I прил. липовай, липа; липовый мёд липа мүөтэ.

көр далбаатаа
Айыы уола көмүс курунан талбаатыы турар үһү (тааб.: чаҕылҕан). Оҕонньор …… талбаатаабытыгар уола сүүрэн кэллэ. Саха фольк. Биэрэккэ бэрт өр Липа үрүҥ былаатынан талбаатыы хаалбыта. «ХС»

д аҕ. К ыра, л аппайбыт соҕус намыһах көстүүлээх. ☉ Небольшой, аккуратный, словно усечённый
Лэглэгэр бугул.  Манна бары стройдааннар тура ллар Өлбүт геройдары к эриэстээн: Чоруун дууп мастар, лэглэгэр липалар, Лоскуй таас кэрчиктэр кэккэлээн. И. Эртюков

аат. Липа мас субатынан хатан оҥоһуллубут суу буолар бороххой таҥас. ☉ Рогожа
[Арыгы] Арбаҕас таҥастыыр, Оробуоһа суорҕанныыр, Сутуга курдуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хас да көлөҕө оробуоһа кууллаах чоҥкуначчы тоҥмут собо бөҕөнү тиэйэн иһэллэр — муус аннынан бултаммыт муҥха балыгын. Б. Лунин (тылб.)

таарбай диэнтэн атын
туһ. Кыһыл тараах кырааскалаах, туора-маары тимиринэн таарбайыллыбыт улахан дьааһыктар көмүһү, түүлээҕи, харчыны ыйыстан тураллар. Амма Аччыгыйа
Мэйии аска мэлдьи наадыйар — киниэхэ атын уорганнарга холоотоххо, уон төгүл элбэх ас наада. Ол иһин мэйии тымырынан хойуутук таарбайыллыбыт. КЗА АҮө
[Сэбирдэхтэрэ] суйдаммыт кырдьаҕас липа мастар күлүктэрэ хаарга, ыллык суолга түһэн, таарбайыллан сыталлар. Л. Толстой (тылб.)

I
сулугураа I диэнтэн холб. туһ. [Куртуйахтар] бастарын сиргэ анньан, кынаттарын даллатан баран, оту-маһы быыһынан сырсан сулугураһаллар. ГНА ТС
II
сулугураа II диэнтэн холб. туһ. Төрдүөн ойон туран, үргүбүт көтөр курдук, хостон сулугураһан хааллылар. Л. Толстой (тылб.)
III
сулугур диэн курдук
Сулугурас боруобат быаларын Соҕотох илиитинэн Соҕостуу-соҕостуу Солбуйталыы тутта. С. Васильев
Кинилэр модун дууп, сулугурас көнө ясень, лабааларын тэрэппит липа, онтон да атын мастардаах аллея устун хааман испиттэрэ. И. Федосеев

сов., отцветать несов. 1. сибэккилэнэн бүт; липы отцвели липалар сибэккилэнэн бүппүттэр; 2. перен. (поблёкнуть, постареть) кэҕин, мөлтөө, кырый.

аат., эргэр. Аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут киһи (18-с үйэ 70-с сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕэйээччилэр истэригэр үөскээбит бөлөх. Сокуон аттааһыны боборо, аттакылары Саха сиригэр сыылкаҕа ыытара.). ☉ Скопец
Бурдук тардар дьиҥнээх таас суорунаны Чолбон Ньукулай Марха аттакыларыгар көрөн тахсан, Соҕуолаах ууска оҥорторбута. Күннүк Уурастыырап
Липа, аттакылар тустарынан киһи дьиктиргиэҕин бэрт элбэҕи истибит буолан, күлбүтэ. П. Филиппов
◊ Аттакы дэриэбинэтэ эргэр. — аттакы дьон олорор дэриэбинэлэрэ. ☉ Скопческая деревня (куда высылались члены изуверской скопческой секты).— Оччоҕо Балысылаап диэн судаарыскай табаарыстаахпын, онно үөрэттэриэххэ сөп Ньургуну
— Аттакылар дэриэбинэлэригэр олорор судаарыскайы этэҕин дуо? Болот Боотур
Мантан алтасэттэ биэрэстэ кэриҥэ сири барбытыҥ кэннэ Марха диэн аттакылар олорор дэриэбинэлэрэ кэлиэҕэ. Н. Якутскай

