Якутские буквы:

Якутский → Русский

хоой

пазуха || пазушный; хоонньугар угун= положить что-л. за пазуху; сылаас хоойдоох с тёплой пазухой (говорится о каждом из супругов, долго живущих вместе в добром здравии); тымныы хоойдоох с холодной пазухой (говорится о мужчине, у к-рого умирают жёны или о женщине, у к-рой умирают мужья) # сыгынах хоонньо пространство между корнями и стволом бурелома; хоонньугуттан таһааран атыылаа = торговать из-под полы.

Якутский → Якутский

хоой

аат.
1. Киһи кэтэ сылдьар таҥаһын түөһүнэн ис өттө; сытар киһи кууһар илин эбэтэр ойоҕос өттө. ☉ Пазуха; подмышечная пазуха. Хоонньугар угун. Оҕону хоонньугар уктан сыт
□ Ваня хоонньуттан арыылаах лэппиэскэни ылан сиир. М. Доҕордуурап
Томороон, хоонньун хаһан кумааҕыларын таһаарда уонна туран кэллэ. Болот Боотур
2. Муннук хахха сир, булуҥ. ☉ Защищённое от ветра место (напр., леса, реки, возвышенности, долины); укромное место
Үрэх саамай үрдүгэр, тыал киирбэт тумул ойуур хоонньугар, дьон кэлэн тохтообут эбит. Л. Попов
Күөх тумул эбэ хотун тумулун хоонньулары, томторун саҕалары киһи бөҕө лыык курдук мустубут. Д. Таас
Киһи күлүгэ хайа хоонньугар киирэн көстүбэт буолан хаалла. Н. Якутскай
♦ Сылаас хоойдоох — дьахтар эбэтэр эр киһи кэргэнинээн бииргэ өр кэм иллээхтик олоруулара. ☉ Благополучный в браке (о каждом из супругов, долго живущих вместе в добром здравии — букв. с тёплой пазухой). Тымныы хоойдоох киһи (дьахтар) көр тымныы. Хоой хостуурдаах <төргүү сүөрэрдээх> — кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
Бырааттаргар үчүгэй хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх баран эрэҕин. Р. Кулаковскай
Куонаан, аҕыйах хонуктаах уоппуската табыллан, бултуйан-алтыйан, үөрэнкөтөн, хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх куоракка киирэн сылдьбыт. Н. Борисов. Хоонньугар оҥоойулаах, быттыгар быдараахтаах көр быттык
◊ Сыгынах (тиит) хоонньо — (охтубут да, турар да) мас умнаһын саамай төрдө. ☉ Место у самого основания ствола дерева (растущего или поваленного)
[Таба сылгылаары] дьон буурҕаҕа түбэһэллэр, мунан хаалаллар, сыгынах хоонньугар тоҥон өлөллөр. Амма Аччыгыйа
Сыгынах хоонньугар долгун үөһэ түөрэҥниир тыы курдук буолбатаҕа, өрүс үрдүнүү уорааннаах салгын эмиэ суоҕа, манна нам бааччы уонна ичигэс этэ. Далан
Бэҕэһээ кураанах тиит хоонньугар оттубут уота буордаах сыгынаҕын төрдүгэр буруолаан бургучуйа сытарын көрбүтүнэн тиийдэ. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хой ‘пазуха; грудь’, хой ‘дно долины’, алт., каракалп. койын ‘пазуха’

Еще переводы:

ойохтон

ойохтон (Якутский → Якутский)

туохт. Ойох ыл, ойохтоох буол. ☉ Жениться, стать женатым
Хоойбор сытар Хотун ойохтонноҕум, Тэллэхпэр сытар Тэҥнээх киһилэннэҕим. П. Ойуунускай
Арба, били Уйбаан уол ойохтоммут үһү дуу? Суорун Омоллоон
Михей уончаҕа эрэ тиийбэт ойохтоно сылдьыбыта да, билигин биирэ да суох. Н. Лугинов

сылаас

сылаас (Якутский → Русский)

  1. тёплый; утеплённый; сылаас күн тёплый день; сылаас чэй тёплый чай; сылаас ойбон утеплённое место водопоя; 2. тепло; таһырдьа сылаас на улице тепло # сылаас сир разг. тёплое местечко; сылаас хоой а) объятие; ийэ сылаас хоонньо материнские объятия; б) попечение; кини сылаас хоонньугар на его попечении.
дьадьах

дьадьах (Якутский → Якутский)

көр дьадах
Туйаарыма Куо диэн оҕоҕутун, Кэргэнинэн Кэмчи буоламмын, Дьахтарынан Дьадьах буоламмын, Хоойго сытар холоонноох доҕор, Хотун ойох кэпсэтэ кэллим. П. Ойуунускай
Кини Никифоров кинээһи кытта уруурҕаспытыттан ыла - урут билсэр-көрсөр дьоннорун тэйитэн кэбиспитэ. Урукку дьадьах олоҕун умнубута. М. Доҕордуурап
Сэнэх дьиэ, дьадьах таҥас. Эмээхсин, оҕо, хаҥас Биир сытар киһи баара (Дьиҥэр, киһи аҥаара). Дьуон Дьаҥылы

