саа луоһа — саа маһа. ☉ Ло жа (ружья)
Петрову үрүҥ эписиэр саа луоһунан төбөҕө охсон уҥаран түһэрбит. Амма Аччыгыйа
Саллааттар сааларын луоһунан, ыстыыктарынан дугдуруйан сыылынайдары таһырдьа үтүрүйэн бараллар. Н. Якутскай
[Дерсу] …… саатын ылан, луоһун имэрийэ олорбута. В. Арсеньев (тылб.)

киэргэт диэнтэн атын
туһ. Тула өттүгэр былакааттары, луоһуннары, сибэккилэри анньан киэргэтиллибит болуоссат дьонунан туола түстэ. Эрилик Эристиин
Эриэн ситиигэ киһи көрдөр көрүөн, ылан оонньуон курдук туос иһит эгэлгэтэ араастаан киэргэтиллэн ыйаммыт. Н. Босиков. Куоракка биир тэрилтэҕэ өр үлэлээтэ. Толору хааччыллыылаах, омук гарнитурунан киэргэтиллибит сырдык дьиэлээх. Суол т.

аат. Таҥара дьиэтин, атын да тутуу төгүрүк бөлтөгөр кырыыһата. ☉ Купол
Итини [былааҕы, луоһуну] тугу да алдьаппакка эрэ ылбаттарыгар эрэнэбин, табылыннаҕына, бүтүн куупалы үрэйэн туран ылыахтара. Эрилик Эристиин
Ыраахтан айан киһитэ көрө киирэригэр Дьокуускай куорат сэттэ таҥаратын дьиэтин куупаллара күн уотугар күлүмүрдээн көстөллөрө. П. Филиппов

даҕ.
1. Ампаарга тутуллубут ампаарга хаһааныллыбыт, ампаарга баар (хол., баай — дуол). ☉ Хранящийся, находящийся в амбаре (добро)
Айахпын өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — эһиги! П. Тобуруокап
Арҕахтаах эһэ диэн кинилэргэ ампаардаах ас буоллаҕа дии. М. Чооруоһап
2. Үрдүгэр ампаар курдук тутуулаах (киһи уҥуоҕа). ☉ Имеющая надгробное сооружение наподобие амбара (могила)
Силтэһин суол кытыытыгар баар ампаардаах киһи уҥуоҕар туораан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Кини [Сеня Оноев] ампаардаах киһи уҥуоҕар уган кэбиспит ыҥырыы тыллардаах листовкаларын уонна луоһуннарын булан ыларыгар Коляҕа эттэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Сүһүөх-сүһүөҕүнэн тус-туспа быһан араартаа (хол., сүөһү, сылгы атаҕын). ☉ Отделить ногу животного от туши по коленному суставу. Ити убаһаны атахтарынан сүһүөхтээ
2. Тылы сүһүөхтэргэ араар. ☉ Делить слово на слоги. Оҕо оскуолаҕа маҥнайгы кылааска киирэригэр тылы кыайан сүһүөхтүүрэ хайҕаныан эрэ сөп. ПЯГ АСОДИҮө
◊ Сүһүөхтээн аах — тылы сүһүөхтэринэн арааран бытааннык аах (хол., оҕону этэргэ). ☉ Медленно читать по слогам (напр., о ребёнке)
Сүһүөхтээн добдугураччы ааҕары ситиспит да учууталлар, бэрт үгүс түбэлтэҕэ хоһуласпыт дорҕооннор таба суруллууларын толору кыайан ситиспэттэр. СОТТҮө
Сотору мин саалтыыры сүһүөхтээн ааҕар буолбутум, киэһэ чэй кэнниттэн саалтыыр аахтарар этилэр. «ХС»
Пепе сүһүөхтээн луоһуннары ааҕар уонна онтуттан олус үөрэр. В. Чичков (тылб.)

I
аат. Уу кытыытыгар бадарааҥҥа сылдьар уһун атахтаах, уһун тумустаах дьоҕус көтөр (бараах бииһин ууһа). ☉ Небольшая болотная птица с длинными ногами, кулик
Уол, илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Хаар уутуттан үөскээбит чалбах кытыытыгар чөкчөҥөлөр дьоһуннук хаамсан догдоҥноһоллор. Е. Неймохов
Дурдам иннигэр икки чөкчөҥө тобуктарынан ууга аһыы сылдьаллар. «ХС»
◊ Дьиэ чөкчөҥөтө — көнө кынаттаах, сырдыргыыр тыаһы таһаарар кыра үөн (дьиэҕэ үксүн истиэнэ быыһыгар баар буолар). ☉ Сверчок
Сэбэргэнэҕэ дьиэ чөкчөҥөтө, чаһы курдук, «чук-чук» диэн тиһигэ быстыбат биир кэминэн чукчуйара. Р. Кулаковскай
Аһыҥаларга, сверчоктарга (дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр), атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр уорганнара сайдыбыттар. ББЕ З
Оһох кэннинээҕи муннукка дөрүн буола-буола, биир кэмник, киһини утутуохтук, дьиэ чөкчөҥөтө чылыргыыр. А. Куприн (тылб.)
