Якутские буквы:

Якутский → Якутский

көҥөһө

көр көһөҥө
[Хатыҥ:] Көҥөс ыал Буор көһүйэтин саҕа Көҥөһө көмүс туораахтанным, Сэлиилээхий атым курдук Сэлибир көмүс сэбирдэхтэнним. Саха нар. ыр. I

көҥөс

I
көҥөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус дуолан атыыр сылгылара, Үөрдэриттэн көҥөһөннөр …… Дьохсооттоһон туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуопсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Уолаттар үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Тугун эмэ атын киһи туһанарын абааһы көрөр, сөбүлээбэт идэлээх. ☉ Чуждающийся других из боязни потерять свое, ревниво оберегающий свое имущество
Көс ыта көҥөс (өс ном.). Көҥөс дьахтар күөһэ буспат (өс ном.). Дьаакып саламаат сиэтэ. Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэтэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Бэл көҥөс ынах диэн баар. Кини кистээн, саһан эрэ төрүүр. С. Федотов
♦ Көҥөс байанайдаах (бултаах) — соҕотоҕун сылдьан өлгөмнүк бултуур, дьону кытта сырыттаҕына бултуйбат идэлээх. ☉ Человек, Баянай (дух тайги, покровительствующий охотнику) которого не желает делиться добычей с другими
Удачливый на щедрую добычу в одиночестве, невезучий с другими, в компании. — Хата, манна хол-буут арааран айахпытынан үллэстибиппит ыраах ордук, — диэн көҥөс бултааҕынан аатырбыт Кутуков эгэ-дьаҕа буола түстэ. «ХС»

Якутский → Русский

көҥөс

чуждающийся других из боязни потерять своё, ревниво оберегающий своё; жадный; көс ыта көҥөс погов. собака кочевого обоза зла.

Якутский → Английский

көҥөс=

a. greedy

Еще переводы:

сыаптаах

сыаптаах (Якутский → Русский)

цепной; сыаптаах ыт а) цепная собака; б) перен. очень злой, как цепная собака; сыаптаах ыт курдук көҥөс как собака на сене.

ырыҥалас

ырыҥалас (Якутский → Якутский)

ырыҥалаа диэнтэн холб. туһ. Сиэрдээхтик суолу-ииһи ырыҥалаһар кэпсэтииттэн туора турар хайдах даҕаны сатаммат. П. Филиппов
Бачча аарыма кырдьаҕаһы кытары кырдьыгы-сымыйаны ырыҥалаһыан, бултуур сиртэн көҥөһүөн баҕарбата. «ХС»

кынчыатас

кынчыатас (Якутский → Якутский)

кынчыатаа диэнтэн холб. туһ. Туһунан алаастар атыыр оҕустарын курдук ыраахтан кынчыатаһаллар. И. Гоголев
Уолаттар …… үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан, бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
Табалара ураһа диэки кынчыатаһа-кынчыатаһа, бэркэ сэрэнэн аа-дьуо хаамсаллар. Тэки Одулок (тылб.)

сэлибир

сэлибир (Якутский → Якутский)

даҕ. Тэлибирэс, тэлибириир (хол., тыалга хамсыыр). ☉ Дрожащий, трепещущий (напр., на ветру)
[Хатыҥ:] Көҥөс ыал Буор көһүйэтин саҕа Көһөҥө көмүс туораахтанным, Сэлиилээхэй атым курдук Сэлибир көмүс сэбирдэхтэнним. Саха нар. ыр. I
Сэлибир-тэлибир Сэбирдэх ситтэ, Сүрэҕим илибир Сүрдээҕин мөҕүстэ. И. Федосеев

күлүктүү

күлүктүү (Якутский → Якутский)

