даҕ. Баттанар-атаҕастанар туох да бырааба суох (дьон, үлэһит). ☉ Притесняемый, бесправный (люд, чернь)
Мин кыра-хара дьоҥҥо туһалааҕы оҥоруохпун баҕарабын. Болот Боотур
Кыра-хара дьон кыһыл былаахтарын туппутунан демонстрациялаан дэриэбинэ иһинэн хаамтылар. Бэс Дьарааһын

даҕ. Атаҕастанар-баттанар, туох да көҥүлэ, куолаһа суох (дьон). ☉ Угнетенный, бедный, бесправный (люд)
Үс сүүс сылы мэлдьи олохсуйбут кылааһынай систиэмэни алдьатарга кыра-дьадаҥы дьон интэриэһэ бэркэ наадыйар этэ. П. Ойуунускай
Эһиги, баай аймах, бары аһынар сүрэххит суох. Бар дьоҥҥутун, кыраҕытындьадаҥыгытын кыратык да аһынар диэни билбэккит! Эрилик Эристиин
Хас кыһын, саас аайы кыра-дьадаҥы дьоннорго улахан аас-туор, быстарыы буолара. МНН

даҕ. Үлэһит (киһи), илии-атах үлэтигэр үөрүйэх. ☉ Рабочий (люд), привычный к труду
Сарыы, тордох таҥастаах, кыыл тириитэ бүрүнүүлээх, булчут, балыксыт көрүҥнээх, отчут-масчыт дьон киирэн кэлэллэр. Суорун Омоллоон
Кэлэр кэскилбит туһунан кэпсэтээри Отчут-масчыт дьон ыраахтан, чугастан Бу ытык хатыҥҥа муһуннубут. И. Гоголев
Бу сут кэллэҕинэ, кыра-хара дьон, отчутмасчыт бииһин ууһа, биһиги хайдах буолабыт. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Күл дьүһүнэ дьүһүннээх, болоорхой (тугу эмэ, хол., таҥаһы дьүһүннүүргэ) эбэтэр оннооҕор харатыҥы (кыылы, сылгыны дьүһүннүүргэ). ☉ Цвета пепла или более темный, серый (о цвете предметов и шерсти нек-рых животных, напр. летнего зайца-беляка, и птиц); мышастый, сивый (о масти лошадей). Бороҥ куобах. Бороҥ ат
□ Бойбоччу түспүт Бороҥ хаатыҥкатыттан Хатыҥ уктаах быһаҕы ылан, Хамсатын хаһан хачыгыратта. С. Васильев
Үрэхтэр саҕаларыгар бороҥ чооруостар эрбэһиннэри илгиэлии сылдьаллара көстөр. Амма Аччыгыйа
Дулҕа быыһынан быыкаа бороҥ кусчааннар субуруһан дьурулууллар. Л. Попов
♦ Бороҥ урааҥхай фольк. — ырыаҕа-хоһооҥҥо «саха, саха дьоно» диэн өйдөбүлгэ туттуллар. ☉ Фольклорное художественное выражение в значении «якуты» (букв. смуглолицый люд)
Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ Урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах Ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
Сэти-сэлээни умнубут Ханнык бороҥ урааҥхай Бөх тоҕор чабычахха Чараҥнарбын кубулутта? Умсуура
◊ Бороҥ буор — үчүгэй кунуһа суох сырдык дьүһүннээх, үүнээйигэ мөлтөх почва. ☉ Серозем. Бороҥ чох — таас чох алын суорда. ☉ Бурый уголь
Батамаайы үрэҕэр бытархай кыһыл көмүс, Марха өрүскэ туой, тутууга туһаныллар таастар уонна бороҥ чох баалларын дакаастаабыттара. ДНА СХБКК. Күллүҥү бороҥ — күл дьүһүнэ дьүһүннээх бороҥ. ☉ Серый (букв. пепельносерый)
[Сылгы чыычааҕа] киһи аттыгар түһэн, үөнү-көйүүрү эккирэтэн, күллүҥү бороҥ көхсө көппөрөҥнүү, төбөтө, моонньо хараарыҥныы …… сүүрэнкөтөн дуодарыйара. И. Федосеев. Күөх бороҥ — көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синим оттенком
Аан дойду үрдүнэн эдэр ыччат хомуньуустуу сойууһун чилиэннэрэ кэтэллэригэр ананан тигиллибит күөх бороҥ форма таҥас, уулуссалары толору киэптээн, көмүөл уутунуу күөгэлдьийдэ. Амма Аччыгыйа. Күөхтүҥү бороҥ — кыратык көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синеватым оттенком. Күөхтүҥү бороҥ хаҕар аата бэчээттэммит: «Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын толоруҥ!» СГПТ. Сырдык бороҥ — барбах эрэ болоорхой дьүһүннээх, туртаҕар бороҥ. ☉ Светло-серый
Хараҥатык быстах былыттар сырдык бороҥ кэлим былыттар хонууларынан үөр бөрөлүү суһаллык ааһаллар. Н. Габышев

туохт.