аат.
1. Талах эбэтэр саҥа үүммүт үөт дэбигистик хастанар, сымнаҕас хатырыга. ☉ Легко отделяемая, мягкая кора тальника или молодой ивы, лыко
Сытыы быһах инчэҕэй талахха халтарыйдаҕын аайы, үрүҥ сутука сыыйыллан аҕабыт ньилбэгиттэн сиргэ түһэрин дьиэ кэргэн бүтүннүү одуулаһан олордубут. А. Сыромятникова
[Мөрүөн] табахтыыр кэмигэр Маайыс чыпчаххай гынар талаҕын сутукатын тииһинэн хастыы-хастыы, айаҕа хам буолбат. Д. Таас
2. Үүнэн турар мас хатырыгын уонна этин икки ардынааҕы сымнаҕас субата (саас баар буолар). ☉ Мягкий слой непосредственно под корой лиственничного дерева, луб
От үөрэҕэ мас сутукатын былаан, Олорбута кини [Дьэбдьиэ] үлэлээн-хамнаан. Н. Босиков
Дьон бары ити кэмҥэ титирик сутукатын сииллэрэ. ПИС СТС
Эдэр мас хатырыгын хастыыллара, онтон сутукатын ылаллара. Ю. Чернов (тылб.)
♦ Сутука кур (курдаах) — дьадаҥы, туох да баайа-дуола суох. ☉ Очень бедный, нищий (букв. пояс из лыка)
— Дьэ, сутука курдар олус күннээн эрэллэр. Эн улахан, саҥа лааппыгын «Народнай лааппы» диэн ааттаабыттар. Н. Якутскай
Эн буоллар сүөһүҥ сири сапта, итини биир киэһэ уоттаан кэбиһиэхтэрэ. Кинилэргэ суох буолла да, атыттар эмиэ кинилэр курдук сутука курдаах буолуохтарын баҕараллар. А. Сыромятникова
◊ Бэс сутуката — бэс хатырыгын аннынааҕы сымнаҕас субата (урут буһаран тарга, суоракка булкуйан сииллэр этэ). ☉ Молодой наружный слой древесины сосны, лежащий непосредственно под корой, заболонь (раньше употреблялась в пищу)
Бэс сутукатын ууга буһаран баран быыкаайык тооромос тары холбуу ытыйан, күнүс биирдэ аһыыллар. Амма Аччыгыйа
Суоракка бэс сутукатын, сайын муспут үөрэ отторун куттахтарына, син үссэммитэ буолан хоноллоро. А. Сыромятникова
Астара баранан, айаҕалыы сатаан саас диэкинэн бэс сутукатын, араас оту-маһы сии сатаатылар. Г. Колесов. Сутука быа — талах сутукатын илитэн, хатаран өрүллүбүт быа. ☉ Верёвка из мягкой коры тальника или ивы
[Мөлчөс] кэлгиэлээх туоһун ылан санныгар күүскэ бырахпытыгар сутука быа быстан, туоһа ыһылла түһэр. КНЗ ТС
Сутука быаны атыылаан харчыны мэнээк өлөрүллүөхтээҕэ, онон холкуостаахтар …… липа маһы кэрдэн, сутукатын хастаан, илитэн быа өрөллөрө. Г. Николаева (тылб.). Сутука олооччу (тулламай, эмчиирэ) эргэр. — сутуканан өрөн оҥоһуллубут атах таҥаһа. ☉ Плетёная обувь из коры тальника, лапти из лыка
Дьадаҥы мин аҕам күннүктээн Сутука эмчиирэ баайара. Сынньана таарыйа миэхэҕэ Мас аты оҥорор буолара. С. Данилов
Түннүк таһыгар …… илдьи сытыйбыт сутука олооччулаах киһи турара. АМН ҮТӨ
Аҕам эргэ хортууһун хаҥначчы уурунаат, сутука олооччуну анньынаат, ыстанабын. КИ АДББ
ср. чулым. сойҕу ‘лыко’

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