Якутские буквы:

Якутский → Якутский

көҥкөлөйдүк

сыһ. Улаханнык, доргуччу. ☉ Громко, громогласно
Күөл уҥуоругар боҕурҕана, оҕо эрдэххэ кураанах уһаат иһигэр төбөнү уган баран саҥарар курдук, сүр көҥкөлөйдүк мөҥүрүүрэ иһиллэр. Софр. Данилов

көҥкөлөй

аат.
1. Ис өттө эмэхсийэн тохтон, бүтэйдии уһуллан хаалбыт хатыҥ туоһа. ☉ Оставшийся от прогнившей березы полый цилиндр бересты. Хатыҥ көҥкөлөйө
2. кэпс. Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Полость, полое пространство, пустота в чем-л. (напр., дупло, пещера)
Туруук таас тэллэҕэр хоспох иһин саҕа киэҥ көҥкөлөй баар эбит. И. Гоголев
Тыһы носорог-чыычаах сымыыт баттыыр бириэмэтигэр атыыра мас көҥкөлөйүгэр бүөлээн кэбиһэр. ДьДьДь
Сир аннынааҕы көҥкөлөйгө киирэн кэллибит. А. Беляев (тылб.)
3. эргэр. Кыараҕас айахтаах иһиккэ убаҕас аһы (үксүн кымыһы) кутарга туттуллар көҥдөй мас моой, боруоҥка. ☉ Воронка кумысного меха (деревянная труба, вставляемая в отверстие шейки кумысного меха)
Мин оҕуруонан, көмүһүнэн симээбит-таҥаабыт таҥаспынсаппын көрө-көрөлөр, баҕар, кэнэҕэски ыччаттар кэрэтин бэркиһиэхтэрэ, мин оҥорбут-туппут, ойуулаабыт-бичиктээбит чороон айахпын, …… сиэллээх эбир-маҥан хамыйахпын, күөгүлээх көҥкөлөйбүн көрө-көрөлөр күндүтүк саныахтара. Суорун Омоллоон
4. түөлбэ. Хабарҕа. ☉ Верхняя часть горла.
5. муус. Саха национальнай музыкальнай инструмена: хайаҕастардаах, уҥуохтан эбэтэр мастан оҥоһуллубут үрэн оонньуур тэрил. ☉ Старинный якутский музыкальный духовой инструмент, сделанный из кости или дерева в виде трубки с отверстиями
Биир уҥуох көҥкөлөйү археолог А.П. Окладников көмүүттэн булан турар. Ол куба сототуттан оҥоһуллубут хас да хайаҕастаах тэрил эбит. «ХС»
Сааскы ыһыах саҕаланна: этигэн хомус имэҥирэр, Көҥкөлөй лүҥсүйэр. «ХС»
6. муус. Хомус тардар ньыма: куолай, бэлэс эркинин кытаатыннара тутан -н, -ҥ, -м дорҕооннору этэн үөскэтиллэр тыас. ☉ Прием игры на хомусе: звук, образуемый в результате подъема мягкого неба при артикуляции звуков -н, -ҥ, -м и остановки дыхания, напряжения стенок глотки, гортани.

Якутский → Русский

көҥкөлөй

полый цилиндр берёсты (остающийся от прогнившей берёзы).

Еще переводы:

дупло

дупло (Русский → Якутский)

с. I. (дерева) кумалаан, көҥкөлөй; 2. (в зубе) көҥдөй.

балларыттаҕас

балларыттаҕас (Якутский → Якутский)

даҕ. Ононманан бөлтөҕөрдөрдөөх, биир дэхситэ суох; модороон, томороон (хол., тиит хатырыга). ☉ Неровный, шершавый; грубый
Арай баараҕай тиит балларыттаҕас хатырыга төлөн сырдыгар кытарымтыйа хараарбахтыыр. Софр. Данилов
Икки хараҕын дьиэгэниччи тиэрэ көрбүтүнэн, балларыттаҕас уостаах киэҥ көҥкөлөй айаҕын аппаччы аппытынан өрө чинэллэн турбахтыы түһээт, уот тыллары куппутунан барда. Амма Аччыгыйа
Маайыс туох баар күүһүн түмэн, ол балларыттаҕас сирэйгэ тыҥыраҕынан түһүнэн кэбистэ. Уустаах Избеков