ср. эвенк. чэкчэнгэ ‘кулик’
II
аат. Саа илин сыала. ☉ Мушка ружья
Мин саам луоһун санныбар тирээтим да чөкчөҥөтүн да, сыалын да көрбөтүм. В. Арсеньев (тылб.)

аат., үрд.
1. эргэр. Үрдүк айыылартан дьолу-соргуну көрдөһөргө этиллэр алгыс тыла. ☉ Молитвенный возглас, выражает радость, пожелание блага, счастья
Айхал диэн Алҕаан иһиэҕиҥ, оҕоло-ор! Саха фольк. Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уруй-уруй диэтэхпинэ Уһун туску туругурар буолара, Айхал-айхал диэтэхпинэ Алгыс баһа сыаланар буолара. П. Ойуунускай. Тэҥн. уруй
2. Дьол-соргу, үрдүк үөрүү, үрдүк дьол. ☉ Успех, высокое счастье, торжество
Ол дойдум дьоно Аан дойду айхалыгар, Уу долгунун курдук Көрүдьүөс көҥүл олоххо Көрүлүүллэр эбит. А. Софронов
Бүгүн алаас аайытын — Умнуллубат айхаллар, Кыайыылардаах Кыһыл былаах Сардаҥалыы чаҕыллар. Эллэй
△ Үрдүк үөрүүлээх, өрө көтөҕүллүүлээх хайҕабыл, арбааһын. ☉ Хвала, прославление, восхваление
Айхалым, эйиэхэ, эн чиэстээх сураҕыҥ, Аан дойду арҕаһын дабайбыт аартыгыҥ — Саас-үйэ тухары сырдык суол буолуохтун, Саха дьон оҕотун ыҥыра туруохтун! П. Ойуунускай
Москва, эйиэхэ салаллар Дьон аймах таптала, айхала. Эллэй
3. Үөрүүлээх ыҥырыы-эҕэрдэ луоһуннарыгар туттуллар уруйдуур тыл. ☉ Слово торжественных приветствий-призывов, соответствующее русскому «слава!»
Бастаан иһэр сэбиэскэй наукаҕа айхал! «Кыым»
◊ Айхалы тардыс үрд. — дьолу-соргуну, үтүө дьылҕаны көрдөс; дьолу-соргуну көрдөө. ☉ Молить, просить счастьеудачу; искать счастье в жизни
Аныгы албастаах сахха Айхалы тардыһан, Алҕаатаҕым буоллун Саҥа ыччаппын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыллыбыт буорбуттан арахсан, Атын аҕа ууһугар Айхал тардыһа Айанныырым анаата. А. Софронов

аат.