1. Уута ис, утаххын ханнар (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Напиться воды, утолить жажду (о животных)
[Куобах] биирдэ өйдүү түспүтэ уулаабатаҕа хас да хоммут. Саха ост. I
Оҕустара алта уон иккитэ омурдан уулаата. Амма Аччыгыйа
Таас үрэххэ түүн дуолан Тайах уулуу киирбитэ. И. Гоголев
Ынахтар ойбонтон уулаан тахсаннар …… хотоннорун диэки бара турдулар. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Элбэхтик, баҕаран туран, куллурҕаччы уута ис (киһи туһунан — сүөһүгэ майгыннатан этии). ☉ Напиться, пить много, жадно, большими глотками (о человеке, уподобляя его животному)
[Тойон Ньургун] Ыаҕастаах ууну Уулаан куллурҕатан, иһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
Мин өрүскэ таҥнары түһэ сытан тыбыс-тымныы ууну уулуубун. Элбэҕи да истим. Т. Сметанин
3. Мууһу, хаары ириэрэн, ууга кубулут, уу оҥор. ☉ Растапливать лёд, снег, превращать лёд, снег в воду
Табаларбытын ыыталаан баран, сорох киһи уот оттон, хаар уулаан чэй оргута барда, сорох балаакка тута барда. А. Софронов
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына! Эрилик Эристиин
Хаар уулаан чэй өрүннүбүт, эт буһарынныбыт. И. Данилов
Муус уулуур саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
4. Испиири кытта ууну булкуй (уоҕунхатанын сымнатаары). ☉ Разбавлять спирт водой для уменьшения его крепости
Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аким Акимович булка хаһан да умнубат «эмин» — биир бытыылка арыгылааҕын — уулуу күөлгэ киирбитэ. Н. Габышев
Уолаттар хаалан кистээн сипсистилэр, Испиири уулаан имэҥирэн истилэр. С. Васильев
Үс суотай испиирбин уулуубун. И. Бочкарёв
5. эргэр. Көмүскэ алтаны булкуй. ☉ Добавлять медь к серебру, золоту во время плавки
Манньыакка алтаны уулууллар. ПЭК СЯЯ
6. Кумаар, тигээйи туһунан: супту обор (хол., киһи-сүөһү хаанын); тобулу сиэ (хол., киһи-сүөһү тириитин). ☉ О кровососущих насекомых: высасывать (кровь человека, животных); прокусывать насквозь (кожу человека, животных)
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ [кумаардар] кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр, эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
Эбэтэр кумаар үрдүгэр кумаар хас да дьапталҕа буола олорон, таба хаанын хааппыланы да хаалларбакка супту уулаан, өлөрөн кэбиһэллэр. И. Федосеев
Тигээйилэр табалар тириилэрин уйан, ыарыылаах сирдэринэн дьөлү уулаан куйукталарын уураллар. «ХС»
7. көсп. Кыра-хара дьону атаҕастаа, көлөһүннээ-баттаа. ☉ Подвергать эксплуатации, притеснять бедный люд, высасывать кровь
Дьокуускай Эбэ хотун Түөрт улууһун бүрүүкээбит, Уон тоҕус нэһилиэгин уулаабыт Чоочо баай тойон абаҕам, …… Иринньэх ийэтэ, араҥа аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
Дьэдьэннии тэтэрбит иэдэстээх эдэрдэр! Ооҕуй баай уулаабат, сор-баттал тууйбат, Ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ. Эллэй
Мөлтөҕөр бүтүн нэһилиэги умса уулаан олорбута дии. А. Сыромятникова
♦ Супту уулаа (обор) көр обор
Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
Аны кини биһиги хара көлөһүммүтүн супту уулуу олорбута тохтуура буолуо. А. Софронов
Улахан баай сүүһүнэн киһи көлөһүнүн супту уулаан байар диэн этэллэрэ чахчы эбит. Н. Якутскай

1. даҕ.
2. Кээмэйинэн аччыгый, дьоҕус. ☉ Маленький (по размеру, объему, габаритам)
   Кыра дьиэ. Кыра дьааһык. Кыра тоһоҕо. Кыра күөл.  Бэс чагда кэриитигэр үчүгэй баҕайы кыра бөһүөлэк көһүннэ. И. Данилов
   Бүөтүр сарсыарда эрдэ турда. Аа-дьуо аһаан, атын уулатан, от быраҕан биэрэн баран, кыра баҕайы сааны сүктэ. Р. Кулаковскай
3. Уҥуоҕунан улахана суох, намыһах (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Небольшого роста, невысокий (обычно о человеке)
   Бу киһи Кыра Уйбаан кыратын көрүмэҥ, бэйэтин биэһинэн таһымныыр киһи. Амма Аччыгыйа
   Бэйэтэ сүрдээх хачаайы, уҥуоҕунан кыра, күрэҥсийбит астаах эбит. И. Данилов
4. Улаата илик, аҕыйах саастаах (оҕо). ☉ Маленький, малолетний
   Кыра оҕо. Кыра кыысчаан.  Кыра баҕайы сылдьаммын биир сайын бар дьон саллаакка тутуур дии-дии айманалларын, ытаһалларын көрөр этим. Амма Аччыгыйа
   △ Ыччат, төрүөх (сүөһү). ☉ Молодняк
   Кэнчээринэн дьүүкээрбит сүөһүлэри, ордук кыра төрүөхтэри, аһаттылар. И. Данилов
   Чээн, кэбис, кырата бэрт, улааттаҕына уучах оҥостоор. Н. Тарабукин (тылб.)
