несов. 1. что и без доп. (бельё и т. п.) өтүүктээ; 2. кого-что (ласкать) и мэрий; # гладить по головке төбөтүн и мэрий (көҥүл ыыт); гладить против шерсти түүтүн адаарыт (кими эмэ кыыһырт, таарый).

1) быть дружески настроенным, расположенным к кому-л.; 2) быть в хорошем расположении духа, быть в хорошем настроении; 3) ласкать, причитая; эбэтэ сиэнэ кыыһы кууһар , иэйэр бабушка обнимает внучку и ласкает, причитая; 4) жаловаться, стонать, стенать; ыарыһах айаккалыыр , иэйэр больной стонет (громко, жалобно).

туохт.
1. Киһини иччиргээн илин-кэлин түс, өрүтэ ыстаҥалаа (ыт туһунан). ☉ Вилять хвостом, ласкаться (о собаке)
Сэниэлээх ыттар туран кинини тула эккэлээтилэр, ыран быстыбыт ыттар ыйыластылар. Н. Габышев
Моойторук, Уйбааскыны тула көтө сылдьан, эккэлээтэ. Л. Попов
2. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Заискивать, лебезить перед кем-л.
Дьэ, ити киһи тойотторго эккэлиир идэлээх. «ХС»
ср. алт. эркеле, каракалп. еркелеу, хак. иркеле, монг. эрхлэх ‘ласкать, нежить, баловать’, бур. эрхэлхэ ‘ласкаться’

туохт.
1. Кими эмэ аһара кыһанан-мүһэнэн көр-харай, ньээҥкэлээ. ☉ Проявлять излишнюю заботу о ком-чём-л., ухаживать за кем-л., нянчиться с кем-л. сверх всякой меры
Ууллаҕас арыынан Умунуохтаан тупсарбыта, Эйээр биһик иһигэр Эйэҥнэтэн ииппитэ, Күөх үүс тириитигэр Үлбүрүйэн үөскэппитэ. С. Зверев
Оҕонньору букатын ньирэй оҕо курдук үлбүрүйэр эбиттэр. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ (хол., дьиэ кыылын, сүөһүтүн) буомурдар курдук элбэхтик, күнү-күннээн тутан-хабан көр-иһит, имэрий-томоруй. ☉ Чрезмерно возиться с кем-чем-л. (напр., с домашними животными), чересчур нежить, ласкать когочто-л.
Алыс атаҕастаамаҥ, Айыы сүөһүтүн! Үгүстүк үлбүрүйүмэҥ Үтүө доҕоргутун. С. Васильев
Борооскулары наһаа үлбүрүйэннэр, сороҕор дьонноруттан мөҕүллэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уонна таайым этэр: «Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон, ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан». И. Федосеев
3. Кимиэхэ-туохха эмэ сынньатар бокуой биэрбэккэ, өрө миинэн таҕыс, үрдүттэн түһүмэ (хол., аты). ☉ Подолгу не слезать с кого-л. (напр., с коня), не давая передохнуть
Дьон үлэһит оҕустары оҕолор харыстыылларыгар, мээнэ сүүрпэттэригэр, үлбүрүйбэттэригэр сүбэлээтилэр. Болот Боотур
Дуоспуруннанан, кыра уол Уйбаанчык үлбүрүйэрин соччо сөбүлээбэт буолбута. Тыаттан сылайан-элэйэн киирэн, күөс буһарын кэтэһэ таарыйа уот иннигэр сытан сылаанньыйаары гыннаҕына, мотохоно курдук уол кэлэн, үрдүгэр сытынан кэбиһэрэ. СҮК
Аҕыйах ат баарын солбуһуннара сылдьан үрүт-үрдүгэр түһэн үлбүрүйэр туох аанньалаахтык туһалыа баарай? «ХС»
ср. монг. илбэрэх ‘ласкать; льстить, обольщать’, кирг. үлбүрө ‘быть нежным, мягким, пушистым; ослабевать, раскисать’