сыһ. Бэйэҕинэн хаххалыы (тур, олор). ☉ Закрывая, заслоняя что-л. собой или чем-л. (стоять)
Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэҕэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Тогойкин — күлүктүү туттан туран икки үүтү, икки-үс собону харбыалаан ылан үрүсээгэр бырахпахтаата. Амма Аччыгыйа
[Кууһума:] Ээ, кинини этэр буоллаххына, кини суох. [Күлүктүү турар]. Суорун Омоллоон

ыксыс

ыксыс (Якутский → Якутский)

туохт. Кими, тугу эмэ үтүрүйэн, анньыалаһан, инниҥ диэки бара, киирэ сатаа. ☉ Давиться, толкаться, проталкиваться. Маҕаһыыҥҥа уочаракка ыксыспат буоллубут, табаар дэлэй
□ Көнө, токур ыксыспаттар, Көҥөс, дэлэй кыттыспаттар. Күннүк Уурастыырап
Ыйыс Хаан Ыйааҕын кытта Ыксыһан ырааппыппыт! С. Васильев. «Оттон бэйэҥ оҕоҕун тоҕо аһаппаккыный?» — диэн ыйытта Горева, киниэхэ ыксыһан киирэн баран. П. Павленко (тылб.)

дьайдаах

дьайдаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Сордоох-муҥнаах, өлүүлээх-алдьатыылаах. ☉ Приносящий страдания, мучения, смерть
Былыргы дьылларга - итии байҕал эҥээригэр аар-саарга аатырбыт - Александр Македонскай диэн кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аппанаас Харыалап Аанньалыкы атыыһыттыын үгүс хара дьайдаах сырыылары сылдьыбыта. Л. Попов
Ол эмиэ хайа дьайдаах Күн сириттэн көҥөһөн Оҕобун куттаан ыыппыт Муҥа эбитэ буолла? А. Бэрияк
Афоня үөрэхтээх киһи буолар сырдык ыралааҕа. Ону баара хара дьайдаах сэрии мэһэйдээбитэ. «Кыым»
♦ Хара дьайдаах үөхс. - сидьиҥ, нэгэй. ☉ Гад, мерзавец, паршивец
[Марыына:] Бии хара дьайдаах барбыт ээ. А. Софронов
Хара дьайдаах, бэлиэр угаайылыы үөрэммит буола-буола! Н. Борисов

нэгэй

нэгэй (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Киһи кэлэйиэн, сиргэниэн курдук куһаҕан. ☉ Низкий, дурной, отвратительный (о ком-л.)
    [Женя] көрдөххө бэрт киһи буолан баран, иһэ хайдах бачча быдьар, нэгэй баҕайыный? В. Яковлев. Билигин кэлэн, киһи өйө-санаата сайдыбыт кэмигэр, …… уопсай интэриэскэ үлэлии сылдьан иирсэртэн ордук нэгэй быһыы суох эбээт. М. Д оҕордуурап
  2. аат суолт. Туох да сиэрэ суох, ку һаҕан майгылаах киһи. ☉ Дурной, низкий, отвратительный человек
    Ымсыы, көҥөс дьон былыр да, быйыл да баар буоллахтара дии. Дьон нэгэйдэрэ. И. Семёнов
    Махтаныы — күүстээхтэр сэмэй быһыылара, махтаммат буолуу — нэгэйдэр бэрдимсийиилэрэ. ПБН КСКТ
    Кыһыыта, абалааҕа баар, маннык нэгэйдэр туох да буойуута-хаайыыта суох көҥүл күөннээн-күөнэхтээн сылдьаллара. «Чолбон»
    ср. русск. негодяй ‘негодный, скверный, плохой человек’
чоочой

чоочой (Якутский → Якутский)

