Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ла-, лаг-, лап-, лас- диэн саҕаланар олохторго сыстар: лап-лаһырҕас, лап-лаппаҕар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоеди няемая к основам, начинающимся на ла-, лаг-, лап-, лас-: лап-лаһырҕас ‘щёлкающий, издающий щёлкающие звуки’, лап-лаппаҕар ‘с ровным, тупым концом, не заострённый’
Иккиэн уҥуохтарынан үтүк түспүт курдук лап-лааһаҕардар. И. Гоголев
Эрбии тыаһа, сүгэ тыаһа, үлэһиттэр кэпсэтэллэрэ, күлсэллэрэ — барыта холбоһон, мээнэ биир куп-куугунас, лап-лабыгырас күүгээн. А. Софронов
Никифор Спиридонович нууччалыы лап-лаһыгырас — нууччалартан итэҕэс саҥарбат. Д а л а н. Суотун туораҕын тыаһа биир кэм лап-лаһырҕас. Софр. Данилов
[Харыйаны] лары-лаглаҕар, сары-сайбаҕар бэйэтин араас өҥнөөх дьиримнэһэ турар уоттарынан симээбиттэрэ түүҥҥү болуоссаты олус тупсарара. Н. Лугинов

сыһ. Лаһырҕас тыас таахтык, лаһырҕатан. ☉ Х лопа я, щёлкая, стуча (напр., ходить)
Муостарын тас лабааларынан лаһырҕаччы таарыйсан, …… с ы лаас туманы б үр үн э та рд ынан, табалар айаннаан сэгэлдьиһэн истилэр. Амма Аччыгыйа
Мавзолей айа ҕар дьон бөҕө үмүөрүспүт. Тааска чаһы тыаһын курдук биир тэҥник лаһырҕаччы үктээн …… чособуой уолаттар Ки риэмилтэн киирэн кэлбиттэрэ. С. Руфов

I
субуруҥнаа диэнтэн холб. туһ. Ыттар субуруҥнаһан тиийэн аттар сэҥийэлэригэр өрүтэ ыстаннылар. Амма Аччыгыйа
Кинилэр үрдүлэринэн араас өҥнөөх уоттар субуруҥнаспыттара. «ХС»
Бөдөҥ харах уулара түргэн-түргэнник таҥнары саккыраан субуруҥнаһан эрэллэрэ көстөрө. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ.
1. Быыстала суох тохтор, сүүрэр (убаҕаһы этэргэ). ☉ Струящийся, льющийся непрерывной струёй (о жидкости)
Ардах курулаччы кутта. Субуруҥнас таммахтар үрэх уутугар үҥкүүлээн битийдилэр. Л. Попов
2. Субуллан эрэр курдук түргэнник элэгэлдьийэр. ☉ Проносящийся, мелькающий (о ком-чём-л. движущемся)
Кини [тииҥ] кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Суот тыаһа лаһырҕас, Сулумах буукуба Субуруҥнас. Р. Баҕатаайыскай
Сыспай сиэллээхпит хонуу ахсын субуруҥнас. С. Васильев

I
аат. Киһини холуннаран кэпсээһин, сымыйанан үҥсүү. ☉ Порочащая кого-л. ложь, клевета
Хоп куһаҕан дииллэр да, киһи хобунан олорор ээ. А. Софронов
Ардах кэнниттэн эмээхситтэр биир-икки хонукка өстүһэллэрэ, бэйэлэригэр хардарыта хобу тасыһаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хобу итэҕэйэн, үтүөҕэ тиийбит баарын истэ иликпин. М. Доҕордуурап
ср. тув., алт. коп ‘клевета’, хак. тув. хоп, монг. хов, бур. хоб ‘сплетня’
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ охсуллар лаһырҕас тыаһа (хол., ытыһы таһынар тыас). ☉ Короткий, отрывистый, звонкий звук, хлопок
Хоонньуттан хостоон оҕонньор холтуунун «хопхоп» оҕуста. Болот Боотур
ср. казах. ҕоп ‘нечто пустотелое, пустое внутри, полое’