5. Бииргэ төрөөбүттэртэн балыстара; саамай (кыралара) кэнникилэрэ. ☉ Младший по возрасту (по отношению к единоутробным); самый младший ребенок
   [Дьаакып:] Ээ, кэммитинэн олоробут. Арай кыра уолбун баҕарара бэрдин иһин оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   Мин саамай кыра уолларабын. Амма Аччыгыйа
6. Аҕыйах ахсааннаах. ☉ Немногочисленный. Кыра харчылаах. Кыра бултаах
7. Күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Слабый, слабосильный
   Кыра долгуннаах. Бүгүн кыра тыаллаах.  Күһүҥҥү им балай, ыас хараҥа. Тыа баһа тыаһыыр, кыра соҕус тыал түспүт. Күндэ
   Кыра соҕус ардах түһэн барда, хараҥарда. Л. Попов
   △ Симик, бүтэҥи (хол., саҥа, ырыа, тыас). ☉ Негромкий, тихий (напр., о голосе, смехе)
   Кини кыра саҥалаах, наҕыл киһи этэ. С. Васильев
8. Улахан суолтата суох. ☉ Незначительный, неважный
   Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
   [Киирик:] Ол мин эрэйим диэн кыра суол. С. Ефремов
   Бирикээсчик да буолар кыра дьыала буолбатах. Д. Таас
9. Тиийиммэт-түгэммэт, дьадаҥы, кыаммат. ☉ Неимущий, нищий, обездоленный (человек, люд, народ)
   Кыра киһи кыһалҕаны билэр (өс ном.). Кыра өттө, куттанан, Иэннэрэ кэдэҥнииллэр, Кырдьаҕастар аатын эрэ Имнэнсэн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   [Балаҕаммар] Баара аан дойду бары алдьархайа, Кыра киһи кыра үөрүүлэрэ. И. Гоголев
   Отторо тиийбэт кыра дьон, Чоочоттон ылыах буолан олорооччулар, сүөһүлэрэ эмиэ сутаабыт. МНН
10. Кыра дуоһунастаах, тугу да быһаарар кыаҕа суох. ☉ соотв. мелкая сошка
    Тоҕо кыра чыыннаахтар Кырыктана сатыыллар. Күннүк Уурастыырап
    Мин билбэппин. Мин кыра киһибин. М. Попов
    Дьэ, бу мин сылдьабын, кыра киһи. Туох эмэ кыһалҕалаах буолуум да, Үчүгээйэп барахсаҥҥа ойон тиийэбин. С. Ефремов
11. Уһуннук буолбат (барбат), кылгас кэмҥэ буолар. ☉ Непродолжительный, недолгий
    Кыра тохтобул кэнниттэн Николаев Николай саҥата иһилиннэ. Т. Сметанин
    [Барахсаанап:] Маайыс, манна кыра соҕустук олоро түһүөх. С. Ефремов
12. Ыарахана суох, чэпчэки (хол., баас, ыарыы, эчэйии, оһол). ☉ Легкий, неопасный (напр., о ране, болезни и др.)
    Манна ыалдьыыта кыра, кырдьыыта улахан. Амма Аччыгыйа
    [Дуня:] Сеня, бааһырдыҥ дуу? [Саввин:] Кыра, кыра. Уҥуохпун таарыйбата быһыылаах. С. Ефремов
13. аат суолт.
14. Ол-бу бытархай, буолар-буолбат, улахан суолтата-солуута суох туох эмэ. ☉ Всякая всячина, всякая мелочь, что-л. незначительное, не стоящее серьезного внимания
    Хааларга, ааһарга, кыраҕа Хаһан да кыыһырсар буолумуох! П. Тобуруокап
    Оо, алдьархайга киирэр кыраттан да буолар эбит! Суорун Омоллоон
    Бука, кыраттан киирсибэтэх дьон буолуо. И. Никифоров
    Арыт киһи кыраттан Соҥуйар, сүөм түһэр. Баал Хабырыыс
15. Дьиэҕэ олорор иитийэх дьон, оҕодьахтар (дьиэ баһылыгар, тойоҥҥо, хотуҥҥа сыһыаннаан этиигэ — үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Домочадцы (обычно по отношению к хозяину, хозяйке — употр. во мн
    ч.). Оҕолоругар олус бэрт, Кыраларыгар кытыын бэрт. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Ыстапаанньыйа:] Бэйи, кыраларгын олус куттаама. Н. Неустроев
    Кыраттан кыйахаммат, кыраларыгар кыыһырбат; Дуона суохха долгуйбат, Дьонугар суоһурҕаммат. Р. Баҕатаайыскай
    △ Кыаммат-түгэммэт, дьадаҥы дьон (урукку тойотторго сыһыаннаан этиигэ, билигин элэк.). ☉ Беднота (по отношению к бывшим тойонам, сейчас — ирон.), те, кто ниже по положению
    [Балыксыт:] Кыраларгын үөҕэ-мөҕө сылдьарыҥ, тойон, көҥүлүҥ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