туохт.
1. фольк., поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньый, сылаанньыйа наскый (хол., сааскы күн, сылаас туһунан). ☉ Ласкать, наполнять теплом, светом, пригревать, согревать (о весеннем солнце)
Чубуку, бүүчээн, кулааһай, Чочур мырааннарга чуоҕуһаннар, Сайын күөх уйгута, куйааһа Саймааран кэлэрин санааннар, Өрөһө-чөрөһө түстүлэр. Болот Боотур. Бу аата — Сахам сиригэр Саймаарда Сайаҕас бэйэлээх Сааскы сарсыарда. С. Данилов
Сааскы саймаарбыт салгыҥҥа тоҕо дьулуруйан үрдүктүк өрө хоройбут буруолар хоту диэки хоҥкуйан түспүт этилэр. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээҥҥитээҕэр бүгүн быдан ордук сайыҥҥы күн, саймааран тахсан, Лоҥкууда толоонун туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Тугунан эмэ саатаан, аралдьыйан оҥоруохтааххын оҥорума; улдьаар. ☉ Стать рассеянным, невнимательным; отвлечься от главного
Миэхэ бэйэбин суохтаппакка, дьиэни-уоту, сүөһүнү-аһы дьаһайан көрдөрөр, ол-бу ахсын саймаарбат кэргэн наада. Софр. Данилов
[Эдэр оҕо] үөрэххэ барарын куруутун саныы сылдьыах тустаах, саймааран эҥин хаалбакка. У. Нуолур
[Уолбут] эбиэт кэнниттэн утуйар үгэстээҕэ. Саас буолан, саймааран утуйуон олох баҕарбат буолан хаалла. Багдарыын Сүлбэ
△ Күннээҕини умнан, атыҥҥа аралдьый (киһи санаатын туһунан). ☉ Переключиться на более приятное, отойти, уйти от повседневного (о мыслях)
Кини өйө-санаата кэнникинэн эбии саймааран барда. С. Никифоров
Долгун саҥарара буоллар Сэһэнньит да буолуо этэ. Санаа саймаарар, сүрэх ууллар Сэһэннэрин кэпсиэ этэ. И. Эртюков
ср. монг. жаймор ‘отклоняться, уклоняться в сторону’

туохт.
1. Кими-тугу эмэ олус сөбүлээн, биһирээн күүстээх иэйиигэ ыллар. ☉ Испытывать любовь к комучему-л., любить кого-что-л. [Бүөтүр:] Төрөппүт тапталынааҕар туспа киһи туспа киһини таптыыра ордук күүстээх буолар. А. Софронов
Кэргэнин наһаа таптыыр. М. Доҕордуурап
Саҥа кэлбит геологтар …… олохтоох сахалар бэйэлэрин төрөөбүт дойдуларын биир маһыгар тиийэ билэллэрин, ис сүрэхтэриттэн таптыылларын көрөн улаханнык сөҕөллөр-махтайаллар. И. Данилов
Оо, Дойдуом! Таптыыбын эйигин, Таптыырбын Тылбынан мин сатаан эппэппин! Баал Хабырыыс
2. Тугу эмэ ордук сөбүлээ, туохха эмэ ыллар, умсугуй. ☉ Иметь склонность, пристрастие к чему-л.
Итинник кураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Федосеев
Кинигэни таптаан ааҕар киһи буолан барбытым. Күннүк Уурастыырап
Мин үрүмэччини эккирэтэрбин таптыыр этим. Н. Тарабукин
3. Тапталгын биллэрэн ымманый; имэрий-томоруй, сыллаа-уураа. ☉ Проявлять нежность, любовь; ласкать
Доҕорум оҕото Ууруура умсулҕаннаах даа эбит, Сыллыыра сыаналаах даа эбит, Таптыыра ахтылҕаннаах даа эбит! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьахтар …… оҕотун таптаан, тылынан кыайан этиллибэт эйэҕэстик тугу эрэ саҥаран буллугунайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски кууһан ыла-ыла, ытын таптаата. Суорун Омоллоон
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. Онон таптыы, имэрийэ сылдьыахха наада. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Кимиэхэ эмэ эйэргииргин, үчүгэйдик сыһыаннаһаргын көрдөр. ☉ Проявлять приветливое, доброе отношение к кому-л.
Сааһынан уонна тас көрүҥүнэн даҕаны, устудьуоннар бэйэлэрин икки ардыларыгар таптаан ааттыылларыныы, «оҕонньор» киһи. Н. Лугинов
[Платон Ойуунускай] таптаатаҕына: «Ньукулайым-Мукулайым», кыыһырдаҕына «Табаарыс, Мординов!» — диэн ыҥырар буолара. «Кыым»
Кини маһынан кырыымпаны эриэккэстик оҥорор. Ол иһин кырыымпаһыт Павел диэн таптаан ааттыыллар. М. Доҕордуурап
♦ Хараҕым таптыыр кэпс. — билээри гына-гына билбэппин диэн этии (урут билэр, көрбүт киһини этэргэ). ☉ Вроде бы знакомое лицо (говорится, когда не можешь сразу вспомнить человека, к-рого знал, видел раньше — букв. глаза любят)
Хараҕым бэркэ таптыыр. Адьас билэр киһим курдук эрээри, өйбөр-санаабар ыйдаҥара охсон биэрбэтэ. С. Федотов
Начаалынньык, мин эйигин ханна эрэ көрбүт курдукпун, хараҕым таптыыр. А. Сыромятникова
Дуомуна ити кыыһы хараҕа таптыыр да адьас билбэтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. тапла ‘любить, одобрять’, тув. тап ‘любовь’