илбиэнэ

илбиэнэ (Якутский → Якутский)

илбиэнэ көмүс иэдэстээх фольк. - үрүҥ толбонноох, нарын иэдэстээх (дьахтар туһунан). ☉ С нежно светящимися белизной кожи щеками (о женщине)
[Айталыын Куо] Илбиэнэ көмүс Иэдэһин оҕотугар Имин хаана Дьэдьэн курдук Тэтэрэ умайда. П. Ойуунускай
[Үрүҥ Аар тойон] Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа сиэр хотун диэн Алыс ааттаах дьахтар Хоойго сытыарар холоонноох доҕордооҕо, Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай

туох баҕайытай доҕо{о}р

туох баҕайытай доҕо{о}р (Якутский → Якутский)

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

тумул

тумул (Якутский → Якутский)

аат. Ууга, сыһыыга тумустаан, чорбойон киирэр сир. ☉ Выступ в водоём, равнину, мыс (обычно горный)
Аарыма тумуллар бүк хоойдоругар …… былыргы дьон уҥуохтара күөрэ-лаҥкы түһэн, адаарыһан көстөллөр. В. Титов
Иинэҕэс, абына-табына тиит мастаах тумулу мүччү түһээт, сырыынньа хайа анныгар тиийэн кэллэ. В. Протодьяконов
Сайылык түптэтин буруота алаас илиҥҥи тумулугар тиийэн анньылла турар. «ХС»
◊ Арыы тумул көр арыы I
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов
Тумул арыы көр арыы I. Арабтар төрөөбүт сирдэрэ Азия соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар киэҥ Аравийскай тумул арыы этэ. АЕВ ОҮИ
Муоралар сиргэ ыраахха диэри тоҕойдоон киирэннэр, элбэх тумул арыылары …… үөскэтэллэр. СПН СЧГ
ср. тюрк. томалыш ‘округлый выступ’

төргүү

төргүү (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах быа (быалар); онно баайыллар таһаҕас. ☉ Торока, ремешки у задней луки седла для привязывания чего-л.; груз, который привязывается, пристёгивается этими ремешками
Дьаамсык бэрэмэдэйиттэн хаһыат төргүүлэрин хостоон былдьаһа-тарыһа үллэстибиппит. Софр. Данилов
Өрөтөр буолбакка, үүнүттэн-тэһииниттэн, төргүү быатыгар тиийэ бэлэм бэртээхэй айан атын миинэ охсон, аргыстарбын эккирэппитим. Н. Заболоцкай
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ таһаҕаһы туохха эмэ баайарга аналлаах быа; оннук баайыллар таһаҕас. ☉ Верёвка для связывания, привязывания чего-л. к чему-л. (напр., груза)
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Сибэкки, оҕуруот, арбуз сиэмэлэрдээх бэрт элбэх төргүүлэр уонна мөһөөччүктэр эркин ахсын ыйанан тураллара. Н. Гоголь (тылб.)
♦ Тиити төргүү мутугунан көр мутук
[Уол] үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан холобурдаах, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах киһи буолла. Саха фольк. <Хоой хостуурдаах> төргүү сүөрэрдээх (сүөрүүлээх) — илии тутуурдаах диэн курдук (көр илии). Конон, аҕыйах хонуктаах уоппуската табыллан, бултуйаналтыйан, үөрэн-көтөн, хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх, куоратыгар киирэн сылдьыбыт сырыытын доҕорбилэ дьонугар …… омуннаан кэпсии-ипсии сырытта. Н. Борисов
◊ Төргүү кэһиитэ көр кэһии I. Төргүү мутук — тиит мас алын, ордук уһун суон лабаата. ☉ Нижние, самые большие ветви лиственницы
Тыа саҕатынааҕы өкөгөр тиит төргүү мутуга тосту тоҥон чуор баҕайытык тас гынна. Н. Лугинов
Кэлбит дьон аттарын тэһиинин тиит төргүү мутугар иилэ бырахтылар. И. Никифоров
ср. алт. терки, хак. тирги, тув. дерги ‘торока (у седла)’