саҥа алл.
1. Уокка, итиигэ, куйааска буспут киһи саҥата. ☉ Выражает чувство острой боли при ожогах, а также чувство сильной жары
Иккитэ-биирдэ ыҥыран эрдэҕинэ арай буутун уот хаарыйда. Чүөчээски «абытай!» диэбитинэн эргиллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Абытай! Абытайбын даа! Ханан эрэ Туох эрэ Уот чоҕунан хаарыйда! П. Тобуруокап
Абытай, куйаас да бөҕө буолбут. Н. Якутскай
[Вера:] Эчи абытайбын, эчи бустахпын, Ольга, эн букатын тириппэтэххин дуу. С. Ефремов
△ Эмискэ дьөлөхайа анньар курдук сытыы балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы. ☉ Выражает чувство острой жгучей боли (напр., при ранении)
«Һуук, айакка, абытай!» — диэн сарылаабытынан, баттахтарын кытта өрө тустубутунан тойон олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Коля көрүөн баҕаран, өндөйө-өндөйө ыта олордо, онтон эмискэ: «Абытай!» — диэн хаһыытыы түстэ [буулдьаҕа таптаран]. Болот Боотур
Кыысчаан сирэйин ыдьырыччы тутта-тутта: «Абытай! Ыалдьар!» — диэбитэ. И. Федосеев
2. «Балысхан ыарыы (ыарыылаах)»; «иэдээн»; «ынырык», «алдьархай», «дьулаан (дьулааннаах)», «суостаах», «кутталлаах» диэн суолталаах тыллар солбуктарын быһыытынан туттуллар. ☉ Употребляется в качестве эквивалента слов типа «острая боль (болезненный)»; «беда, несчастье, погибель»; «ужас, ужасный, страшный»
Киһи тыла уоттааҕар абытай (өс хоһ.). Оҕолор этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Киһи этэ салаһыах, киһи куйахата күүрүөх абытай тыллаах-өстөөх дьоннор. П. Ойуунускай
Абытай аһыы хартыыһаны уоппут уол буолла... Н. Якутскай
Бөппүрүөскэ биирдиитэ лаһырҕас солкуобайдыы — абытай сыана. Ол да буоллар ылааччы син элбэх. Н. Заболоцкай

I
аат., кэпс. Ахсаан ааҕыы; түмүк сууманы булаары ахсаан таһаарыы. ☉ Счёт, расчёт, подсчёт
Михаил Иванович дуоска таһыгар сис туттан туран суот таһаара олорор устудьуоннарын эргиччи көрдө. Н. Лугинов
Үчүгээйэп күүлэҕэ остуолга суот суоттуу олорор. С. Ефремов
Төһөлөөх суоту суоттаан, хас формуланы өрө-таҥнары хатайдаан, бүтэһик эксээмэни мүччү түстүбүт? С. Федотов
◊ Суот үлэһитэ кэпс. — тэрилтэ суоттуур салаатын үлэһитэ. ☉ Работник бухгалтерии
Биригэдьиирдэр, барыбылыанньа чилиэттэрэ, суот үлэһиттэрэ сылдьыталаатылар. В. Яковлев
Хонтуораҕа суот үлэһиттэрэ эрэ бааллар. Ходуһа х.
русск. счёт
II
аат. Түөрт муннуктаах араама иһинэн туора тардыллыбыт боробулуохаларга тиһиллибит хамсыы сылдьар төгүрүк туораахтардаах ахсаан ааҕарга аналлаах тэрил. ☉ Счёты (приспособление для подсчёта)
Суотун туорааҕын тыаһа биир кэм лап-лаһырҕас. Софр. Данилов
Лаампа уотун иннигэр Леонид суот туорааҕын үлүһүйбүт курдук түргэн-түргэнник тардан лаһырҕатар. А. Фёдоров
◊ Суотта (суокка) тарт — ахсааны суотунан суоттаа, суокка аах. ☉ Считать на счётах
Киһилэрэ көппөх курдук бытархай харчыны ылан, имигэс баҕайытык ааҕан элэҥнэппитэ, суотугар тардан лаһырҕаппыта. Далан
Кирилл Романович дьыалатын бэрийэр, соторусотору суокка тардар. И. Находкин
Кинилэр дириэктэрдэрэ Трофимова эрэ орто эргиэн үөрэхтээҕэ, онтон атыттара суоту нэһиилэ тардар дьон. М. Попов