1. иск. Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство айымньыта. ☉ Произведение живописи, изобразительного искусства, картина
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап
А.Н. Осипов худуоһунньук быһыытынан аан дойду эйгэтигэр таһаарбыт бастыҥ хартыынатынан «Ыһыах» буолар. ДМЕ ИТ
Тимофей Степанов саха олоҥхотун тиэмэлэригэр анаан оҥортообут хартыыналара, баай кырааскаларынан киһини тардаллар, сөхтөрөллөр. «Кыым»
△ Уруһуй, ойуу, ойуу-бичик (хол., кинигэ, сурунаал киэргэтиитэ). ☉ Рисунок, иллюстрация (к какой-л. печатной продукции)
Настя кыыс күлэ-күлэ, эһэтин үөрэтэн эрэрдии: — Эһэ-э, көр бу хартыынаны, бу хортуоппуй ото. Н. Якутскай
Үөрэннэхпит бастакы күнүгэр кинигэбит хартыыналарын көрдүбүт. А. Бэрияк
Истиэнэ аайы араас былакааттар, хартыыналар, луоһуннар ыйаммыттар. Бэс Дьарааһын
2. лит. Уус-уран айымныга кими-тугу эмэ уобарастаан ойуулаан көрдөрүү. ☉ Образное изображение кого-чего-л. в художественном произведении
[«Тиллии»] ромаҥҥа ыраахтааҕы суута киһи дьылҕатыгар кыыллыы быһыытыйарын, норуокка утарытын ойуулуур хартыыналар уһулуччу күүстээхтэр. Софр. Данилов
Ким хайдах таптыыра кини ис култууратын, кини олоххо сыһыанын арылхай хартыыната. К. Чиряев. Ааптар былыргыны, тыа олоҕун үчүгэйдик билэр, сэһэргиири, уобарастаан, хартыына оҥорон көрдөрөрү сатыыр. «ХС»
3
киинэ диэн курдук. Тыйаатырга, ускуустубаҕа сыһыаннаах биир улахан сорук сахалыы уус-уран киинэ хартыынатын тэрийии, ону үбүлүөйгэ көрдөрүү буолар. Суорун Омоллоон
Саҥа көрдүм хартыынаҕа Чапаайап хамандыыры. П. Тулааһынап
Мотуор аккаастаан, арыт биир хартыынаны хас эмэ күн көһөрө-көһөрө көрдөрөр түгэннэрэ да бааллара. ССС ОББ
4. Олоххо буолар эбэтэр буолбут туох эмэ харахха бу баардыы арылхайдык көстүүтэ, көстөн кэлиитэ. ☉ Изображение, картина, панорама (напр., из жизни)
Ааспыт араас хартыыналар кини өйүгэр тиһик-тиһик элэҥнээн бардылар. Амма Аччыгыйа
Кини иннигэр төрөөбүт Сахатын сирин эгэлгэ кэрэ хартыыналара элэҥнээн ааспыттара. П. Филиппов
Оттон маны барытын холбуу туттаххына сайдыы тиһигэ быстыбат процеһын уопсай хартыыната тахсан кэлэр. ФЕВ ДьС
5. тыйаатыр. Испэктээк оонньуутун биир төгүлэ, көстүү. ☉ Часть акта, действия в спектакле, картина
Төрдүс оонньуу, маҥнайгы хартыына. С. Ефремов
[Режиссёр] пьеса конфлигын күүһүрдэр баҕаттан, Сэрбэкэ кинээс төрдүс хартыынаҕа Ньургуһун төрөппүттэрин ураһаларыгар кэлэн кыыс аҕатыгар Баһыккаҕа бэрик биэрэр гына оҥороро бэлиэтэммитэ. АҮ

аат.
1. Киһи төбөтүн илин өттө, киһиэхэ утары көстүүтэ. ☉ Передняя часть головы человека, лицо
Сирэйим эмиэ маҥан буолбатах — харатыҥы соҕуспун. Софр. Данилов
Сирэйдэринэн кинилэр [бырааттыылар] бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Эрилик Эристиин
Наум сирэйэ итийбэхтээтэ. А. Фёдоров
2. Үрдүк сир көстөр, аһаҕас өттө, түһүүтэ. ☉ Видимая наклонная поверхность, видимый склон возвышенности, горы
Таас хайа сирэйигэр күн уота чаҕылыйбыт. М. Доҕордуурап
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев
Мыраан сирэйэ адьас даҕаны буорунан кэриэтэ көрбүт. Э. Соколов
3. Тэрил, предмет үрүт эбэтэр илин өттүнээҕи, эбэтэр ордук кэтирээн көстөр хаптаҕайа, хаптаҕай өттө. ☉ Верхняя или передняя наиболее широкая плоская поверхность предмета
Күөх окко остуол сирэйдэрин уурталаан чэй тардыбыттар. Амма Аччыгыйа
Ыҥыырым сирэйин мас эмти тарта. Т. Сметанин
Ортоку уһун тарбаҕар сирэйдээх кыһыл көмүс биһилэҕэ көстөн килбэс гынна. М. Попов
4. Лиис кумааҕы, кинигэ, тэтэрээт о. д. а. лиистэрин биир өттө (үксүгэр суруллубут лиистэр тустарынан этэргэ, кинигэ лииһин нүөмэрин ыйарга). ☉ Одна сторона листа, страница (тетради, книги и т. д.). Тэтэрээт сирэйин марайдаама. Кинигэ онус сирэйин арыйыҥ
□ Аркадий үс сирэй тухары институт тиһэх сонунун …… суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Кини болокунуотугар үс сирэйи бүтэрэ оҕуста. «ХС»
5. көсп. Ким-туох эмэ дьиҥнээх дьүһүнэ, сигилитэ. ☉ Индивидуальный облик, отличительные черты кого-чего-л.