көпсө

көпсө (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр.
1. Синньигэс талаҕы эрийэн оҥорбут кэлгиэ, талах кэлгиэ. ☉ Бечевка, вязка, сплетенная из тонкого тальника
Сулламмыт мастары көпсөнөн эрийэн болуот оҥороллор. А. Федоров. Биир киһи саҥата: — Болуот көпсөтө быһынна, — диэт, сүгэни хаба тардан ылан уһаммытынан барбыта. И. Никифоров
Сохсо үрдүгэр тахсан, көпсөтүн быатын быһа кэрдэн убайын быыһаабыт. И. Сосин
2. Ураһа туруору ураҕастарын (сиэрдийэлэрин) үөһээ өттүнэн холбуур талаҕынан, чэчиринэн эрийэн оҥоһуллубут тиэрбэс. ☉ Кольцо, свитое из тальника или молодой березы, надеваемое на макушку урасы (берестяной юрты) для скрепления жердей. Ураһаларын төбөтүн бөҕө көпсөнөн холбообуттар
3. Ньирэйдэри ындыынан тиэйэн илдьэргэ анаан оҥоһуллубут талаҕынан өрүллүбүт ньолбуһах быһыылаах оҥоһук (моһуонунан улахан корзинаҕа эбэтэр талах тымтайга маарынныыр). ☉ Плетенка из тальника для перевозки телят вьюком (наподобие большой корзины из редко скрепленных между собой тальниковых прутьев). Ньирэйдэрин көпсөҕө уган тиэйэн барбыттар
ср. п.-монг. көбчи ‘тетива, струна; связь, ряд’, бур. хөөбше ‘тетива лука, струна’
II
даҕ.
1. Көрүҥнээх буолан баран тугу да кыайбат, мөлтөх киһи. ☉ Недостаточно сильный при внушительном виде
Күүстээхтэрдиин көрсүһэн Күрэхтэһэр күнүгэр, Көрүҥүгэр быдан тиийбэт, Көлөпүүнэ быа курдук, Көпсө үөдэн буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Аныгы дьон диэхтээннэр, — көпсөлөр буоллахтара дии. Истэрэ-хоойдоро улаханын сөҕүөҥ. Сорохторо миигиннээҕэр икки бүк улахан, суон буоллахтара үһү. «ХС»
2. кэпс. Чиҥэ суох, көпсөркөй. ☉ Рыхлый, неплотный
Көпсө кэбиһиилээх оттон дуоннаах тахсыбат. СГФ СКТ

си

си (Якутский → Якутский)

I
сыһ., кэпс.
1.
си-дьүгээр 1 диэн курдук. Бүөм сиргэ түбэспит сааһыттар си буолбатылар. Сэмээр Баһылай
«Оҕонньорум оҕото си буолбатах — хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх», — диир. ПЭК ОНЛЯ II
Кини ииппит чааркаана, тарпыт айата, туруорбут сохсото си буолбат эбит. Далан
2
си-дьүгээр 2 диэн курдук. Торуой уола оччону истэн баран си олоруо дуо? Н. Павлов
Күрдьэҕэ батыччы басталаан, Субурҕа балбааҕын балбаахтыыр, Си турбат, элбэҕи туһулаан, Эрэйдээх олоҕун санаахтыыр. Эрилик Эристиин
3. Хардата, төлөбүрэ эбэтэр иэстэбилэ суох мээнэ. ☉ Без ответа, без последствий, просто так (оставлять что-л.)
Сүбэтэ тугуй? Чэй, быыһаа! Биһиги эрэйгин си хаалларыахпыт суоҕа! Саха ост. II
4. олох, букатын сыһыаттар суолталарыгар туттуллар. ☉ Употребляется в значении наречий олох, букатын ‘совсем, совершенно’
[Сүөкүлэ:] Уйбаанабына, си кураанах барыахтааҕар маны илдьэ бар. Аччыгый диэҥҥин мыыныма. А. Софронов
[Хоодуотап:] Суох. Чэ. ыл кэпсии оҕус. Си долуой кимиэхэ да этиэм суоҕа. С. Ефремов
5. Кэлэр кэмнээх аат туохтуур тэҥниир түһүгүн форматын кытта ситимнэһэн, хайааччы хайааһыны туга да суох олох көннөрү буоларын кэрэйэн эбэтэр тугу эрэ гыммыт курдук буолар туһугар оҥорорун бэлиэтиир. ☉ В сочетании с формой сравнительного падежа причастия будущего времени означает, что субъект делает что-л. только для того, чтобы не оказаться вовсе с пустыми руками или чтобы не остаться совсем без действия, без участия в чём-л.. Си буолуохтааҕар ыллым. Си олоруохтааҕар саҥарабын
□ Аркадий Романович, си буолуохтааҕар бу кэһиибин аҕаллым. В. Яковлев
— Аҕаа, хас илими үттүҥ? — диэн ыйытта Ылдьааскы. Ээ си буолуохтааҕар үс илими хааллардым. С. Никифоров
Си буолуохтааҕар аал уот иччитин алҕаан көрүүм, абарбытын арыый намыратаарай. Болот Боотур
Коля си туруохтааҕар эрэ саҥарбыта. Эрилик Эристиин
♦ Си кырбас кэпс. — букатын кыра, быыкаа. ☉ Совсем маленький, мелкий (напр., о ребёнке, птицах)
Си кырбас оҕо. Си кырбас сүөһү. ПЭК СЯЯ
Арай мин билбэтэх эбиппин: Ийэ ыар эрэйдээх кэмнэрин, Си кырбас оҕотун иитээри Сэниэтин-сылбатын эһэрин. М. Тимофеев
II
аат., муус. Музыкальнай гамма сэттис дорҕооно уонна ол дорҕоон нуотата. ☉ Седьмой звук музыкальной гаммы и нота, обозначающая этот звук.

дьылҕа

дьылҕа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов