ж. сельдь (муораҕа үөскүүр кыра балык); # как сельди в бочке күөскэ мундуну буһарбыт курдук, лыык курдук ыга симсэн.

көр лыык: лыык курдук
Билигин балык тахсыбыт кэмэ, дьэ лыык тыы анньан тахсыбыт ээ, киһи кэһэ сылдьан сүүрүнэн көҥүл баһыах эбит. ДФС КК
ССРС чөмпүйүөнэ Ригаҕа төннөн тиийбитигэр кини ситиһиититтэн үөрбүт биир дойдулаахтара …… лыыктыы мустубут этилэр уонна уолларын дьиэтигэр диэри илиилэригэр көтөҕөн илдьибиттэрэ. ПВН СБК
Кыараҕас кулуубу лыыктыы симсибит көрөөччүлэр, сирэйдэрэ …… биир кэлимсэ буолан дьэлтэһэн көстөллөрө. «ХС»

атыылас диэнтэн х-ччы аата
Атыылаһааччылар турар сирдэрэ сүүрбэччэ киһи киирдэҕинэ «лыык» курдук буолар. Софр. Данилов
Таһыттан атыылаһааччылар киирдэр киирэн истилэр. М.Доҕордуурап. Кириһээн атыылаһааччыларга табаары түргэнник биэрэн, күүттэриини таһаарбат буолан, дьонтон улам хайҕанар буолан истэ. Д. Таас

сыһ. Бииртэн биири ааҕа, кэриччи. ☉ Одного за другим, последовательно, в обход (ничего, никого не пропуская)
Онно [дьиэҕэ] лыык курдук симсибит дьону кэрийэ көрдө. А. Сыромятникова
Бии байҕал балыгыттан Биир да балыгы ордорбокко, Кэнники иһэр удаҕан Кэрийэ ыйыстан истэ. ТТИГ КХКК

туохт. Хойуу буруонан, чаанынан бүрүллэн боруоран көһүн. ☉ Быть застланным густым дымом, туманом, едва просматриваться сквозь дым, туман
Лыык курдук дьонунан туолбут ааҕар балаҕан иһэ ыыс-быдаан табах буруотунан тунаҕыран турара. С. Маисов

кэпс. Олус хойуутук муһун, лыык курдук симис. ☉ Скучиваться в одном месте, быть, находиться в большой тесноте
Биһигини интэринээккэ олохтоотулар. Туспа дьиэҕэ лыыбалаһан сытабыт. К. Уткин
Элбэх дьон кыараҕас дьиэҕэ лыыбалаһан олорор буоллаҕына, …… ыалдьар дьонтон ыарыы доруобай дьон хараҕар хайаан да сыстар. ТСА ХЫа
Билигин онно [хараалга] хаайыллыбыт табалар муҥхаҕа хаайтарбыт балык курдук лыыбалаһаллар. А. Кривошапкин (тылб.)

1. сим I диэнтэн холб. туһ. Сиилэскэ оту симсэ сылдьан, Сибэккилээх алааска, Талахха, окко чаҕылыйбыт Таммахтары көрдүм мин. К. Туйаарыскай
2. Биир сиргэ элбэх буолан чөмөхтөс, мунньуһун. ☉ Набиваться куда-л., скопиться где-л. в большом количестве
   Оскуолаҕа ыга симсибит дьоҥҥо биэлсэр …… сэрии туһунан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ дьон лыык курдук симистилэр. М. Доҕордуурап
   Дьокуускай мас дьиэлэрэ Чохчолоһо симсэн тураллар. С. Васильев
   ◊ Харах симис — харах симсэ оонньоо. ☉ Играть в жмурки
   [Үһүс уол:] Мааҕын харах симсэ сылдьан, ити кыыһы уураабыта. А. Софронов
   Оонньуу барбыт кыргыттар Олус тоҕо хойутууллар? Харах симсэр ааттанан, Ханна-ханна сылдьаллар? Күннүк Уурастыырап
   Харах симсэр, ыал буолар Оҕо саастар аастылар. П. Тобуруокап

сыһ.
1. Барбах сырдаан, мөлтөхтүк, чаҕылхайа суохтук. ☉ Тускло, неярко
Көмүлүөк оһох симиктик умайар. Н. Павлов
Ыһыырынньык уота симиктик сырдатар кэҥэс хоһугар дьон лыык курдук симсибит. П. Филиппов
Уот бастаан симиктик күөх, кыһыл, араҕас төлөнүнэн бургучуйан иһэн, улам тиллэ-күөдьүйэ умайбыта. «ХС»
2. Иһиллэр-иһиллибэт курдук кыратык, дорҕооно суохтук. ☉ Негромко, тихо, слабо
Мариса симиттэн симиктик саҥарбыта Бурхалей сүрэҕин эбии эймэттэ. Эрилик Эристиин
Бастаан симиктик онтон улам күүһүрэн чугас ырыа иһилиннэ. А. Фёдоров
[Дьулустаан] байаанын кэтэн бастаан симиктик, онтон улам-улам улаатыннаран, ис-иһиттэн иэйиилээхтик оонньоон барда. Э. Соколов
3. көсп. Килбиктик, сэмэйдик. ☉ Застенчиво, робко, скромно
Миигин көрөөт, имин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Уол …… аан аттыгар эмиэ дьулайбыттыы тохтуу түстэ, онтон симиктик туттан, түгэх киэҥ хоско киирдэ. Н. Габышев
Кини эмискэ сахалыы саҥарбыта — хайдах эрэ симиктик, куттаммыттыы, ол гынан баран ураты истиҥник. В. Яковлев

