күтүрэс диэнтэн хай
аата. Манна түбэһиэх күтүрэһии, Маргыар, ардыгар этиһии. С. Васильев
[Саллаат иһигэр] бэйэ бэйэни эрэнсибэт буолуу, күтүрэһии кэҥээн барбыта. «Чолбон»

өрүкүс диэнтэн хай
аата. Муҥхаҕа ыгылыһыы, маргыар, өрүкүһүү буолла. Н. Габышев
Эдэр поэттар аҕа саастаах доҕордорун айар үлэтин кистэлэҥин билээри өрүкүһүү бөҕө буоллулар. «Кыым»

даҕ. Олоҕо суоҕунан була сатаан буруйдааһыннаах. ☉ Имеющий необоснованные, придирчивые обвинения
Ити киэһэни быһа мин дойдубар, Маайыспар, бэрт уһун уонна хатыылаах, мөҥүттүүлээх, баайсыылаах суругу суруйбутум. Н. Кондаков
Балыыҥка маргыар, Баайсыылаах мөккүөр Балаҕаммыт түгэҕинэн Тиргиллибэтин, Кырыыстаах кыскыар Үөлэспитин үргүйбэтин. И. Гоголев

көр сабырый I
3
[Кыргыттар кэпсэтиилэригэр] Пасуон маргыара баһыйда, Саҥа муода сахсаана сабыйда, Нуобай муода солуна тунуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Билбэт этибит Бүтүн күүстээхтэрин, Киһиттэн ордук киэптээхтэрин, Саҥарар саҥалара ырыа буолар Сахаттан сабыйа өйдөөхтөрүн. С. Данилов

чаллай диэн курдук
Онтон сүүрүҥүй эти хотордулар, Дьэ аһаан-сиэн чаллайдаатылар. Таллан Бүрэ
Ыргыччы буспут сыалаах бүдүргэйи уобан ылаат, сиэн-аһаан чаллайдаан киирэн барда. В. Миронов
Майдаан, маргыар ортото Бары аһаан чаллайдаан [бардылар]. А. Бэрияк

араллааннаа диэнтэн холб. туһ. Сотору сыарҕалар үүннэр-үүнэн, эргичийэн-кулахачыһан, кэнники ыт буолан араллааннаһан, үрэр маргыар саҥалара ньаргыспытынан кэлэр. Н. Заболоцкай
Хас уонунан сылларга кини [таас билиитэ] устун хаайыылаахтар хааман араллааннаспыттарай, башмактарынан сурдурҕаабыттарай! Ю. Чернов (тылб.)
[Киһи санаата] Тимир дьиэрэҥкэй үөрбэ буолан Аллараа дойдуга супту суйулаан киирэн Амырыын абааһылары кытта араллааннаһар. И. Гоголев

1. аат., кэпс.
2. Эрэлэ суох, саарбах дьыала. ☉ Нестоящее, сомнительное дело
   Онтон харчылаахха хамнаска бардым, Үптээххэ үлэһит буоллум, Балыыҥканы эрэ батыстым, Ночооттоох аххан суолу тобуллум. Саха нар. ыр. II
   Көр эрэ, нохоо, соҕотоҕун сылдьар диэн олох балыыҥка буолар эбит. Саһарҕа
   Массыына көлө Бадараан суолга Батыллан хаалбыт, Балыыҥка буолбут. П. Тулааһынап
3. Тылынан халаарыы, кыһыл тылынан ыаһахтаныы. ☉ Краснобайство
   Эй, чэ, үлэлээн иһиҥ. Ити үөннээх Киэсэ балыыҥкатын баран иһиллээн туруоххут дуо. Р. Кулаковскай
   Балыыҥкатынан, айдаанынан, Барбах малынан албынныырынан Бастыҥ киһи этэ кини [Клим]. Н. Некрасов (тылб.)
4. даҕ. суолт. Эрэлэ суох, көлдьүн, сэлээр. ☉ Ненадежный, непутевый, несерьезный
   Балыыҥка маргыар, Баайсыылаах мөккүөр Балаҕаммыт түгэҕинэн Тиргиллибэтин. И. Гоголев
   Кини [Чысхаан] таах күүлэйдиир, арыгылыыры кытта арыгылаан, хаартыһыты кытта хаартылаан, балыыҥка киһи ааттаммыта. В. Чиряев
   Биэчэргэ, бырааһынньыкка Муостаҕа битийэрдии, Атаҕар араас балыыҥка Тылы тамнаан эрэр дии. А. Твардовскай (тылб.)

1. даҕ.
2. Муҥутуур улахан, сүүнэ улахан. ☉ Громадный, огромный
   Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. Далан
   Дьоллоох буол, албан ааттаах дуолан Саха сирэ! «Кыым»
   Сарсыарда эрдэ туран холбо оҥорон бүтэрэн, икки дуолан тайах этин онно кыстаата. «ХС»
3. Муҥутуур күүстээх; модун. ☉ Очень сильный, могучий
   Бэйэтин бэркэ билинэр дуолан хоһуун сылдьар эбит диэн сылыктаабытым. Сэһэн Дьэрэмэй
   Кини харытын ньыппарыннар эрэ, тугу да тулуппат бараа быччыҥнанар, дуолан санааланар. П. Аввакумов
   Сотору кинилэр дуолан охсуһууга киириэхтэрэ. «ХС». Тэҥн. дуулаҕа II
4. аат суолт., эргэр. Сиппит-хоппут эр киһи. ☉ Достигший зрелости мужчина
   Икки дойду дуолаттара Үөстэрин таттаран, Үөгүлэһэ түстүлэр. П. Ойуунускай
   Орто туруу дойдуга кини [Бадьына Боотур] курдук киһи кииллээҕэ, дуолан дохсуна өтөрүнэн үөскүө суоҕа дииллэрэ. Сэһэн Дьэрэмэй
   - Дьэ хайдах гынабыт, сүүс-сүүспүтүттэн аалсыһан сүбэлэһэн көрүөҕүҥ дуу?! - дэсиһэн ол улуу дуолаттар маргыар бөҕөнү түһэрэн барбыттар. Д. Апросимов