    Кыайарын билэн бу тойооску Кыраларга наһаа дьохсойооччу. Болот Боотур
    ♦ Кыра аайы — аахайыллыа суох, аахсыллыа суох түбэлтэттэн (хол., кыыһыр, өһүргэн, ааҕыс). ☉ По пустякам, из-за пустяков (напр., сердиться)
    Инникитин өйдөөх буолуллуо, кыра аайы аны киирэн бэриллиэ суоҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
    Николай билигин ол-бу кыра аайы кыһаммат буола дьэбирсийбит. Л. Толстой (тылб.). Кыра кырата өтөр — туох эмэ кыра буоллаҕына күүһэ, кыаҕа, мөлтөҕө куруук көстөн тахса турар. ☉ От маленького и польза небольшая
    Үлэһит күүс аҕыйаҕыттан үрэҕи солооһуҥҥа биэс уонча гаа сирин ыарҕатын эрэ ыраастаатыбыт. Онон хайа да күн кыра кырата өтө турар. М. Доҕордуурап. Кырата буоллаҕына — онтон (этиллибиттэн) улахан (элбэх) да буолуон сөп. ☉ Самое меньшее, по меньшей мере
    Кини миигиттэн, кырата буоллаҕына, сүүрбэччэ сылынан аҕа көрүҥнээҕэ. Н. Якутскай
    Оннук наада кэллэҕинэ, кырата буоллаҕына, лабораториялар сэбиэдиссэйдэрэ бары ыҥырыллааччылар. В. Яковлев
    Бэйэни көрүнэр ыал буолар туһугар, кэргэн аайы кырата иккилии сүөһү наада этэ. И. Аргунов. Кыраттан сылтаан — дуона суохтан тэптэн, дуона суоҕу төрүөт оҥостон. ☉ Из-за пустяка, по пустяковому поводу
    Уон араас кыраттан сылтааннар, Дьадаҥы көҥүлүн бохсоллор. Эрилик Эристиин. Кыратыттан улаханыгар тиийэ — ким да ордубакка бүүс-бүтүннүү бары хабыллан. ☉ От мала до велика (все поголовно).
    ◊ Кыра буукуба — этии саҕаланыытыттан, анал аат бастакы буукубатыттан уратыга туттуллар буукуба. ☉ Строчная буква
    Алын самнаҕай, Күөкэй Боллоҥ эҥин курдуктар кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар анал аат буолалларын мунаахсыйан ылаҕын. ФЕВ УТУ. Кыра мэйии көр мэйии. Кыра омук — аҕыйах ахсааннаах, урут үксүгэр батталга, холуонньаҕа олорбут омук. ☉ Малочисленный народ
    Хайа да баттаммыт кыра омукка аптаныамыйа боппуруоһа этигэр-хааныгар чугас буолуоҕа. П. Ойуунускай
    Кыра омук киһитэ диэн буоллаҕа буолуо, биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Амма Аччыгыйа
    ср. монг. киру ‘разрезать на мелкие куски’

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй

аат.
1. Киһи диэн тыл элбэх ахсаана. ☉ Люди
Нууччалыы Мин тыллаах буолламмын Аан дойду эйэлээх дьонноро Өйдүүллэр мин тылбын. С. Данилов
Эх! Бу күн сиригэр көрсүһүүттэн ордук күндү туох баарый? Дьон көрсүһээри арахсаллар буолбаат?! Н. Лугинов
2. тард. ф. Төрөппүттэр, аймахтар, чугас уруулар, кэргэттэр. ☉ Родители, родня, близкие родственники, семья
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Сынньана барыам. Сылайдым уонна дьоммор, төрөппүттэрбэр да сылдьыбатаҕым ыраатта. Н. Якутскай
Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. А. Федоров. Оттон Ньургуһун дьонноро кыыстарын нэһилиэккэ, улууска улаханнык биллэр киһи оҕотугар биэрэргэ сүбэлэһэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. тард. ф. Бииргэ сылдьааччылар, бииргэ тугу эмэни гынааччылар. ☉ Люди, вместе проживающие, занятые общим делом, связанные общим интересом
Бу сарсыарда чэйдии олорон, Тогойкин бэҕэһээҥҥи сырыытын [сөмөлүөт абаарыйатыгар түбэһэн тайҕа ортотугар бииргэ олорор] дьонугар кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммут [бүлүмүөт эмискэ ытыалаабытыттан] хаптайдылар. Т. Сметанин
Дьоммун кытары [куорат дьоно бобуулаах чубукуну бултаабыттарыгар] бурайсан баран, кинилэртэн тэйэн, атын хампаанньаҕа холбоспутум. А. Кривошапкин (тылб.)