Колчак былааһын дьиҥнээх сирэйин бэйэҕит көрдүгүт. В. Протодьяконов
Үлэҕэ үтүө сыһыан — киһи гражданскай общественнай сирэйэ. ПБН КСКТ
Син биир, хаһан эмэ дьиҥнээх сирэйиҥ көстүө. ПН ДЫ
6. Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн нөҥүө буолбакка, тус бэйэтэ (бэйэтин, бэйэтинэн) быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично сам, собственной персоной»
Бу атыыһыты кини сураҕын эрэ истэрэ, сирэй билсибэт. Н. Якутскай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
[А. Софронов дыраамаларыгар] Максим Аммосов, Платон Ойуунускай бэйэлэрэ артыыстаан сирэй кыттыбыттара. Н. Габышев
△ Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн буолбакка тус бэйэтигэр быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично в руки кому-л. или прямо в лицо»
[Кулуба:] Маны бэйэтигэр сирэй туттараар, тугу эмэ биэрдэҕинэ илдьэ тахсаар. Н. Неустроев
Киниэхэ бэйэтигэр сирэй эппиттэрэ. Н. Якутскай
[Семёнов:] Бу суругу Степан Владимировичка сирэй туттараар. Н. Туобулаахап
7. Төрүт түһүк форматыгар даҕааһын суолталанар «тус бэйэҕэ сыһыаннаах, тус бэйэ киэнэ буолар». ☉ В форме основного падежа принимает значение прилагательного «касающийся непосредственно какого-л. лица, принадлежащий ему, личный»
«[Быһаҕы] сирэй эппиэппэр сайыҥҥа диэри хааллар» — диэтэ кини. Н. Босиков
Сирэй эппиэтинэһи үрдэтиэххэ. «Кыым»
Ити тоҕо Александр ыраахтааҕы мин сирэй өстөөхтөрбүн барыларын бэйэтигэр чугаһатан иһэрэ буолуой. Л. Толстой (тылб.)
△ Тус бэйэ быһаччы оҥорор. ☉ Осуществляемый лично
Тимир суол сыыйыы тимир сындааһынын уурсарга сирэй кыттыыны ылар дьоллоннум. Н. Босиков
Сирэй куоталаһыы саҕаламмыта. Ходуһа х. Бу сирэй киирсии биһиэхэ куһаҕаннык бүтэрэ буолуо диэн сэрэйэбин, — массыыналарга бука ньиэмэстэр пехоталара олордоҕо. В. Быков (тылб.)
△ (Дуоһунаһы) тус бэйэтэ сүгэр, тус бэйэтэ эппиэттээх. ☉ Лично ответственный (по должности), лично отвечающий за что-л. Сирэй биригэдьиир кэлэн, хонтуруолунай ыамы ыыппыта. С. Федотов
Мин кэбиниэккэ сирэй бэрэссэдээтэли тус бэйэтин көрсүөм дии санаабытым баара, манна солбуйааччыта түөллэн олорор эбит. П. Аввакумов
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. «ХС»
8. Сыһыарыы түһүк форматыгар сыһыат суолталанар: «киһи кэннигэр, суоҕар буолбакка кини истэригэр, баарыгар». ☉ В форме дательного падежа принимает наречное значение «прямо, открыто, в лицо»
Василий Павлович, эйиэхэ мин сирэйгэ аһаҕастык этэрим ордук. Н. Якутскай
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: — Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Дьиҥнээх доҕор диэн кырдьыгы сирэйгэ этэр киһи буолуохтаах. «ЭК»
9. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «кистээбэккэ эбэтэр кубулуппакка хайдах баарынан, чахчытынан». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения принимает наречное значение «не утаивая или ничего не меняя, как есть»
Түүл да араастаах. Сорохтор сирэйинэн түһүүллэр үһү. А. Сыромятникова
Сирэйинэн этэрим Санаабын, сүрэҕим тугу диирин. И. Федосеев. Кини [чабырҕах] икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк.