1. даҕ.
2. Ичигэс, ичигэһинэн илгийэр. ☉ Дающий, содержащий тепло, тёплый. Сылаас оһох. Сылаас чэй
   □ Крым биир куруордугар сылаас бадараанынан эмтэнэн баран, тахсан кэккэ ороннорго сытан сынньаналлар. Амма Аччыгыйа
   Сыралҕаннаах сылаас сайын кэнниттэн, куолутунан, көрдөөхнардаах күһүн көтөн-мөҕөн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
   Николай Семёнович, айылааҕын үчүгэйдик көрөн хаалыым диэбиттии, сылаас ытыстарынан Наташатын икки иэдэһиттэн хаайа тутан, бэйэтигэр тарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Ичигэс, тымныыны киллэрбэт. ☉ Не пропускающий холод, утеплённый, тёплый. Сылаас дьиэ. Сылаас кулууп. Сылаас наскы
   □ Кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҥ сылаас таҥастаах буолан, киһи тоҥорун билбэккин», — диэн баран, Чүөчээски күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
4. көсп. Эйэҕэс, сайаҕас. ☉ Ласковый, приветливый
   [Маайа] үөрүү, кыайыы сылаас мичээринэн сирэйэ сырдаабыт, эйэҕэстик саҥарбахтыыр, имигэстик хамнаммахтыыр чэгиэн, ис киирбэх эдэр дьахтар буола охсон хаалбыт. Амма Аччыгыйа
   Омос көрдөххө, намчы быһыылаах сирэйигэр, кэмчитик да буоллар, сымнаҕас сылаас мичээр оонньоото. Н. Лугинов. Хамсыыр көмүс хара хаастаах хараҕыҥ биир сылаас көрүүтүн миэхэ туһаайдаргын тойон сүрэҕим тохтоло суох толугуруу мөхсүөх этэ. Эвен фольк.
5. аат суолт. Туох эмэ итии соҕус туруктааҕа, итиинэн илгийэрэ. ☉ Тепло
   Сырдык, сылаас барыта эмээхсин олорор чэҥнээх хараҥа муннугуттан кэлэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
   Сылааһы тутар чэпчэки матырыйаалы уонна өстүөкүлэни хото туттуохха. Н. Лугинов
   ♦ Сылаас миэстэ — үрдүк хамнастаах, улахан илистиитэ суох үлэлиир сир. ☉ соотв. тёплое местечко
   Аны институт сорох салайааччылара сылаас миэстэҕэ бэйэлэрин биир дойдулаахтарын …… олордо сатыылларын көрө-көрө биирдэ эмэ кириитикэлэстэ, утарыласта дуо? Е. Неймохов
   Дьирибинэ Сиидэрэбинэ наукаҕа туох да сыһыана суох киһи сылаас миэстэ оҥостон бүгэр эрэ сыаллаах. «ХС»
   Итиитэ (сылааста) киллэр көр итии. Сылааста киллэрэ түһэн бараҥҥын, үчүгэйдик оҥостон утуй. Амма Аччыгыйа
   Чэйиҥ, дьиэ сылыйыар диэри тахсан чэйдэ иһиҥ, сылааста киллэриҥ! Н. Якутскай
   Ылдьаа букатын кэмниэ-кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай. Сылаас хараххынан көр — 1) кимиэхэ, туохха эмэ сымнаҕастык сыһыаннас, аһын. ☉ Ласково смотреть, ласкать взглядом
   Саҥа олох оҥоһуллар суолугар киирэн эрэбит, ол суолбут — холкуос. Ээ, оннук, — диэн сэҥээрэн сылаас хараҕынан көрө-көрө сэргиир Баһылайап. Күндэ Ийэ барахсан минньигэстик утуйа сытар оҕотун диэки сылаас хараҕынан көрдө, сүрэҕэ манньыйда. «ХС»; 2) бэрт буола сатаа. ☉ Заискивать, угодничать
   Сурутуу, биллэн турар, дуона суох кэлэр, дьэ оччоҕо бары миигин сылаас харахтарынан көрөллөр. П. Аввакумов
   ◊ Сылаас сымалаҕа үктэннэрии — саха оонньуута: оонньуур сир ортотугар ойбон саҕа төгүрүк сурааһын (сымала) тардыллар. Оонньооччулар, илиилэриттэн сиэттиһэн, сымаланы тула тураллар уонна бэйэ-бэйэлэрин үтүрүйсэн, тардан сымалаҕа үктэннэрэ сатыыллар. Сымалаҕа үктэммиттэр оонньууттан туорууллар, үктэммэккэ соҕотоҕун ордубут кыайар. ☉ Якутская национальная игра: в середине площадки чертится круг размером с прорубь. Игроки становятся за чертой круга, держась за руки, и стараются затолкнуть друг друга в круг. Тот, кто переступает черту круга, выбывает из игры, оставшийся последним становится победителем. Оҕолоор, эһиги сылаас сымалаҕа үктэннэрии диэн оонньуу баарын билэҕит дуо?
   ср. ДТС йылыҕ ‘тёплый, приветливый’, тат. жылы ‘тёплый’