♦ Дьон (киһи) киһитэ - дьоҥҥо сөбүлэтэр, эйэҕэс киһи. ☉ Общительный, ко всем одинаково хорошо относящийся, добрый, отзывчивый человек
[Хоноһобут] мин Охоноонум бараата быһыылаах. Барахсан кэпсэтинньэҥин, элэккэйин. Эмиэ дьон киһитэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини [С. Зверев] сайдам, сайаҕас киһи. Дойдутугар кинини «дьон киһитэ» диэн ааттаабыттара. «ХС»
Сахалар саамай хайгыыр тыллара «киһи киһитэ», «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС». Дьоҥҥо «сээн» дэт - дьоҥҥо сөбүлэт, дьон киһитэ буол. ☉ Снискать, заслужить уважение людей
Күн курдук санаабыт Тэрэнтэй оҕонньорун кэлэттэ, өссө өстөстүлэр. Дьэ уонна хайдах ыал, киһи буолан, дьоҥҥо «сээн» дэтэн сылдьар. «ХС». Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут - туох эмэ үчүгэйи оҥорон дьоҥҥо сөбүлэт, ытыктат. ☉ Заслужить уважение, любовь людей, расположить к себе людей хорошим отношением к ним
Ити уол Дьон санаатын тутууһук, Дьадаҥыга таптатыыһык. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, дьон-сэргэ биһиги диэки буоллаҕына, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. «Чолбон»
Көнө, сытыары майгытынан дьон сүрэҕин туппут ытык кырдьаҕас билигин 69 сааһыгар сылдьар. «Кыым». Дьон (киһи) тыла хонор - туох эмэ сэмэлэнэр быһыыны оҥорон дьон дьүүллээһинигэр түбэс. ☉ Совершив какой-л. предосудительный поступок, стать предметом всеобщего обсуждения (соотв. стать притчей во языцех)
Дьон тыла хоммут киһитэ үчүгэй буолбат.  «Эдэр киһигин: сүбэлээн этэбин: дьон тылаөһө хонноҕуна хонон барааччы. Сэрэнэр буол». «ХС». Окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьоно - дьадаҥы, киһи тугу да туһаммат дьоно. ☉ Бедные люди, от которых нет никакой пользы, с которых нечего взять
Киһи буоллаххына - киир, абааһы буоллаххына - аас. Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй дьоммут. Уокка бырахтахха кэҥсик сыта тахсыбат, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно көр халлаан киһитэ. Ньукулааскы маннааҕы артыал уолаттарын халлаан дьонунан ааттаан баран хааларга сөбүлэстэ. Т. Сметанин
Кини уолаттара туох да оттомо суох, халлаан дьоно үөскээбит сурахтаахтара. Н. Заболоцкай
«Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр...» Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ - эр дьон кэпсэтиилэригэр, дьыалаларыгар дьахтар аймаҕы кытыннарыма. ☉ Запрещать женщинам участвовать в мужских разговорах, делах
Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ. «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
◊ Аймах дьон - бэйэ-бэйэлэрин кытта уруулуу дьон. ☉ Родственники, родня
Аймах дьонуом! Алҕас эбит эһиги чинчигит: Мин булчут бэрдэ буолуо Диэбит киһигит Бу дойдубар кэлэн Туора киһилии турабын. С. Данилов
Алаастарын уҥуордаан сүрүн суолга киирбитэ, аймах дьоно арыаллаан Түмсэр сиргэ тиэрпитэ. А. Абаҕыыныскай
Ийэ сирбит, аймах дьоммут Эдэр сааһа, эрэлэ, Дьоллоох ийэ, аҕа Истиҥ, сырдык таптала, Кини үүнэ, төлөһүйэ Күнү көрсө даллаһыйар. А. Бэрияк
Айыы дьоно көр айыы I. Ахтар айыым дьоно Ытыыр, ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах алгыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай
Сир ийэ хатын айыы дьонун атаарҕаан. Күн дьонун көмүскээн. Икки төгүл түллэн [Уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ыал айыы дьоно, киһи туох да куһаҕаҥҥа күтүрүөр сатаммат. «ХС». Утар. абааһы аймаҕа. Атах-бытах дьон - ыарахан үлэни кыайбат дьон: кырдьаҕас, оҕо, дьахтар өттө. ☉ Слабые, немощные люди (женщины, старики, дети)
Муҥкук, атах-бытах дьоннор, ыал хамначчыттара уонна дьахталлар хайа баталларынан аан хоско симилиннилэр. Болот Боотур
«Арыы эбэ» ыаллара Атах-бытах дьонноро Артыал диэҥҥэ киирэннэр, Бары бииргэ үлэлээн Күүһүрэн-уоҕуран испиттэр, Көнөн-байан барбыттар. С. Васильев
Сортуохап дьиэҕэ киирээт, атах-бытах дьоннору, хамначчыттары хаҥас хоско кыйдаата. А. Сыромятникова. Баһа суох дьон эргэр. - ханнык да дьаһайар бырааба суох, баайдар, сололоохтор ыйыыларынан сылдьар үлэһит-хамначчыт дьон. ☉ Бесправные, бедные люди