10. тыл үөр. Кэпсэтиигэ ким туһунан этиллэрин көрдөрөр грамматическай категория: саҥарааччы киһини (1-гы сирэй), кэпсэтиигэ кыттар иккис киһини (2 сирэй), кэпсэтиигэ ахтыллааччыны (3 сирэй). ☉ Грамматическая категория лица
Мин, биһиги — сирэй солбуйар ааттар маҥнайгы сирэйдэрэ. ЕНВ СТ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Иккис, үһүс сирэйдэргэ хайааһын араас предметтэргэ, сиргэ-дойдуга, өйдөбүлгэ да сыһыаннаах буолуон сөп. ЧМА СТҮөТ
♦ Буор сирэй көр буор
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. С. Никифоров. Икки сирэй — дьоҥҥо биир тэҥник сыһыаннаспат, сирэй көрбөх. ☉ Двуличный, лицемер
Өскөтүн, сорохтор курдук, мин эмиэ туохха эмэ түбэстэхпинэ, куһаҕаннык саныы сылдьаайыккын. Олоххо икки сирэй буолар киһи бэлиэ. В. Гольдеров
Илин-кэлин сирэй (буол) көр илин-кэлин. Кини ким күүстээххэ ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, биир олохтоох сүнньэ суох, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон. Күөх сирэй көр күөх I. [Дьэбдьиэ:] Аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах. Бу кэриэтин өрүү өлөртөөн баран сырыт. Күөх сирэй… Суорун Омоллоон. Сирэй барда кэпс. — туох эмэ эрэммитигэр хара ааныттан табыллыбата. ☉ С самого начала не везёт в чём-л., на что возлагалась надежда
Сирэй барда… Тииҥ бөҕөнү көрдө ээ, уонна туох да тахсыбата. В. Протодьяконов
Үүттэригэр сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) — «эн да мин курдук буолбуккун (буолан эрэҕин, буолуоҥ)» диэн кимиэхэ эмэ кыһыйан-абаран этии. ☉ Раздражённое высказывание со значением «и тебя постигла (постигнет) моя участь». Эн да холоон буолбуккун. Сирэйбит тэҥнэспит
□ Ыскылааты былдьаабыккыт олус үчүгэй! Тойон эписиэрдэри кытта сирэйбит тэҥнэһээ ини. ӨӨККҮ. Сирэй бэйэтинэн — ким да кыттыыта, орооһуута суох, тус бэйэтэ. ☉ Самолично, собственной персоной
Ганс аны хабалыар буола сатыырын ууратан, бүгүн сирэй бэйэтинэн этэ. Суорун Омоллоон
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
Кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьон, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС». Сирэйгин буорга анньан туран кэпс. — саатаргын кэрэйбэккэ эрэ, сиҥҥэр түһэн туран. ☉ Не останавливаясь перед позором, не считаясь со стыдом
Билигин бу биллибэтинэнкөстүбэтинэн эмнэрбит тапталым күүһүттэн, сирэйбин буорга анньан туран, суруйарга сананным. Р. Кулаковскай
Андыны ытыһыах баҕа улахан буолан, нөҥүө түүнүгэр сирэйбин буорга анньан туран, Тэптэргээнэптээххэ хоноһолуу киирдим. «Чолбон». Сирэйгин да көрдөрүмэ — бар мантан, олох кэлимэ, киэр буол. ☉ И глаз больше не показывай
Киэр буол! Аны бу дойдуга сирэйгин да көрдөрүмэ. «ХС». Сирэйгин кистээ кэпс. — кими эмэ көрсөртөн куотун, хараҕар көстүмэ (киһини туох эмэ буруйа, айыыта таайан киһиэхэ көстүбэт диэн үөҕэн этии). ☉ Избегать встречи с кем-л., не показываться на глаза кому-л.
Тоҕо миигиттэн сирэйгин кистиэтиҥ? Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Эрэ куота көтүтэ сылдьар, сирэйин кистиир буолбут. А. Сыромятникова. Сирэйгэ бэрдэрдэ — туох эмэ көһүппэтэх өттүтүттэн буолбутуттан олус соһуйда. ☉ Быть ошарашенным, ошеломлённым какой-л. неприятной неожиданностью
Нэһилиэк дьоно бары кэлэйэн, сирэйгэ бэрдэрбит курдук, ах бардылар. М. Доҕордуурап
Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. «ХС». Сирэйгэ уоптар кэпс. — баламаттык сирэйгэ оҕус (сутуруккунан). ☉ Ударить кулаком по лицу
Аатын билбэт гына кыыһырбыт, кыһыйбыт Махсыын Сэмэҥҥэ өтөрү хааман кэллэ уонна сирэйгэ уоптарда. Р. Кулаковскай. Сирэйин быс кэпс. — кэһэт, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ Набить морду кому-л.