1. сим I диэнтэн атын. туһ. Биир кыра тохтобулга ыга симиллибит куулу санныгар биллэҕэ быраҕыммыт оҕонньор киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Көхсүгэр — ыга симиллибит иэннэриктээх суумка, уҥа өттүгэр — кус хаалыыр сиэккэ. Софр. Данилов
   Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
2. көсп. Элбэх буолан ханна эмэ киир, мунньуһун. ☉ Набиться куда-л., скопиться в большом количестве где-л. Кыараҕас балаҕаннарыгар симиллэн олордулар. Амма Аччыгыйа
   Сүүрбэччэ кыыс биир балааккаҕа симиллибитэ. Л. Попов
   Оҥоойу тибии курдук сирэйигэр саба ыһыллар, хараҕар уонна муннугар симиллэр. Н. Якутскай
   Хотон иһигэр …… ынах сүөһү лыык курдук симиллэн баайыллыбыт. Р. Кулаковскай
   △ Кыараҕас, баппат сиргэр киир, кыбылын. ☉ Входить, втискиваться в тесное пространство
   Туйаарыма Куо куттанан, орон үрдүгэр ыттан, муннука симиллэр. Суорун Омоллоон
   Сеня колокуонньа аллараа салҕааһыныгар тиийдэ уонна кыра эрдэҕинэ холкутук сылдьар аһаҕаһынан бэрт нэһиилэ симиллэн, онно киирдэ. Эрилик Эристиин
   △ сөбүлээб. Ханна эмэ (табыгаһа суох сиргэ) киир, баар буол (баҕаран, сөбүлэһэн туран буолбакка). ☉ Быть, оказаться (не по своему желанию, согласию) где-л. (в неподходящем месте)
   Хомуньуус тоҕо манна кэлэн симиллиэй? Улууска хаалар ини. Болот Боотур
   — Бэйи, эн оҥкучахха тоҕо симилинниҥ? — Оттон этиҥтэн куттанан, алҕас түстүм буолбат дуо?! — диэн балта Коляҕа хоруйдуур. Суорун Омоллоон
   Кини хаайыыга симиллэн, …… олохтон, охсуһууттан ойдон, бу курдук сытыахтаах дуо? А. Сыромятникова

аат.
1. Киһи кэтэ сылдьар таҥаһын түөһүнэн ис өттө; сытар киһи кууһар илин эбэтэр ойоҕос өттө. ☉ Пазуха; подмышечная пазуха. Хоонньугар угун. Оҕону хоонньугар уктан сыт
□ Ваня хоонньуттан арыылаах лэппиэскэни ылан сиир. М. Доҕордуурап
Томороон, хоонньун хаһан кумааҕыларын таһаарда уонна туран кэллэ. Болот Боотур
2. Муннук хахха сир, булуҥ. ☉ Защищённое от ветра место (напр., леса, реки, возвышенности, долины); укромное место
Үрэх саамай үрдүгэр, тыал киирбэт тумул ойуур хоонньугар, дьон кэлэн тохтообут эбит. Л. Попов
Күөх тумул эбэ хотун тумулун хоонньулары, томторун саҕалары киһи бөҕө лыык курдук мустубут. Д. Таас
Киһи күлүгэ хайа хоонньугар киирэн көстүбэт буолан хаалла. Н. Якутскай
♦ Сылаас хоойдоох — дьахтар эбэтэр эр киһи кэргэнинээн бииргэ өр кэм иллээхтик олоруулара. ☉ Благополучный в браке (о каждом из супругов, долго живущих вместе в добром здравии — букв. с тёплой пазухой). Тымныы хоойдоох киһи (дьахтар) көр тымныы. Хоой хостуурдаах <төргүү сүөрэрдээх> — кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
Бырааттаргар үчүгэй хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх баран эрэҕин. Р. Кулаковскай
Куонаан, аҕыйах хонуктаах уоппуската табыллан, бултуйан-алтыйан, үөрэнкөтөн, хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх куоракка киирэн сылдьбыт. Н. Борисов. Хоонньугар оҥоойулаах, быттыгар быдараахтаах көр быттык
◊ Сыгынах (тиит) хоонньо — (охтубут да, турар да) мас умнаһын саамай төрдө. ☉ Место у самого основания ствола дерева (растущего или поваленного)
[Таба сылгылаары] дьон буурҕаҕа түбэһэллэр, мунан хаалаллар, сыгынах хоонньугар тоҥон өлөллөр. Амма Аччыгыйа
Сыгынах хоонньугар долгун үөһэ түөрэҥниир тыы курдук буолбатаҕа, өрүс үрдүнүү уорааннаах салгын эмиэ суоҕа, манна нам бааччы уонна ичигэс этэ. Далан
Бэҕэһээ кураанах тиит хоонньугар оттубут уота буордаах сыгынаҕын төрдүгэр буруолаан бургучуйа сытарын көрбүтүнэн тиийдэ. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хой ‘пазуха; грудь’, хой ‘дно долины’, алт., каракалп. койын ‘пазуха’