Баһаам баайдар Баабырыка дьаһалынан Баһа суох дьон Бастыҥ сиилэлэрин Баһыйан кэбиһэн. Баламат алдьархайы арыйбыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Быстар дьадаҥы дьон - ас-таҥас өттүнэн тиийиммэт-түгэммэт, олус дьадаҥы дьон. ☉ Крайне бедные люди, испытывающие большую нужду, нищие
Куртан иэскэ тимирэн бырыһыаҥҥа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова. Дьадаҥы дьон - кыаммат, батталга сылдьар дьон. ☉ Бедные, неимущие, угнетаемые люди, бедняки
Уол тойон, оҕонньор Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымпа аахпыта. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да дьадаҥы дьоммут, онон олус үчүгэйи кыайыахпыт суоҕа буолан баран, кэм ханныгы эмэ таҥыннарыахпыт, аһатыахпыт диэн эмээхсин биир сонуну иһитиннэрдэ. Эрилик Эристиин. Дьон тэҥинэн - син биир атыттар курдук, дьонтон итэҕэһэ суох. ☉ Наравне с другими
Геройствоны оҥорботох киһибин, оҥорорго кыаҕым да тиийбэт этэ. Көннөрү дьон тэҥинэн эрэ сылдьарым. П. Аввакумов. Дьону дьон курдук санаан - син биир атыттар курдук үчүгэй буолуохтара дии санаан. ☉ Думать о людях хорошо
«Дьону дьон курдук санааммын батыспытым», - уһун ньолоҕор сирэйдээх уол сөҥ түстэ. Р. Кулаковскай
Дьон уҥуоҕа көр киһи уҥуоҕа. Саҥарбат кириэстээх элбэх дьон уҥуохтаах, Ол үрдүк Ньукуола таһыгар, сааскы түүн, Сахалар мустаннар эһиэкэй этэллэр. Күннүк Уурастыырап
[Хоруоппуттан уһулу ойон] тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн, Былыттары ситэн кууһаарыбын Быралыйар быдан үрдүгүнэн. И. Эртюков. Көс дьон - хаһаайыстыбаларын, малларын тиэйэн, атын сиргэ баран иһэр дьон. ☉ Переселенцы; кочевники
Күһүҥҥү өксүөнү, сааскы сиккиэри Көрсүһэ турар ол холомоҕо, Көһөн иһэр көс дьоннор, Муммут булчут да эрэттэр Абыранар эбиттэр. Л. Попов. Күн дьоно поэт. - Орто дойду олохтоохторо. ☉ Жители солнечной страны, т. е
Среднего мира. Күн сырдыгыттан күрэнэр Күчүмэҕэйэ бэрдиттэн Күүстээх диэки өттүлэрэ Күн дьону көмүллээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күнүм дьонноро! Тумнумаҥ, умнумаҥ Сир тыыннаах ыччатын. С. Данилов. Күрүөх (күрэх) билэ дьон - көй үгүс дьон (малааһыҥҥа, урууга, ыһыахха мустубут чугас ыаллыы олорооччулар барылара, кыратыттан кырдьаҕаһыгар диэри бука бары - үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Толпа (столько народу, сколько бывает на пиршествах), все близкие соседи, весь народ от мала до велика (обычно употр. в притяж. ф.)
Күрүөх билэ дьоммуттан Күһэлтэни көрбөккө, Күтүр күүстээх омукка Көҥүлү көрөн көччүйэ Кэһэр күнүм көһүннэ... А. Софронов
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көлөөһөлөөн эргийэр күннэриктээх ыйдарбыт Күөрэйээхтии тахсыыта, Күрүөх билэ дьоннорбут, Күргүөмүнэн көрсүөҕүҥ! Суорун Омоллоон. Кыра (кырахара, хара) дьон эргэр. - батталга сылдьар, хара үлэни толорор, тиийбэттүгэммэт дьон. ☉ Чернь (бедные, неимущие люди; часть населения, используемая на черных работах)
Хайа малааһыныҥ, кыра-хара дьоҥҥун хаһан аһатаҕын-сиэтэҕин? Н. Неустроев
Көрдүҥ дуо? Бу хочо бүтүннүү Микииппэрэп кинээс дойдута. Мантан ытырым оту кыра дьоҥҥо бычыгараппат. М. Доҕордуурап
Бу киһи баайдары кытта уруккуттан иирсэр, кинилэр хара батталларыттан кыра дьону таһаардарбын диир киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитин иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Кини [Чоочо] бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албас кэпсэтиитинэн сабардаан, кыра-хара дьону барытын араас албаһынан хам тутан, …… тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН. Оҕо дьон - саҥардыы ситэн-хотон эрэр дьон. ☉ Юноши и девушки, юное поколение
Үрэллигэс Отуу уота кытыастар, Үлэ бүтэн сынньанан Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
Эгэлгэлээх эҥээрдээх Субу киллэм хонуубар Отутуктуур дойдуттан Оҕо дьонум чулуута Орооспуккут аатыгар Оһоокойдуу тураммыт, Ордуктара тугуй диэн Доҕуйдахха доҕоттоор. С. Зверев. Олохтоох дьон - ханнык эмэ сир төрүт олохтоохторо. ☉ Коренные жители, коренное население какой-л. страны, местности