Кинини сирэйин бысталаан таһаарыахха. Н. Неустроев
Биирдэрэ, Болтоххой Бүөтүр: «Сирэйгин быһыам, сэрэн», — диир. Амма Аччыгыйа
«Дьиккэр ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам!» — диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын. Сирэйин киртит (саатырт, хараарт) кэпс. — киһини тугунан эмэ саакка киллэр, аатын түһэр, намтат. ☉ Выставить кого-л. на позор, унизить
Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
«Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
[Өлөксөйү] Земпределгэ ыытымыахха, Сирэйин түксү, хараардымыахха. С. Васильев. Сирэйин (өрө) салаа кэпс. — албыннаһан бэрт буола сатаа, ньыла көт. ☉ Угодничать, заискивать перед кем-л. [Хоодуотап:] Мин, эн курдук, бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов
Тойон өттүн сирэйдэрин эрэ салаабат, оттон кыра-хара өттүн кыһарыйара үгүс. В. Ойуурускай
Миитэрэй оҕонньору ол Матыыптыыр сирэйдэрин өрө салаабыт бандьыыттара кырбаан өлөрө сыспыттара. «ХС». Сирэйин саптар — баар ис дьиҥин биллэрбэт курдук кубулунар, атын буолан көстө сатыыр. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться кем-л.
Сибиир контрреволюцията «демократия», «Учредительнай мунньах» диэн албын луоһуннарынан сирэйин саптыммат буолбута. «ХС»
Эмиэ да дьадаҥыбын диир, эмиэ да элбэх үбү буостанан ылар. Буржуйка эрээри сирэйин саптан, кубулунар буоллаҕа. «ХС»
Бэйэтэ түбэһэриттэн куттанан, сирэйин саптан суруйбут. «ХС». Сирэйин саралаа — киһи туох эмэ биллибэккэ сылдьар айыытын-харатын, буруйун арыйан, дьиҥнээх сигилитин көрдөр. ☉ соотв. вывести кого-л. на чистую воду
Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
Бүгүн бүрүөҕэ барытын этиэм, сирэйин саралыам. А. Фёдоров
<Киһи> сирэйин таба көрбөт көр киһи. Сарсын хайдах уолаттар сирэйдэрин таба көрөбүн? Далан
Эмчиттэр бары мин сирэйбин таба көрбөттөр, ханнык эрэ саҥа дьикти эмп туһунан сэһэргээхтииллэр. Софр. Данилов. Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) кэпс. — сааттааҕы, куһаҕаны оҥорорго үөрэнэн хаалан саатырҕаабат буолбут (киһи). ☉ Лишённый чувства стыда, отъявленный, закоренелый бесстыдник, наглец. Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Сирэйин тыаһат кэпс. — күүскэ сирэйгэ оҕус. ☉ Влепить пощёчину. [Дьөгүөр:] Көҕөрө сытыйаҥҥын, тоҕо киһини түөкүннүүгүн? Хата, сирэйгин тыаһаттараайаҕын… Суорун Омоллоон
Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай. Сирэйинэн барда — умса баран түстэ. ☉ Упасть ничком
Балтым сүүрэн иһэн иҥнэн сирэйинэн барда. Т. Сметанин
Константинов сирэйинэн барар, бэстилиэтин ыһыктан кэбиһэр. С. Ефремов
Турбутум, сүһүөхтэрим уйбаккалар, итирик киһилии тэмтээкэйдээн тиийэн, өлбүт бөрө үрдүгэр сирэйбинэн бардым. Нэртэ. Сирэйин эттээ кэпс. — элбэхтик сирэйгэ охсуолаа; кырбаа. ☉ Надавать по морде кому-л.; избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
Кинини мин сирэйин эттиэм. Бэс Дьарааһын
Бэйэтин кэргэнин атаҕастаабыт ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран, сирэйин эттиэххэ баара. В. Васильев. Сирэй көрбөх — киһиэхэ дьиҥнээҕинэн буолбакка, сирэйиттэн (хол., төһө улахан дуоһунастааҕын) көрөн сыһыаннаһар идэлээх. ☉ Лицемерный подхалим, льстец
