сыһ. Лоҥкунаан иһиллэр курдук, лоҥкунатан. ☉ Издавая гулкий звон, гулко звеня; густым басом (говорить, реветь, к р и ч а т ь)
Соноҕостой атыырбыт Барылаччы кистээтин, Куна ныкчай оҕуспут Лоҥкуначчы айаардын. Күннүк Уурастыырап
Ол олордохторуна, куорат таҥаратын дьиэтин куолакала бастаан үстэ лоҥкуначчы оҕуста. П. Филиппов
Халлаан аннынан соҕурууттан хоту диэки сэлэлээн, хоҥор хаас үөрдэрэ лоҥкуначчы саҥарсан ааһыталаатылар. Бэс Дьарааһын

сыһ. Ньолбойон көстөр курдук. ☉ Подобно овалу, в форме яйца
Оҕус …… төбөтүн ньолбоччу туттан баран, Микиитэҕэ иннинэн буола сатыыр. Амма Аччыгыйа
[Оҕус] баһын ньолбоччу туттан баран, иһин түгэҕиттэн мэҥийэн …… айаатаан лоҥкунатта. Далан
Остуол аттыгар Моойторук төбөтүн ньолбоччу ууран баран, им-ньим сытар. Н. Заболоцкай

аат., таҥ. үөр. Аҕабыыт сулууспалыырыгар (мэлииппэ ыллыырыгар) лааданы ууран буруолатар быалаах алтан иһитэ. ☉ Металлический сосуд на цепочке для курения ладаном при богослужении, кадило
Аҕабыыт хадьыылатын ылан далбаатана-далбаатана ыллаан лоҥкунатта. Болот Боотур
Мэлиэтий аҕабыыт аалтыыр айаҕар хадьыылатын биэрэҥнэтэ-биэрэҥнэтэ ыллыы турар. Эрилик Эристиин
Ньукулай аҕабыыт хадьыылата лаадан сытынан аҥылыйара, мас хайдыбытын курдук ыллаан хаахыныыра. М. Доҕордуурап

I
дьүһ. туохт. Үрдүк, улахан көстүүлээх буол (хол., толуу көрүҥнээх киһини этэргэ). ☉ Быть высоким и крупным, выделяться своим внушительным видом (напр., о человеке)
Үйэтин тухары лөкөйөн олорбут Тойон сыгына х төрдүттэн түөрүллэр, Былыргы дьон анаан-минээн оҥорбут Бааһыналара кэҥээн килэдиһэллэр. «ХС»
ср. кирг. лөкүй ‘быть огромным, здоровенным’
II
аат. Му ҥ у т у у с ип п ит ул ахан буур тайах, тайах аарымата. ☉ Матёрый самец лося
Мин аҕам күөгэйэр күнүгэр бөлкөй ыарҕа саҕа адаар муостаах аарыма лөкөйү эккирэппит. И. Гоголев
Уһун сотолоох аарыма лөкөйдөр айаатаан лоҥкунаталлара. Н. Босиков
ср. эвенк. локой ‘зимнее название лося-самца’

аат.
1. Киһи илиитин, оттон кыыл (үксүгэр эһэ) илин атахтарын салбахтара. ☉ Кисть руки (человека); передняя лапа (обычно медведя)
Оһох арҕаатыгар эһэ баппаҕайа сытар үһү (тааб.: сиппиир). «Дорооболоруҥ, куорат дьоно!» – диэн лоҥкунатта уонна бөдөҥ баппаҕайынан илиибин ыга тутта. Далан
Илии тутустахха, киһи ытыһа кыаҕын ылбат халыҥ баппаҕайдааҕа. М. Доҕордуурап
Эһэ икки кэлин атаҕар өрө туран, сытыы сойуо тыҥырахтардаах икки илин баппаҕайын сарбаппытынан уол үрдүгэр саба түспүтэ. Далан
2. көсп., поэт. Туох эмэ үүйэ-түүйэ тутара, кытаанахтык ылара (хол., ыарыы). ☉ Ощущение сильного сжатия чего-л. (напр., при болезни)
Тууйуоҥ суоҕа хара дьайдаах Ыарыы хааннаах баппаҕайгар! Тиийиэм ахтыы арыаллаах Быыкайкаан далбарайбар. М. Ефимов
Тыал үүрэр долгун үөрүн Тыйыс баппаҕайынан хабан, Улуу дьэбир киҥнээх Очуос тааска сырбатан, – Оһуор-бырдаат оҥортоото. И. Чаҕылҕан
◊ Баппаҕайгын туттар (биэр) кэпс. – 1) илиигин биэрэн дорооболос. ☉ Здороваться за руку. Кини миэхэ баппаҕайын туттарда; 2) көсп. эйэлэһэргин, сөбүлэһэргин биллэр. ☉ Проявить согласие, миролюбие, дружелюбие
Эн доҕордоһуоххун баҕараҕын дуо? Аҕал илиигин. Мин үөрүүнэн баппаҕайбын биэрэбин. Н. Габышев

