туохт. Соччо чуолкайа суох эрээри түргэнник, лабырҕаччы эт. ☉ Говорить быстро, речитативом, не очень ясно, невнятно
Эмис Түмэппий курдук этэн дьэргэлдьиттэхпинэ, Куһаҕана буоллаҕына Куохайаан оҕонньор курдук Кулдьурҕатан киирдэхпинэ. П. Ойуунускай

көр моргуор
Көлөһүн күнүн, дохуоту, үп-ас киириитин-тахсы ыт ын бу ҕаа л ты р Паве л Ива но в ич лабырҕаччы аахта. Киэҥ кэпсэтии, маргыар манна турда. Н. Босиков
Кыргыһыы хонуутугар хаалбыт байыастары туох-ханнык иннинэ бандьыыттар таҥастарын сыгынньахтаан ылбыттара, бэрт маргыарынан түҥэтиммиттэрэ. В. Чиряев
Икки күннээх маргыар кэнниттэн земскэй управа диэни талаллар, ас-үөл кэмитиэтэ эстиитин уруйдууллар. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1.
лабырҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал түннүк эргэ ыстаабанын лабырҕатар. А. Фёдоров
2. Лабырҕаччы үктэнитэлээн хаамп. ☉ Сту пать энергично, издавая мерный стук (напр., о лошади)
Ат хааман лаб ы р ҕ а т а р. Н. Габышев
3. Тугу эмэ биир-биир лабыйан этитэлээ, ааҕыталаа. ☉ Проговаривать, перечислять что-л. одно за другим
Буойуннары сырдатан суруйууга сулумах докумуоннарынан киирэр татым. Эбэтэр көннөрү туох-ханнык буолбутун ааҕан лабырҕатан этэр эмиэ сы мсах. П. Аввакумов

дьүөрэлэс диэнтэн хай
аата. [Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансаамбылы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын; ардыгар, төһө да айымньы ис хоһоонугар сонно тута өтөн киирбэтэргин, аҥаардас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин кэрэтигэр абылатаҕын. ТНН КХК. Киһи айылҕа төгүрүктээһинигэр олорор. Онно барыта бэйэ-бэйэтиттэн ситимнээх дьүөрэлэһии кытаанах сокуона баар. «Кыым»
◊ Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дорҕоон
Эбэҥкиттэн (эбээнтэн) киирии тыллар сороҕор саха тылын фонетикатын сокуонугар - аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр бас бэринэллэр, а. э. сахалыы кубулуйаллар. ВМС СДО
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ бүтэй дорҕооннору кытта сэргэстэһиилэригэр туспа быраабыланы үөскэтэр, ити эмиэ хоһоон иһиллиитин кэрэтитэргэ туттуллар. ВГМ НСПТ
Саха тылыгар илин, кэлин аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ төрүт түүр тылыттан ситимнээх төрүкү фонетическай сокуон буоларын О.Н. Бетлингк итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. СПА СТИ

аат. Кыыл табаны эбэтэр тайаҕы бултуур булчут киһи. ☉ Охотник на диких оленей, лосей
Ити мин түҥүрбүн Тааска [дойду аата] үөскүү илик улахан кыылдьыт дииллэрэ. Болот Боотур
Оттон кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарын көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. «ХС»
Оҕом улааттаҕына, аҕатын курдук кыылдьыт буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
◊ Кыылдьыт ыт — улахан кыыллары (хол., эһэни, тайаҕы, кыыл табаны о. д. а.) бултуурга анаан үөрэтиллибит ыт. ☉ Охотничья собака, специально выученная на преследование крупного зверя (напр., медведя, лося, дикого оленя)
Үөрүйэх кыылдьыт ыттар уордаахтык үрэн, түһүөлээн, эһэни холоруктаталлар. В. Протодьяконов. Улахан кыылдьыт ыттар бэйэлэрэ …… тайаҕы, оннооҕор кыыл табаны күөйэн аҕалар, иччилэрин балааккаларын таһыгар тиийэ үҥүлүтэр түбэлтэлэрэ баар диэн кэпсээннэр эмиэ бааллар. Я. Семенов. Бөрө бэйэтин тас көрүҥүнэн саха кыылдьыт ытыгар маарынныыр. КГП БННь

туохт.
1. Хааман эбэтэр сүүрэн иһэн туохтан эмэ иҥнэн, халты үктээн охто сыс, сүһүөххүн сүтэр. ☉ Споткнуться
Сыллай уҥа харытын иһинэн бүдүрүтэ тардан көрдө. Киһитэ [Тохороон Баһылай] бүдүрүйбэтэ. Амма Аччыгыйа
Аллараа дойду Аптаах таалатыгар Атаҕыҥ бүдүрүйбэтэр Күдэҕиҥ быстыбатар Өрөгөй дьаалыбыт Үрдүөх этэ... П. Ойуунускай
Өлөксөй хоппоруһа сытар силистэртэн иҥнэн, бүдүрүйэн халтыр-мүлтүр үктэнэ-үктэнэ, алааска тиийдэ. П. Аввакумов
2. көсп. Олоххо-дьаһахха, үлэҕэ-хамнаска туох эмэ алҕаһы оҥор, сыыстар. ☉ Допустить какую-л. оплошность в жизни, деятельности
Иһиттиҥ дуо, Мария Ивановна? Эн сүгүрүйэр «ураты киһиҥ» дьэ оннук бүдүрүйэ сыһан турардаах. Софр. Данилов. И. Федосеев ыарахан дьылҕалаах, табыллыбатах эбэтэр бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Уораан диэн дьадаҥы киһи син өрүттэн, үчүгэй орто ыал кэккэтигэр киирэн иһэн, мэлдьи бүдүрүйэн, сыыстаран иһэрэ. И. Федосеев
3. көсп. Туста эбэтэр сэриилэһэ сылдьан хоттор, чугуй. ☉ Быть побежденным, отступать (в борьбе, на войне)
Эдэр уол хабараан атаакатыттан, күлүмэх хамсаныытыттан улахан түһүлгэлэргэ кыттыбыт аҕа табаарыстара элбэхтик бүдүрүйбүттэрэ. АГГ ХТ
Өстөөх итиччэ бүдүрүйбүтүн кэннэ көрөн туруох баара буолуо дуо? Эмиэ кимэн киирии буолла. Д. Кустуров
4. көсп. Туохтан эрэ иҥнибит курдук, саҥарарга эбэтэр ааҕарга тохтоон ыл, кэлэҕэйдээн ыл. ☉ Запинаться (в речи). Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын. ТНН КХК
ср. монг. бүдүрэ, бүдүри ‘спотыкаться’

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’