1. аат., кэпс. Элбэх тыл, мээнэ элбэхтик саҥарыы, дойҕох. ☉ Бессодержательная долгая речь, пустые слова
   Дьэ ити көхсүн этиттэр эрэ тохтообот хотун буолуо. Икки хас чаастаах лахсыыр саҕаланна быһыылаах. Амма Ач чыгыйа. [Терентий:] Манна үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра. Пьесалар-1956. Маас са лахсыыртан уонна резолюциялартан хал буолан хаалла, онон быыбарга аанньа кыттыбат, быыбары аахай бат буолла. В. Ленин (тылб.)
   △ Олоҕо суох мээнэ тыл, мээнэни саҥарыы. ☉ Бессмыслица, вздор, болтовня
   Аҕам оҕонньор: «Ити эмээхсин лахсыырын истимэ, эр киһи, эр бэрдэ буоллаҕыҥ, саҥата-иҥэтэ суох ыстанан хаал», — диэтэ. Ф. Софронов
   «Ээ, ити барыта сымыйа лахсыыр!» — Лариса өһүргэнэн эһиэхэйдэннэ. В. Яковлев
   Ээ, устурууксуйа диэн! Ол бүрүкүрээттэр лахсыырдара. Кинилэр хаһан хонууга үлэлээннэр ону билиэхтэрэй? Тумарча
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: мээнэ элбэх тыллаах, элбэх саҥалаах, дойҕохтоох. ☉ В позиции примыкающего определения: многословный, бессодержательный, вздорный (напр., о речи); любящий много говорить, болтливый
   Лахсыыр кэпсээн. Лахсыыр киһи.  Ити кини акаары уонна аһаҕас лахсыыр киһи эбээт. Н. Островскай (тылб.)
   ♦ Куба лахсыыр тойук (тыл) фольк. — элбэх саҥа, күүгээн. ☉ Шумный разговор, гомон
   «Дьэ, хайдах гынабыт, сүүс-сүүспүтүттэн аалсыһан, сүбэлэһэн көрүөҕүҥ дуу?!» — дэсиһэн ол улуу дуолаттар, маргыар бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов. Кус-хаас лахсыыра кэпс. — туора киһи сатаан ыпсыытын булан өйдөөбөт уһун кэпсэтиитэ, балкыһыыта. ☉ Долгая невра зумительная речь (или разговор).
   ср. туркм. лакгы ‘болтун, пустомеля, пустослов; болтливый’

I
аат.
1. Сыыһа, алҕас, сыысхал. ☉ Упущение, промах, ошибка
Манчаарыны хас да хонукка ол таракаан бытык силиэстийэлээтэ. Чахчы хаһан, туох энчини оҥорбута барыта баар эбит. И. Гоголев
Дьиҥинэн эйиэхэ даҕаны Тиэргэҥҥин, хотоҥҥун барытын Чинчийэн кэрийэр буоллахха, Дьиэк, энчи көстүбэт үһү дуо? П. Тобуруокап
Фокины онно [Дьокуускайга] чахчы дьоруой быһыытынан көрсүөхтэрэ, урукку бытархай энчитин дьон умнан кэбиһиэхтэрэ. СГС СЛКСБ
2. көсп. Ороскуоттааһын; кистээн бэйэҕэ хаалларыныы. ☉ Расходование; растрата
Тугу даҕаны энчи туттубат. ПЭК СЯЯ
Энчини таһаарбыт. ЯРС
Кыра эмэ [ас] итэҕэстийбит, энчи тутуллубут буоллаҕына, ампаар иһигэр уон ыт охсуһан эрэриттэн итэҕэһэ суох маргыар түһэр. Н. Заболоцкай
◊ Энчини көрбөт (истибэт) — кыра да алҕаһы, сыыһаны сөбүлээбэт. ☉ Ни одну мелочь (напр., недостатки) мимо себя не пропустит
Дьэ, энчини көрбөт киһи. И. Никифоров
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргө-нарга олорбут киһи …… ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
[Сэбирдээхэп:] Дьэ, бу Үспүөн оҕонньор маладьыас оҕонньор: энчини көрбөт …… биллэрэ, кириитикэлии турар. «ХС»
ср. бур. эндүү ‘ошибка’
II
көр ончу
Эриирдээх соругу туруоруо, Эппиэтинэһи энчи эрэйиэ. А. Чугунов
Миэхэ өтөрдөөҕүтэ Мэҥэ Хаҥалас оройуоннааҕы биир хомсомуол тэрилтэтин салайааччыта тугу суруйбутун энчи түһэрбэккэ аҕалыым. ЧКС ОДьКИи
Ол гынан баран хайыаҕай, инньэ гымматахха инникигэ эрэл энчи эстэригэр тиийэр. С. Курилов (тылб.)