күлгэри

күлгэри (Якутский → Якутский)

аат. Сыылар харамай бииһэ: түөрт атахтаах, тириитэ хатырыктаах, кутуруктуун уон биэс-сүүрбэ сэнтимиэтир уһуннаах дьоҕус харамай. ☉ Ящерица
Чөҥөчөк көҥкөлөйүттэн күлгэри былтаҥнаат, көтөн иһэр сахсырҕаны «салып» гыннарда. В. Миронов
Күлгэри кураанах, күн үчүгэйдик сылытар сирдэригэр дойдуланар. ББЕ З
Хайыта хаппыт аарыма мас хатырыгын устун күлгэрилэр өрө-таҥнары сырсаллара. Х. Андерсен (тылб.). Тэҥн. тыймыыт
ср. бур. гүлбэр, др.-тюрк. келэр ‘ящерица’

омугурат

омугурат (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Түргэнтүргэнник омуруу хамсатан ыстаан аһаа (оҕо, кыра кыыл аһыырын этэргэ). ☉ Есть, делая быстрые жевательные движения, набивая щёки (напр., о детях, мелких животных)
Көҥкөлөй ампаарга тииҥ Тугу эрэ холугуратар, Чэкэллэн олорон тииҥ Аһаан омугуратар. Таллан Бүрэ
Хоччорхой ас диэн Холуннарбаккалар Оҕолор аһаан-сиэн Омугураталлар. К. Туйаарыскай

салып

салып (Якутский → Якутский)

салып гын — тугу эмэ тылгынан соҕотохто салбаан сыһыаран ыл; салбанан ыл. ☉ Схватить языком кого-что-л. разом, слизнуть; облизнуться
Лөкөй туура тэбэн ааспыт чөҥөчөгүн көҥкөлөйүттэн күлгэри былтаҥнаат аттынан көтөн сааҕынаан иһэр сахсырҕаны салып гыннарда. В. Миронов
Саадьаҕай үөнүм сытарын салып гынным. ПЭК СЯЯ
ср. кирг. шалп ‘шлёп’, ног. салп ‘шлёп (звук от падения мягкого предмета)’

хоҥоллой

хоҥоллой (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр. Урут оттуур ходуһатынан итээбит киһиэхэ эбиликкэ сылдьар нэһилиэк саппаас сирэ, угаайы күрүө. ☉ Сверхнадельная земля, которая имелась в запасе у наслега и выделялась особо нуждающимся
Өлбүт киһи сирин түҥэтик буолуор диэри, биэс-уон сылга диэри хоҥоллой сии сылдьаллар үһү. СГФ СКТ
Дьэ ол Ньукулайдаах өлбүттэрин кэннэ, нэһилиэкпит кинээһэ кинилэр сирдэрин, уол сааһа ситиэр диэри, хоҥоллой сир гынабыт диэн ылбыта. «ХС»
II
аат., түөлбэ. Иһэ эмэҕирэн тохтон хаалбыт бүтэйдии сылдьар көҥдөй туос, көҥкөлөй. ☉ Полый цилиндр берёсты, сохранившийся от прогнившей берёзы.

тараадый

тараадый (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Араас өттүгэр хайысхаланар элбэх, хойуу салааланан көһүн. ☉ Иметь много разветвлений в разные стороны, ветвиться. «Бу таба үчүгэй да майгылаах эбит, салайарым хоту улгумнук махчахаччыйан иһэр», — Кустук [киһи аата] элбэх салаалаах тараадыйбыт муостаах …… таба ласпаҕар самыытын имэрийэн ылар. В. Протодьяконов
Николай сарсыарда аайы күн көмүс сардаҥалара халлаан илин кырыытынан тараадыйа ойон тахсыыларын кытта тэҥҥэ уһуктар. ИКДь
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)
2. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан көһүн. ☉ Разлапиться в разные стороны (напр., о вытянутых тенях чего-л.)
Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Атыыр сылгы сиэлин курдук Былыт тараадыйар. Баал Хабырыыс
Бөртөлүөт бу тараадыйан, икки хайа көҥкөлөйүн икки ардынан намыһаҕынан иһэрин Молтой чуолкай көрбүтэ. И. Федосеев