Олохтоох дьон билэллэринэн, аҕабыыттар, кулаактар, муллалар - бары мунньахтаан туран, хааллыбыт дьону барытын өлөрөргө диэн генералга көрдөһүү киллэрбиттэр. Эрилик Эристиин
[Сыылкаҕа кэлбит нуучча] олохтоох дьону кытта билсиэн олус баҕарар, Ол иһин биирдэ икки саханы дьиэтигэр ыҥыран аҕалбыт. Т. Сметанин
Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэлэр [күөллэр] тулаларыгар олохтоох дьону улуро-чилэр диэн ааттыыллара. С. Курилов (тылб.). Омук дьоно - атын дойду, судаарыстыба дьоно. ☉ Иностранцы
Адьас күн ахсын омук дьоннорун ыалдьыттыыр киһи курдук туттар дии. Софр. Данилов
Нуучча, кытай, омук дьоно Миигин кытта кэпсэтээри Өртөн билэр доҕор курдук Сахам сирин - Төрүт сирбин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап. Саха дьоно - саха норуота, нацията. ☉ Якутский народ, якутская нация
Саталаах саргылаах күннэргэ Сатайан саҥаран тураммыт Саха дьону салайыахпыт, Сааппат-саспат саргылыахпыт. П. Ойуунускай
Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Эн [баартыйа] айдыҥ саха дьон саргытын, Тайҕаны чэлгитэ үүннэрдиҥ. Эллэй
Саха дьоно кыыһы, омук анала диэн, ахсарбат этилэр да, Хобороос аҕатын баайын хата хаҥатта, сирэдойдута кэҥээтэ. А. Сыромятникова. Сэрии дьоно эргэр. - кыргыһыынан дьарыктанар, сэбилэниилээх дьон. ☉ Вооруженные, военные люди, армия
Онон Дыгын сэрии дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «боотур» диэн Дуоһунастаах тойон аатырбыт. Эрилик Эристиин. Тайҕа дьоно - сүнньүнэн булдунан эрэ дьарыктанар тайҕа олохтоохторо. ☉ Жители тайги, занимающиеся в основном охотой
Аҕабыт ый аҥаарынан дьиэтигэр эргиллээт, тайҕа дьонуттан хомуйбут түүлээҕин атыылаары куоракка барар түбүккэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Төрөөбүт дьон - аҕа, ийэ. ☉ Родители: отец и мать
Маайа туспа нэһилиэккэ баран эбэтигэр иитиллэ сылдьыбыт, ол кэннэ быйыл саас эбэтэ эмээхсин өлбүтүттэн, төрөөбүт дьонугар төттөрү кэлбит. Н. Неустроев
Онтон улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын, куоракка киирбитим уонна дойдубар, төрөөбүт дьоммор, сынньана тахсыбытым. А. Бэрияк. Төрүт дьон - 1) былыргыттан аатырар-суолурар, биллиилээх аймах дьоно. ☉ Родовитые люди
Уоһук хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев
Төрөөбүт дойдум, Төрүт дьонум! Миигиттэн билигин Томоонноох тойугу, Ыпсаҕай ырыаны Күүтүмэҥ, көһүтүмэҥ! А. Софронов; 2) аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон. ☉ Предки, родоначальники
Бу икки эр бэртэрэ, биһиги дойду төрүт дьонноро буолуох дьоннор бэйэ-бэйэҕитин өлөрсөөрү-өһөрсөөрү гыммыккыт. Тохтооҥ! Сиргитин аҥаардаһан, эйэлээхтик олоруҥ. Багдарыын Сүлбэ. Удьуор дьон - биир өбүгэттэн төрүттээх дьон. ☉ Люди, происходящие от одного доброго предка
Уон улууһум удьуор дьонноро, Уон улууһум улуу бэртэрэ! Эһиги бэйэҕит билэҕит. Эрэй-буруй элбээбитин. П. Ойуунускай
Бары ааттаһа-көрдөһө кэлэллэрэ. Онтон аһынаммын, Бары бэрт төрүт удьуор дьон кэллэхтэрэ диэммин, Барыларын мунньан, Түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыыбар Уган сытыарабын. Ньургун Боотур. Улахан дьон - эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сиппит-хоппут дьон. ☉ Люди, достигшие зрелого возраста, взрослые люди
Улахан дьон буойалларын истибэккэ, уолаттар оҕонньордорун сөҕөн-махтайан [ойбонтон ынаҕы ньылбы тардан ылбытын] аймалаһа олордулар. Амма Аччыгыйа
Оҕо куһаҕан кэмэлдьилээх төрөөбөт. Кини хайдах киһи буолара биһигиттэн, улахан дьонтон, бастатан туран төрөппүттэртэн уонна учууталларыттан тутулуктаах. Софр. Данилов. Уолан дьон - саастарын ситэн эрэр уолаттар. ☉ Юноши, парни
Хаампыт сириттэн киис кыыл сүүрбүтүнэн барыаҕа диэн оноҕос оҥостубуттар уолан дьон. Саха фольк. Оннооҕу-маннааҕы Ойоҕо суох Уолан дьон тустарынан, Ону оноолоон [өйдөөн-дьүүллээн] туран, Ойоҕоһуттан иһиттэхпинэ Оннук буолар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров. Үлэһит дьон - былчыҥ үлэтин толорооччулар (оробуочайдар уонна бааһынайдар). ☉ Люди физического труда (рабочие и крестьяне), рабочий люд
