даҕ. Дьулурҕа, кимиилээх; үрдүк таһаарыылаах. ☉ Активный, наступательный; высокопроизводительный. Олоҕум саамай кимиэһиннээх, көхтөөх үлэнэн көтөллөммүт отут сыла …… улуу өрүс кытылыгар ааста. НЕИ ҮүҮҮС

дьаарбай диэнтэн төхт
көрүҥ. [Эпписиэр (дьаарбайталаан баран):] Эһигиттэн этэрээт арахпыта дуо? Күндэ
Ханнык эмэ сөрүүн салгын өр буола-буола истиэп үрдүгэр дьаарбайталыыр. Эрилик Эристиин
Ырыаларым көтүҥ, көтүҥ Ыраахыраах сулустарга, Дьоһун дьолу көтөллөнүҥ, Дьаарбайталааҥ муораларга. Кыраһа к.

аһар диэнтэн төхт
көрүҥ. Урут Фокин: «Араатардыыр туһа туспа», — диэн кыратык күлэ түһэн аһартыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Кини [ийэбит] куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы, Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Дьэ ол кэнниттэн, Күөх чуоҕур көтөллөнөн, Халыҥ хаары хайыттаран, Көмнөхтөөх тыаны Көтүрү көтүтэн, Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Тиийэн кэлбитим. С. Зверев

дьүһ. туохт. Тобуктарыҥ икки ардынан ордук арыттаах, токур буолан көһүн. ☉ Стать кривоногим
Киил Тылгынов маадьайан хаалбыт атахтарынан …… түргэн-түргэнник үктээмэхтээн, тэмтээкэйдээн ыла-ыла, сыана диэки харбыаласта. Н. Лугинов
[ Хотугу киһи] күнү өйдөөн көрүөҕүттэн Көтөллөнөн көһө сылдьан, Табаны кыпчыйан мииниэҕиттэн Такымынан маадьайбыта. П. Ламутскай (тылб.). Эһэ малааһын кэмигэр атаҕа маадьайыар диэри эти анныгар тарыйбыта. Эвен фольк.
ср. монг. майжийх ‘стаптываться, кривиться на одну сторону’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

I
аат., фольк. Аргыс (кими-тугу эмэ кытта бииргэ сылдьар, кими эмэ арыаллыыр киһи). ☉ Спутник (находящийся с кем-чем-л. рядом, сопровождающий кого-л.)
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Үрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
Кэрэ кыыска холоонноох, ыраас таптал дьөһүөлэ буолбут лаглайар хатыҥмытын ылыаҕыҥ. Айылҕаны х.
II
аат., тыл үөр. Түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. ☉ Послелог (сходен по знач. и функции с падежным аффиксом, в основном соотв. русск. предлогам)
Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр. СТМ

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ манньый, чугаһыы сатаа. ☉ Добиваться чьего-л. расположения, стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах)
[Сибиэтэ:] Чэ, тугу да остуоруйалаа, онон-манан муннара сатаама. Эн Куонааҥҥа иҥээҥнии сатыыргын ким билбэтий, бүтүн нэһилиэк билэр ини. С. Ефремов
Сиэстэрэҕэ иҥээҥниир да, анарааҥҥыта кинини бэлиэтии көрбөт быһыылаах. С. Никифоров
Испэр сэрэйэр этим Эн миэхэ иҥээҥнииргин. Оттон мин кэрэйбитим, - Оҕотуккун, эдэргин. Баал Хабырыыс
Эчи, хаарыаны, оттон миэхэ иҥээҥниир уолаттар ону-маны бэлэхтииллэр да, тоҕо эрэ наһаа үөрбэппин. «Кыым»
2. Туохха эмэ ымсыыран, баҕаран аттыттан араҕыма. ☉ Желая заполучить что-л., приобщиться, причаститься к чему-л., находиться неотступно рядом
Уол ойон туран, табахха иҥээҥнээн, эбэтин иэдэһигэр сирэйин даҕайбахтаата, онуоха: «Мэ, биирдэ обор», - диэт, хамса кыһыллыбытынан саҥа уһун талах умнаһын уол айаҕар батары биэрдэ. Болот Боотур
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев

көрүөх билэ дьон көр күрүөх
Көрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөҥ. Саха фольк. Күн ыраахтааҕыбыт Күчүмэҕэй сокуона Көрүөх билэ дьоҥҥо Күһэлтэлээх буолсу Диэбитиҥ иннигэр …… Буруйдааҕынан ааттаан Боручуотам кэлбитиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн билэр-билбэт көрүөх билэ дьонноруҥ, эн үрдүк ааккар сүгүрүйээччилэр, эн сырдык кэриэскин ытыктааччылар. С. Васильев
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Күөл ортотугар уонна түөрт өттүгэр ойбоннору көрүөх бэтэрээ өттүгэр тэспиттэр. Далан
«Дружба» эрбиинэн эмэхсийбит хатыҥнары көрүөх бэтэрээ өттүгэр охтороллоро. И. Федосеев. Көрүөх талата түөлбэ. — бэрт түргэнник. ☉ В один миг, в мгновение ока
Уолаттар обургулар барытын көрүөх талата быһааран кэбистилэр. Э. Соколов
Тиэхээннээх Алыампый саҥата суох Сиэгэн [киһи аата] мотуордаах оҥочото бэлэм турарын төлө тардан, көрүөх талата уҥуоргуну буллулар. Э. Соколов. Көрүөх түгэнэ — бэрт түргэнник; сонно тута, уталыппакка. ☉ Очень быстро; без промедления, сразу же
Ону көрүөх түгэнэ, тоһуйан турбут курдук, төттөрү кутаа ортотугар астылар. «ХС»

аат., эргэр. Элбэх дьон мустан көрүлүүрэ-оонньуура; элбэх дьонноох көр-нар буола турар сирэ. ☉ Многолюдное веселье; место, где происходит многолюдное веселье
Сир симэҕинэн сириэдийбит күөх алааска күрүөх дьоно мустан көхтөөхтүк көрүлүүр, ыллыыртуойар, үҥкүүлүүр-көччүйэр. И. Данилов
[Саха урааҥхай] Көрдөөх күрүөҕү күөдьүтэригэр [хомус] Хоҥкунас ырыаҕынан Хоһооннорун Холлотоор, Кэҕэ чуораан тойуккунан Кэпсээннэрин кэҕэһирдээр! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ыһыахха] Түһүлгэҕэ төгүрүстүлэр Күрүөххэ көрүлэстилэр. ГНА ТС
◊ Күрүөх билэ дьон — туох эмэ уопсай сыаллаах-соруктаах, өрүү алтыһар, чугас дьон. ☉ Постоянно общающиеся близкие люди, имеющие общий интерес, общее дело
Күрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөм. Саха нар. ыр. III
Күүскэ үлэлээбит, көлөһүн-балаһын аллыбыт, килэпэчиспит-ньалҕарыспыт күрүөх билэ дьон сынньалаҥар араас эйэргэһии, көрдөөх саҥа баар буолаллар. Амма Аччыгыйа
«Быһа көтөр» Сөдүөтү ат аттыгар үктэммэт гына оҥорон, көмүскэстээх санаалаах күрүөх билэ дьоннорум, көрөн көмүскээҥ. М. Доҕордуурап
МНТ гүр ‘общий, всеобщий’, калм. күр ‘множество народа, толпа’

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’