1. лунный, освещенный, озарённый луной, лунным светом; светлый, ясный; ыйдаҥа түүн лунная ночь; 2. лунная ночь; ыйдаҥаҕа а) при лунном свете; •б) в лунную ночь.

1) лунный, месячный; ыйдаах түүн лунная ночь; 2) =месячный; үс ыйдаах оҕо трёхмесячный ребёнок # ыйдаах дьахтар женщина на последнем месяце беременности.

даҕ., фольк. Ыйдаҥалаах түүн курдук сырдаан көстөр. ☉ Как лунный свет, как лунное свечение
Ыйдам киһилээх-сүөһүлээх Ый-тойоҥҥо эмиэ сылдьыбытым. ПЭК ОНЛЯ II

сов. 1. (о свете, звуке и т. п.) тэй; 2. (об изображении) көһүн, түһэн көһүн; в воде отразился лунный свет ууга ый сырдыга көһүннэ; 3. на ком-чём (сказаться) билин, сабыдыаллаа; пребывание на юге хорошо отразилось на его здоровье соҕуруу сылдьыы кини доруобуйатыгар үчүгэйдик сабыдыаллаата.

кырыатаа диэнтэн бэй., атын
туһ. От-мас тиэйэ барда уоллуун, Бороҥуйга эргиллэн Бэргэһэтин, тулуубун Кырыатанна үтүлүгүнэн. И. Гоголев
Муус түннүк күн аайы быһаҕынан кырыатанар. К. Уткин
◊ Ый кырыатанар — хаар түһэ турдаҕына, ый сырдыыра. ☉ Лунный свет при снегопаде
Туналҕан хаар тохтон түһэр — Ити ый кырыатанар. И. Гоголев
[Аркадий] ый кырыатанар сырдык туналыгар оҕото хааман чуучугураамахтаата. В. Титов

даҕ. Ый тахсан сырдаппыт, сырдык (түүн). ☉ Освещённый лунным светом, лунный, светлый
Мин ити курдук ыйдаҥалаах түүн кэрэтин кэрэхсии-кэрэхсии икки яблоня аттынан ааһан испитим. Н. Якутскай
Манна ыйдаҥалаах күөх түүнэ Чараҥ хатыҥнарын сүөгэйгэ тимирдэр. Л. Попов
Ыччат, бары оҕо-билэ Ыллыытуойа, оонньуу-күлэ Ыйдаҥалаах сырдык киэһэ, Ыҥырсан мустара, оо, кэрэ да кэрэ! С. Васильев

1. даҕ. Ый сырдыга түспүт, ый сырдаппыт, сандаарпыт. ☉ Лунный, освещённый луной, озарённый лунным светом
   Ыйдаҥа түүн сааскытыйан килэрийбит суол устун аллаах атынан халыһытан иһэр үчүгэйэ да бэрт! Амма Аччыгыйа
   Ыллаа, ыллаа, доҕоччугуом, Ыйдаҥа киэһэ буолла, Нарын таптал тойугунан Таптыыр сүрэҕим туолла. С. Данилов
   Ыйдаҥа түүн этэ, үрүҥ оппуохалаах оһох баарыгар кыһарыйан көрдөҕүнэ, биир киһи барыйан турар эбит. В. Чиряев
2. аат суолт.
3. Ый сырдаппыт киэһэтэ, түүнэ; хараҥаҕа ый сырдатара. ☉ Лунный вечер, лунная ночь; лунный свет
   Ыйдаҥа сырдык уота хаартан өрө дэбдэйбэхтээн ыла-ыла, тумул үрдүгэр дьалкылдьыйа умайа турда. Амма Аччыгыйа
   Кини [Оксана], түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ыйдаҥа күөх толбоннордоох сырдыгар саҥа дьыллааҕы сымнаҕас хаар кыыдамныыра. Л. Попов
   Түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. КНЗ СПДьНь
4. Туох эмэ икки ардын арыта, аһаҕас сирэ. ☉ Пространство, разделяющее что-л., промежуток, просвет между чем-л.
   Кини ата адьас холку буоллаҕына, кэпсэтии быһыытынан икки саһаан ыйдаҥалаах тахсыахтааҕа. И. Федосеев
   [Өстөөхтөрө] өрүс мыраанын таҥнары түһүүлэригэр Бойуот, ата ыран, биэс сүүс хаамыы эрэ ыйдаҥалаах хаамтаран хоппордотон иһэр. Р. Кулаковскай
5. көсп. Ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суол, эрэмньи. ☉ Надежда на улучшение, на спасение
   Балаһыанньабыт кырдьык ыарахан. Иннибитигэр ыйдаҥа баара көстүбэт. Болот Боотур
   Кинилэр, ботуруону үчүгэйдик оҥордоххо, баҕар, туох эмэ ыйдаҥа баар буолуо [баҕар, өлөрүөхтэрэ суоҕа] дэстилэр уонна оҕолорун туһунан кэпсэттилэр. Эрилик Эристиин
   Кэтириис балаһыанньата төһө да ыйдаҥата суоҕун иһин, кини бэйэтин иһигэр дьоллоох туску туһунан толкуйдуур. «ХС»
   Макары кытта кэпсэтиэм, барытын сирийэн билиэм, оччоҕо баҕар, туох эмэ ыйдаҥа тахсыа, мээнэ таайа сатаан муҥнанар наадата суох. М. Шолохов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. айдыҥ ‘лунный свет’

