сайдыылаах диирэ. Суорун Омоллоон
Дьүһүннүүр тыллары аннынан сотон иһиҥ. ХЛН СТГ
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан

аат.
1. Туох эмэ кэккэлэччи тиһиллэр, иилиллэр быата. ☉ Верёвка, на которую нанизывают что-л. в ряд
Киэһэ сүлүллүбүт тирии оһох сыралыгар сарсыардааҥҥа диэри тиһиккэ барсар гына сараҕыйан бэлэм буолааччы. Я. Семёнов
Ындыыга аналлаах чөмпүүлэ табаҕа икки тиһигинэн иккилии утаҕынан холбонон иилиллэр. «ХС»
2. Тугу эмэ (хол., бэрэмэдэй, хааһах айаҕын, атах таҥаһын) тиһэр быа. ☉ Завязка, ремешок, шнур (продевается из петли в петлю)
Бэрэмэдэй тиһигин төлүтэ тардыалыыр тыастара иһиллэр. Н. Якутскай
Хааһах тиһигин быыһынан өҥөйөн көрбүтэ, атах эт кытаран сытар. М. Доҕордуурап
[Миитэрээс] хааһаҕын тиһигин сүөрэн, биир хара саһылы таһаарда. В. Протодьяконов
3. Туох эмэ уһун субурҕа курдук кэккэтэ. ☉ Ряд каких-л. предметов, расположенных в одну линию. Хайа тиһигэ. Сэргэ тиһигэ
□ Субан туруйа тиһигинии Субуллан өрө көтө Уот сүллүгэс сэнэрээттэр Уһулута ойон таҕыстылар. И. Эртюков
Көтөрдөр тиһиктэрэ сороҕор үөһэ күөрэйэрэ, ардыгар аллара намылыйара. В. Арсеньев (тылб.)
4. Бэйэ-бэйэтин кытта сибээстээх, сааһыламмыт, утумнаах чаастан турар туох эмэ биир кэлимэ. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и находящихся во взаимной связи частей, система. Тыл грамматическай тиһигэ
□ Саха тылын атын түүр тылларыгар маарыннаабат да гына көрүҥнүүр уһулуччу уратытынан бүтэй дорҕооннорун тиһигэ буолар. СПА СТИ
♦ Тиһигин быспакка көр быс
Онтон ыла Кэнчээри суруга тиһигин быспакка кэлэрэ. М. Попов
Сатарах самыыр тиһигин быспакка түһэн сыыйа турар. Н. Павлов
Тиһигэ суох — тиһигин быспакка диэн курдук (көр быс). Катя сыанаҕа тахсан баран тиһигэ суох уон үстүү-уон түөртүү ырыаҕа тиийэ ыллыыра. Софр. Данилов
Массыыналар тиһигэ суох субус да субус буоллулар. В. Яковлев
◊ Оҕуруо тиһигэ — утах быаҕа эбэтэр сапка кэккэлэччи тиһиллибит оҕуруо. ☉ Нанизанные на одну нить бусинки, бусы
Ити кэнниттэн Эргийэ баттаан көрдөххө, Оҕуруо тиһик ойуулаах Ураһа суох буолбут эбит. П. Ядрихинскай
Кыыс Хотун оҕуруотун тиһигин иҥнэҥнэтэн көрдө. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. тизим ‘ряд, вереница; нить жемчуга’