хамсат

хамсат (Якутский → Якутский)

  1. хамсаа диэнтэн дьаһ. туһ. Онтон талахпын туох эрэ тардыалаан, хамсатарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
    От тиэйээччи атын муоһатын хамсатта, иһиирэн чыскытта. М. Доҕордуурап
    Мин хонон турдаҕым аайы үтүөрэ быһыытыйан истим, илиибин, атахпын көҥүл хамсатар буоллум. А. Бэрияк
  2. Төрүүрүҥ чугаһаан, искэр оҕоҥ хамсыыр буол (ынах туһунан). ☉ Шевелиться, двигаться (о детёныше коровы при близком отёле)
    [Дьахталлар] Хайа эмэ ынахпыт Хамсатаарай, баҕар, диэннэр, Кистии-саба сылдьаннар, Кэтиирманыыр буоллулар. Күннүк Уурастыырап
    [Бургунас] сааскы Ньукуолун саҕана төрүөхтээх. Билигин хамсата сылдьар. И. Гоголев
    Мотуруона уолун дьиэҕэ хаалларан баран, төрөөрү хамсата турар ынаҕын көрө тахсыбыт. ВЕФ СХ
    ♦ Айаххын хамсат көр айах I
    Сэниэтэ эбин, айаххын хамсат, ааспыккын аһар! П. Тобуруокап
    Орулҕанын хамсат көр орулҕан. Орулҕаммын хамсатта. ПЭК СЯЯ
    Тарбаҕын да хамсатан көрбөт көр тарбах. Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС»
    Санааҕын хамсатыма көр санаа II. Айан олус эрэйдээх, ону тулуйбакка үгүстэр төннүбүттэрэ, оттон кини санаатын хамсаппатаҕа. А. Сыромятникова
    Дьоҥҥо ытыктанар, туһалаах идэҕэ үөрэниэҥ. Атыҥҥа олох ыытыам суоҕа, санааҕын хамсатыма даҕаны. М. Попов
    Уйулҕатын хамсат көр уйулҕа. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
    Ити кэпсээн Николай уйулҕатын хамсаппыта. А. Сыромятникова
    Уу долгуратын хамсаппат киһи көр долгура. Уу долгуратын хамсаппат, күөх оту тосту үктээбэт киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хара маһы хамсатар түөлбэ. — кэлэ-бара сатыыр, тугу да гынара суох буолар, тэһийэ сатыыр. ☉ Испытывать тягостное, томительное чувство от безделья; изнывать от безделья, нудиться
    Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап
    ◊ Кымыс хамсатар көр кымыс I
    «Оо, Баай Хара-Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу!» — диир [Оноҕочоон Чоохоон]. Суорун Омоллоон
    [Туос көҥкөлөй] симиир айаҕар олордон кымыһы хамсатарга аналлаах. НБФМУу СОБ. Ойдуо уопсай оҥоһуута кымыс хамсатарга маарынныыр. ЧАИ СБМИ. Хамсатар күүс үрдүк. — туохха эмэ (хол., айар үлэҕэ) күүрээнниир, өрө күүрдэр, көҕүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Движущая вдохновляющая сила
    Былыргы саха айар үлэтин хамсатар күүһүнэн айылҕаны кытары быстыспат ситимэ, итэҕэлэ, өбүгэлэрин утумнааһына буолара. АЭ ӨӨКХ
    Үлэҕэ муҥутуур үрдүк көрдөрүүнү ситиһэргэ дьулуур — улахан хамсатар күүс. «Кыым»
    Хайа да дьыала хамсатар күүһүнэн киһи буолар. «Чолбон»
хабарҕа

хабарҕа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’