Хобуоччу, сирэй көрбөх, барыһымсах …… урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
Биһиги сахалыы кириитикэбит кырдьыгы сатаан утары эппэт. Кэм да сирэй көрбөх. «ХС». Сирэй сабыылык оҥостор (гынар) кэпс. — 1) кыра үчүгэйдээҕинэн өҥнөр, куһаҕанын онон сапта сатыыр. ☉ Прикрывая свои недостатки, постоянно хвалиться одним и тем же достижением
Былаанын хаһан да толорбот, биирдэ бириэмийэ ылбытын сирэй сабыылык оҥостор. Бэс Дьарааһын; 2) кими эмэ арахпакка тугунан эмэ сыҕай, сирэй бааһа оҥоһун. ☉ Постоянно укорять, упрекать кого-л. в чём-л.. Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр — кимнээх эмэ дьиктиргээбиттэрин, сөхпүттэрин, соһуйбуттарын бэйэ-бэйэлэрин көрсөн биллэрэллэр. ☉ Удивлённо, недоумённо переглянуться
Бары соһуйан, сирэй сирэйбитин көрсө түстүбүт. Амма Аччыгыйа
Бары саҥата суох иҥиэттэн олорон, сирэй сирэйдэрин көрсөллөр. Г. Колесов
Дьоннор саҥалара: «Махсыын, тохтоо, тохтоо!» — дэстилэр. Сөҕөн, үксүлэрэ Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр. С. Васильев
Сирэй сыҕай — сирэй-харах ас диэн курдук (көр сирэй-харах). Миигин атын дьон кини итэҕэһинэн сирэй сыҕайаллара үчүгэй үһү дуо? Р. Баҕатаайыскай
Саныыр санаата, аахсар тыла суоҕу булаҥҥын сырыы ахсын сирэй сыҕайаҕын дуо? В. Васильев
Эн да сирэй сыҕайбатаҕыҥ иһин сөппүт буола сылдьар. Н. Апросимов. Сирэйэ кытарар — кыбыстар, саакка киирэр. ☉ Стыдиться, краснеть от стыда за кого-что-л.
Билигин оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Хайа бытааһаҕы, оонньуутугар тэптэрэн, сымнаҕас сирдэрин хабыалаан, сирэйдэрин кытардыбатаҕай? П. Ойуунускай
«Хоноһолорго анаан таба өлөрөн бэлэмниэххэ диэбити истибэтэххит. Эһиги туохха кыһаныаххыт баарай! Астааччы киһи мин сирэйим кытарар», — диэн Агундьа мөҕүтүннэ. П. Ламутскай (тылб.). Сирэйэ сааппат (саатыа дуо) — кыбыстар, саатар диэни билбэт (киһи). ☉ Стыда нет у кого-л.
Ити курдук майгытыттанбыһыытыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо? А. Софронов. Сирэйэ сөллүбүт кэпс. — туохтан эмэ санаата хом түһэн, кэлэйэн эбэтэр ыарытыйан сирэйэ-хараҕа өспүт, саппаҕырбыт. ☉ соотв. лица нет на ком-л.
Андерс хоһуттан Валерий сирэйэ сөллөн таҕыста. Софр. Данилов
«Иэдээн эбит, доҕоттор, — Маппыр дьэ муҥарахсыйар, сирэйэ сөллөр, — аны саллааттарбытыттан тыыммытын манаһа сылдьыыһыбыт дии». Л. Попов. Сирэйэ суох кэпс. — сиэри аахсыбат, кэрээнэ суох (киһи). ☉ Нахальный, бесцеремонный
Бу саҥарара сирэйэ суоҕун. Н. Түгүнүүрэп
Саҥалаах ээт өссө, сирэйэ суох. В. Шекспир (тылб.). Сирэйэ сырдаабыт — сирэйэ-хараҕа сырдаабыт диэн курдук (көр сирэй-харах). Дьон тыынара кэҥээн, сирэйэ сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйи көрдөхтөрүнэ ол кырдьаҕастар Оҕолуу үөрэн сирэйдиин сырдыыллар. С. Данилов
Лейтенант кэнники тылларыттан эдэр саллааттар сирэйдэрэ сырдыы түстэ. «ХС». Сирэйэ холлубут — олус күүскэ ыалдьан эбэтэр айманан, курутуйан иэдэйбит, буорайбыт көрүҥнэммит. ☉ Иметь измученный, убитый вид (напр., от сильной боли или от горя)
Оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ыалдьан муҥнанан, сирэйдэрэ холлубут дьоннор хааман, сыыллан, наһыылкаҕа сытан, булгунньахтан түһэн истилэр. Л. Толстой (тылб.)