имеющий место при лунном свете, в лунную ночь; ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук погов. как тень дерева в лунном свете (обычно о человеке громадного роста).

прил. 1. сырдык; күннээх; светлая комната сырдык хос; светлый день күннээх күн; светлая лунная ночь сырдык ыйдаҥа түүн; светлая лампочка сырдык лаампа; 2. (чистый, прозрачный) сырдык, дьэҥкир; светлое стекло сырдык өстүөкүлэ; 3. (о цвете) сырдык, сырдык өҥнөөх; светлый костюм сырдык көстүүм; 4. перен. (радостный, счастливый) сырдык, үтүө; светлое будущее сырдык кэскил; 5. перен. (отчётливый, ясный) сырдык, дьэҥкэ, ыраас; светлый ум сырдык ей; # светлая личность үтүө киһи.

даҕ.
1. Ый көстөр, ый сырдатар (халлаан, түүн туһунан). ☉ Освещённый месяцем, луной, лунный (о небе, ночи)
Ыйдаах түүн. ЯРС
Ыраас ыйдаах Чуумпу киэһэ налыйда. Эллэй
Ыйдаах халлаан анныгар Дьаралыйар ырыаттан Санааларга саһыарар Бары кистэл уһуктар. Баал Хабырыыс
2. Толору биир ый эбэтэр хас эрэ ый күнүнэн кээмэйдэнэр кэриҥнээх. ☉ Равный по продолжительности одному или нескольким месяцам
Ол гынан, кини аҥаардас кыһын эрэ устатыгар уон биэс ыйдаах нуорматын толорбут. Суорун Омоллоон
Аҕыс ыйдаах ахсым кыһын, Ахсаан-мөлтөөн, ааһан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Аҕыйах ыйдаах куурус буолан, күҥҥэ алта-сэттэ чаас устата тилэри үөрэнэллэрэ. «Чолбон»
Көмпүүтэргэ оператордары үөрэтэр биир ыйдаах куурус аһыллар үһү. Г. Нельбисова
△ Биир (эбэтэр хас да) ыйга төлөнөр, ааҕыллар (хамнас туһунан). ☉ Причитающийся за один месяц (или за несколько месяцев — напр., о заработной плате). Биир ыйдаах хамнаһын бааҥҥа уурдарда
□ Батараак суутугар Харытыана түөрт ыйдаах хамнаһын ылан биэрэргэ сорудах биэрдилэр. П. Ойуунускай
Икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. Күрүлгэн
3. Биир ыйын эбэтэр хас эрэ ыйын туолбут. ☉ Месячный или в возрасте скольких-то месяцев
Дьиэлээх дьахтар Вера Михайловна алта ыйдаах уолун утутаары сылдьара. Н. Якутскай
Аҕыс ыйдаах мин уолум Аан бастаан хардыылаата. С. Данилов
Оттон икки ыйдаах кыра балтым утуйа сытар. Н. Заболоцкай
4. Төрөөрү, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар). ☉ Находящаяся на последнем месяце беременности
Ыйдаах дьахтар. ЯРС
Билигин даҕаны кыбыстан, ыйдаах дьахтар курдук, сылдьаахтыыр. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Ыарахан, оһоҕостоох. ☉ Беременная
Аҕыс ыйдаах дьахтар Охсуһууну тулуйбакка Оҕотун куоттарда. П. Ойуунускай
Дьахтары орто оһоҕостоох, орто ыйдаах хат диирбитин орто киэли буолбут дии сылдьыбыттаах эбиппит. Багдарыын Сүлбэ