1. аат.
2. эргэр. Ала сылгы тириитинэн оҥоһуллубут, абааһыларга анаммыт кэрэх (чуучала). ☉ Чучело из шкуры лошади пегой масти, предназначенное духам.
3. Былыргы саха охсон тыаһатар муусукалыыр инструмена. Улахана түүтэ ыраастаммыт хас да инчэҕэй сүөһү тириититтэн маска тиирэн оҥоһуллубут былаайаҕынан охсон оонньонор. Кырата биир сүөһү тириититтэн төгүрүк дүҥүр курдук оҥоһуллар, ону тарбаҕынан охсон оонньонор. ☉ Древний якутский ритуальный ударный музыкальный инструмент
   Большой инструмент делали из нескольких сырых, очищенных от шерсти шкур домашних животных путём натягивания их на специальные столбы; играли на нём с помощью колотушек (былаайах). Маленький инструмент изготавливали из одной шкуры в виде круглого бубна, на котором играли пальцами. Ол күн сэрии буолбута, Халлааҥҥа нүһэр этиҥинэн Табык охсуллубута. П. Тобуруокап
   [Эркээни:] Табык дорҕоонноох тыаһын истэн, Сүрэҕим тулуппакка, бу тиийэн кэллим. И. Гоголев
   Табык тыаһа өлөргө-алдьанарга тыаһаан ааһар. Багдарыын Сүлбэ
   Быыстапкаҕа сылдьыбыт дьон саха музыкальнай инструменнарын: этигэн хомуһу, табыгы, кырыымпалары сэргии көрүөхтэрэ. «Кыым»
4. даҕ. суолт., фольк. Иччилээх, илбистээх; сэттээх, суостаах, дьулааннаах. ☉ Имеющий таинственную силу, внушающий страх; влекущий за собой кару
   Таллан таас оройу Таҥнары табыйсар, Табык илбиһэ оонньообут. П. Ойуунускай
   Моһоллоох ойуун айгыстан туран кэллэ: «Куһаҕан Ньукулай уола кэллэкэлээт, бу туох дьуон-дьаҥаат тойугу туойда, бу туох табык иирээнин тарта?» — дьон сирэйдэрин кэриччи көрдө. М. Доҕордуурап
   Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идэмэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор! Күннүк Уурастыырап
   Иһилигимтаһылыгым, Иэҕэлим-куоҕалым, Татай дьаҕай ырыабын, Табык дьаҕаан тойукпун! ТТИГ КХКК
   ◊ Табык холорук — сүүнэ улахан лаһырҕас-тардырҕас тыастаах, куһаҕаҥҥа түһэр дьулааннаах аан холорук. ☉ Чёрный вихрь наподобие смерча, торнадо, издающий оглушительный шум, треск, появляющийся, по поверью, в знак беды, смерти
   Табыйар хара ат обургу Таныытын хаһыҥыратан кэбиспитэ Табык холорук буолан Дьабыл үтүгэн түгэҕэр таҥнары ытыллан түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Өһүөҥ сууллуо сотору, Эрийиэ табык холорук. Р. Баҕатаайыскай
   [Пахом] сааһын тухары аар тайҕа табык холоругун түөһүнэн тэлэн, ардаҕын-хаарын санныгар сүгэн, …… кырдьар сааһыгар үүтээниттэн күннүктүү сылдьан кэбэҕэстик бултуйар. Н. Борисов
   ср. др.-тюрк. тапыҕ ‘служба, служение, услуга; служение, поклонение’, монг. тавиг ‘жертва; служба (в храме)’