I
дьүһ. туохт. Кылгас, кыра атахтаргынан симэ соҕус хардыылаан хаамп (кыра уҥуохтаах киһини, оҕону этэргэ). ☉ Идти мелкими шагами на коротких, маленьких ножках (о человеке маленького роста или ребёнке)
Лаарапка: «Бу киһи эмиэ тоҕо чоочойон тиийэн кэллэ?» — диэн көҥөс санаа кылам гынна. Э. Соколов
II
аат. Иһирдьэ-таһырдьа кэтиллэр үксүгэр ынах тириититтэн тигиллэр боростуой этэрбэс; оҕо этэрбэһэ. ☉ Простые торбаса, сшитые из коровьей шкуры; детские торбаса
Кураанах хаары Курдурҕаччы кэһэн, Тоҥ хаар устун Чоочой этэрбэһэ Чоочугуруу испитэ. А. Софронов
Мотуруона оһоҕун уотун сырдыгар уолун чоочойун абырахтаан тордурҕата олорбута. Күннүк Уурсатыырап. — Бу атаҕын таҥаһа туох диэн ааттанарый? — Чоочой этэрбэс. Ынах тириититтэн тигиллэр. «К»

сыап

сыап (Якутский → Якутский)

аат.
1. Тимир тиэрбэстэри бэйэ-бэйэлэригэр иилиһиннэри тиһэн оҥорбут быа курдук уһун оҥоһук. ☉ Ряд металлических звеньев, продетых одно в другое, цепь
Витя туох эрэ хараны, түүлээҕи бобо харбаан ылла, сыап тыаһа кылыр гынна. Н. Заболоцкай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара кылыргыыллар. С. Никифоров
Тыаһы истэн түөрт харахтаах күөрт ыт өрө баргыйбытынан, сыабын соһор тыаһа кылыгыраабытынан ааҥҥа кэлэн, …… үрэн баргыйда. М. Попов
2. Ханнык эрэ тиэхиньиичэскэй оҥоһуктар, аппарааттар чаастарын ситимэ, холбоһуга. ☉ Цепное соединение агрегатов каких-л. технических изделий, аппаратов, цепь. Хамбаайын барабаанын сыаба быстыбыт
□ Эбиэттэн киэһэ оҕонньор хантан эрэ сабыс-саҥа чочу уонна уонча «Дружба» сыабын булан аҕалла. «ХС»
Мотуордар өрө бирилии, ыһыыра түспүттэрэ, хамбаайын ньирилээбитэ, сыаптара хабырыммыттара, малатыылкатыттан соломону ыһан күдээритэн, сэлиэһинэйи быһан күүдэпчилэтэн барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Дьиэ тутуутугар бэрэбинэлэри үрүт-үрдүлэригэр ууран хам туттарарга аналлаах кылгас мас оҥоһук (бэрэбинэлэр үүттэммит дьөлөҕөстөрүгэр саайыллар). ☉ Короткий деревянный шкворень, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления. Бэрэбинэ сыабын элбэҕи бэлэмнээтилэр
4. көсп. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэ соҕус биир кэккэнэн иһэр дьон эрээтэ. ☉ Ряд, вереница людей
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. Кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн дэлбэритэ ыстаналлар. С. Никифоров
Бурхалей уонна Ахмет, бэйэлэрин роталарын хайыталаһан ылан бараннар, суол икки өттүнэн сыап оҥорон, айдааннаах Чихой диэки киирэн истилэр. Эрилик Эристиин
Сыап кимэн киирэн испитэ. Өлбүттэр уонна бааһырбыттар баар буолбуттара. ГСС
♦ Сыаптаах ыт курдук — олус киҥнээх, куһаҕан майгылаах (киһи). ☉ Злой, полный злости (человек — букв. как цепная собака)
Сыаптаах ыт курдук дьон баар буолаллар. НАГ ЯРФС II. Сыаптаах ыт курдук кө- ҥөс — кимиэхэ да тугу да бэрсибэт, биэриэн баҕарбат, олус кэччэгэй, көҥөс (киһи). ☉ соотв. как собака на сене
Ол киһиттэн көрдөөмө даҕаны, сыаптаах ыт курдук көҥөс. НАГ ЯРФС II