Ыт сирэй көр ыт. Ыт сирэй, хаайыыга сыттаххына, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына, өйдөнүөҥ! Н. Якутскай
◊ Сирэйин хоту — хайдах хайыспыккынан инниҥ диэки (бар, сүүр). ☉ Прямо в том направлении, куда повернулся лицом; прямо как стоишь (идти, ехать, бежать)
Эмээхсин ыаҕайалаах үүтүн олордон кэбиһээт, сирэйин хоту сүүрэн талырдаата. Амма Аччыгыйа
Сэрэйэн сирэйин хоту баран испитэ. Суорун Омоллоон
Нэктээйэп сирэйин хоту хааман дьулуруйбутунан барар. Н. Якутскай. Сирэй оһох — кэлин эркинэ туруору анньыллыбыт мастары халыҥ гына сыбаан оҥоһуллар, үрдүк сүүстээх, киэҥ нэлэгэр сирэйдээх, намыһах холумтаннаах сырдыгы үчүгэйдик биэрэр көмүлүөк оһох. ☉ Камелёк с задней стенкой из жердей, расположенных вертикально и обмазанных изнутри толстым слоем глины, с широким устьем и низким шестом
Үрүҥ буорунан оҥоһуллубут сирэй оһох лачыгырыы турар. Р. Кулаковскай
Сирэй оһох уотун сырдыгар [саатын] иһин кыҥастаата. Айталын
Биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит лэппиэскэни сирэй оһоххо, саха ууһа оҥорбут анал тимиригэр сырайан буһараллара. ТИИ ЭОСА. Сирэй саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥата уларыйыыта суох бэриллиитэ. ☉ Прямая речь
Ааптар тылын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука туруоруллар. ПНЕ СТ
Сирэй саҥа хабыычыка иһигэр ылыллар уонна улахан буукубаттан суруллар. ЕНВ СТ. Сирэй сирэйгэ — 1) уун утары көрсөн туран. ☉ Лицом к лицу
Дьиҥэр, кини хас оттооччуну хантан билиэй, сирэй сирэйгэ көрсүһэн кэпсэтэн да көрө илик киһитин? Н. Лугинов
Биһиги ыстанан турабыт да, өстөөхтөрбүтүн кытары ыга харсыһа, сирэй сирэйгэ буола түһэбит. И. Сосин
Өстөөҕү кытары сирэй сирэйгэ соччо-бачча көрсүбэккэ, ыстыыгынан кэйгэллэспэккэ эрэ, аҥаардас буомбаттан, сэнэрээттэн диэтэххэ, сөҕүмэр сүтүк. «ХС»; 2) атын ким да суоҕуна, туораттан мэһэйдэһиитэ суох (икки өрүттэр бэйэлэрэ эрэ). ☉ Один на один
Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт. Т. Сметанин
Кизер бу сыгынньахтанар хоско тоҕо эрэ көстүбэт, арааһа, миигинниин эрдэттэн сирэй сирэйгэ көрсүөн баҕарбакка, атын хоско сырыттаҕа. ПП ОА
Түрмэни көрөөччү туран тахсан барда, Нехлюдов Масловалыын сирэйсирэйгэ хаалла. Л. Толстой (тылб.). Сирэй солбуйар аат тыл үөр. — саҥарааччыны (мин, биһиги), кэпсэтиигэ кыттааччыны (эн, эһиги) эбэтэр ахтыллар киһини, предмети (кини, кинилэр) бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Личное местоимение
Сирэй солбуйар ааттан туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта тутаахтаах. АВМ ҮКТТҮө
Сирэй солбуйар ааттар тылы, суругу …… ыраас, лоп-бааччы оҥороллор. ЕНВ СТ. Сирэй счёт бухг. — чопчу биир киһиэхэ анаан аһыллар, кини харчытын туругун, хаамыытын, хардарыта аахсыытын көрдөрөр докумуон. ☉ Лицевой счёт
Бухгалтерия ый ахсын бары холкуостаахтар сирэй счёттарыгар ааҕыллыбыт уонна бэриллибит хамнастарын суруйан иһиэхтээх. АВН КХАТО
Бу подразделениеҕа биэс уон биэс сирэй счёт …… олохтонно. «Кыым». Сирэй харчы — баар харчы, тута төлөһөр харчы. ☉ Наличность, наличные деньги
Холкуос тэрилтэлэри кытары сирэй харчыта суох аахсыыта поручениеларынан оҥоһуллар. КПЫ
Бөрөбүөтү сирэй харчынан ылбытыгар сберегательнай хаасса уурумньулаахха кибитээнсийэ биэрэр. СКТ. Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) кэпс. — буруйдаах эрээри сааппаккабын хайдах инньэ гыныамый (хол., көрдөһүөмүй) диэн этии. ☉ Как, с каким лицом (появлюсь — о чувстве неискупленной вины)
[Хытыҕа:] Оо, хайа сирэйбинэн Тулаайах ийэбэр төннүөмүй? И. Гоголев
Дьэ ол кэннэ хайа сирэйгинэн билигин көрдөһүөҥүй? Н. Заболоцкай