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник тэлибирии-илибирии хамсаа. ☉ Трепетать, мелко дрожать, биться
Күөрэгэй чыычаах көтөн дьирибинээтэ.  Турууруктуу-турууруктуу эргийбэхтиир Туруйакам лоҥкуната эҕэрдэлиир, Күннэриккэ-күдэриккэ тимирбэхтиир, Көмүһүгүм-күөрэгэйим дьирибиниир. П. Тобуруокап
2. Салгын хамсааһыныттан, күн уота оонньууруттан дьиримнээ, дьэргэлдьий (долгун, дьэргэлгэн, күн уотун, дьүкээбил туһунан). ☉ Сверкать, переливаться, рябить, ронять отблеск, играть бликами (о волнах, мираже, полярном сиянии и т. п.)
Күн уота бүлүүһэлээх чэйтэн тэйэн истиэнэҕэ дьирибинээтэ.  Чычаас көлүкэ уута сиккиэртэн да дьирибиниэ, Мэник тыалтан эрэһэлэниэ, Уоскуйуо онтон тута. Р. Баҕатаайыскай
[Тоҕой сэлэ] хотойо тэнийэр хочотугар дьэргэлгэн түһэн дьирибиниир, кураан күҥҥэ туҥат кыыспахтаан ылар. Л. Попов
Улдьурхай чочуонай чорооммор Саарбабыт кылаана сандаарар, Дьүкээбил төлөнө дьирибиниир, Бүлүү ГЭС уота мичиҥниир. М. Ефимов
3. көсп. Күлэ-үөрэ, мичилийэ түргэнтүргэнник ис киирбэхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить быстро, тараторить в радостном возбуждении от избытка чувств
Күлэн-оонньоон күлүмүрдээн, этэн-тыынан дьирибинээн Туран-олорон туллуктанан бардаҕына, Туналы маҕан күммэр Тутуһуннара толкуйдуубун Туртайаана доҕордуурбун. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Көрө симиттэн, өмүттэн, эбэтэр туох эмэ элбэххэ аралдьыйан, тугу да аанньа арааран көрбөт буол, мээнэнэн көр. ☉ Не знать что делать, растеряться, опешить; смотреть пустыми, невидящими глазами
— Тоҕо ыппатыҥ? Чубукулар олох аттыгынан ааспыттар эбит дии! — Алааран туран хааллым. И. Данилов
Орто дойду Одьунаас оҕолоро, Харахтара алаарбыт, Хараара иирбит дьон... П. Ойуунускай
Били илбиркэй хойуу түүлээх хара ыт, алааран хаалан, кэлииккэ таһыгар, уулусса диэки мээнэнэн көрө-көрө, үрэн лоҥкуната турда. А. Фадеев (тылб.). Тэҥн. алаадый
2. поэт. Ып-ыраас, сып-сырдык буолан көһүн. ☉ Виднеться, бросаться в глаза своей сверкающей чистотой и блеском (обычно о небосводе, сверкающей поверхности воды, радуге)
Төрөөбүт алааһым сылааһын, Алааһым алаарар халлаанын Ханна да тиийдэрбин доҕоччуок, Ахтыбат, санаабат сирим суох. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарар. Күннүк Уурастыырап
Аммабыт хочото эчи киэҥин-холкутун! Алааран түһэн ырааһын. С. Федотов
△ Сырдаан, чаҕылыйан көһүн (сырдык сэбэрэлээх кыыс киэҥ, сымнаҕас хараҕын туһунан). ☉ Быть сверкающими, блестящими (о глазах молодой красивой девушки)
Кыыстара кынталдьыйан, дьүһүнэ күлүмнээн, имэ тэтэрэн, хараҕа алааран …… кыыс да кыыс. П. Ойуунускай