Кини дьадаҥылары, биһиги курдук хамначчыттары, үлэһит дьону көмүскэһэн бу дойдуга көскө кэлбит үһү ээ. Р. Кулаковскай
Тойоттору утары охсуһар суолга билигин үлэһит дьоннор аһаҕастык киирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Боростуой үлэһит дьоннор остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонун бэркэ кэрэхсииллэр. И. Данилов. Хаан уруу дьон - 1) биир төрүттээх дьон. ☉ Люди, состоящие в кровном родстве, происходящие от одного предка
Билсиһэн кэбис, доҕоруом, Бу мин төрөөбүт күүлэм, Бары хаан уруу дьоннорум, Бииргэ үөскээбит дьүөгэм. И. Чаҕылҕан; 2) көсп. биир дойдуга олорор дьон. ☉ Соотечественники, земляки
Өстөөххө түбэһэн Өлүүнү көрсүбүт Хаан уруу дьоммутун Хаайыыттан босхолоон - Быстыбыт бырааппыт Быыһалын айыахпыт. Күннүк Уурастыырап. Хамначчыт дьон - аҥаардас аһыылларын, таҥналларын эрэ иһин баай киһиэхэ үлэлиир, киниэхэ олорор дьон; дуона суох хамнаска баайдарга үлэлиир, ол эрээри туспа олорор дьон. ☉ Работники, зависимые от богатого хозяина, работающие на него ради куска хлеба и живущие в его доме
Төһө да айдаардар, кырдьаҕас Барсуков маҥнай уоҕа-кылына уҕарыйан, хамначчыт дьонунан сүүрбэ көлөнү көлүттэрэн, икки сыарҕа оттоон Сэбиэккэ ыытарыгар тиийбитэ. Н. Якутскай
Кулаактар тутан олорбут сирдэрин дьадаҥы, хамначчыт дьоҥҥо ылан биэрбит мин баар. Күндэ
Өскөтүн хаама сылдьар хамначчыт дьоҥҥо иккилии-үстүү күрүө сири биэрдэххэ, ону таһынан бурдук сирин сөптөөхтүк үллэһиннэххэ, ким барыта от оттоон, бурдук ыһан көнөргө, ыал буоларга барыа этэ. М. Доҕордуурап. Хараҥа дьон - ону-маны ырыҥалаан өйдөөбөт, үөрэҕэ, киэҥ билиитэ суох дьон. ☉ Темные (неграмотные, малограмотные) люди
Оччолорго биһиги, Дьааҥы устун бытанан олорор көс эбээннэр, үксүбүт үрүҥнэр-кыһыллар диэннэри үчүгэйдик арааран өйдүү илик, бэрт хараҥа дьон этибит. А. Кривошапкин (тылб.). Чаҕар дьон эргэр. - дьиэ ис-тас үлэтин толорор дьон. ☉ Дворовые работники
Чалбах ууга даҕаны Даамҥын, кыаххын биэрэҥҥин, Чачайар буолан бараҥҥын, Саарыстыбаны салайар, Чаҕар дьону дьаһайар Саар-тойон аатырбыккын Сатаан өрүү санаабаппын. Эллэй
Үтүөлэрин үс сылынан Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун Хаҥатан барбыта: Обот Чуллурҕай диэн Түөкүн киһи хамначчыттаммыта. С. Зверев. Чугас дьон - истиҥник саныыр чугас дьонуҥ. ☉ Близкие люди, закадычные друзья
Данило оҕонньор оҕото кэлбитигэр холкуоһун бэрэссэдээтэлин Яков Андреевиһы, Иван ууһу, онтон да атын чугас дьоннорун ыҥырбыта. М. Доҕордуурап
Ыччат дьон көр ыччат. Чочур мураан анныгар Чоҕул уоппут умайар, Ыллыы-туойа түмсэргэ Ыччат дьону ыҥырар. Эллэй
Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Эдэр дьон - сиппит-хоппут, оҕо саастара ааспыт дьон. ☉ Молодежь, молодые люди
Маша бу эдэр сайаҕас-сайдам, көстөр да дьүһүнүнэн бэрт ыраас учууталы ис сүрэҕиттэн сөпсүү, таптыы көрөр, Инньэ гынан эдэр дьон холбоһорго быһаарыналлар. Суорун Омоллоон
Ыйдаҥа чагдаларга Эдэр дьон күүлэйдиир, Ол ону ырыаларыгар Сүрэҕим: «Киллэр!» - диир. Эллэй
Эмээхсин кэпсээнин истэн, эдэр дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
Кини төрөппүт уолаттара үөрэхтээх, күн көҥүлүгэр, ат үрдүгэр сылдьар, үүнэн иһэр эдэр дьоннор. Бэс Дьарааһын. Эр дьон - 1) дьахтар аймахтан, оҕолортон, кырдьаҕастартан ураты сиппит-хоппут улахан дьон. ☉ Взрослые мужчины
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
«Эр дьон, көр итинниккит, тугу да улахаҥҥа уурбаккыт», - диэммин киһибин хомотуом диэбиттии [дьахтар] куолаһын сымнатан кынчарыйбыта буолаахтаата. Н. Заболоцкай
Биһиэхэ, эр дьоҥҥо таптыыр кыыспыт күндү, кэрэ, быһата, таҥара, аанньал кэриэтэ. Н. Габышев; 2) дьахтар аймахтан ураты киһи аймах аҥаара. ☉ Мужчины, мужской пол
Аан дойдуга эр дьон уонна дьахталлар ахсааннара сүнньүнэн тэҥ буолар. Лааһар кыракый уолун сааратар: «Биһиги эр дьон буоллахпыт, ити аайы ытаама».  Сордоохтор, эр дьон - буолаахтааммыт, биир ойбону кыайан алларбаппыт! Амма Аччыгыйа
п.-монг. дьон, тюрк. чон