сущ
маайка

ж. маайка.

аат. Кылгас сотолоох ис таҥас. ☉ Трусы
[Уол] дьиэтин диэки туруусуктаах маайканан муҥ кыраайынан бара сатыырга эрэ тиийдэ. П. Тобуруокап
Күн уотугар оҕону аҥаардас туруусугунан эрэ уһуннук сырытыннарар көҥүллэммэт. Дьиэ к.

тыаһы үт. туохт. Эрчимнээхтик, бүтэҥитик тыаһатан тугу эмэ оҥор (хол., ааны тоҥсуй). ☉ Энергично бить, стучать, ударять по чему-л., производя глуховатые звуки
Кэлбит дьон ааны саа луоһунан тоҥсуйан кибиргэтэн бараллар. Н. Якутскай. Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров

туохт. Эрчимнээхтик чохчойтолоон ыл (хол., үҥкүүлээн биитэр сэрээккэлээн). ☉ Многократно и энергично приседать (напр., танцуя или занимаясь физкультурой)
Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас
Ефремов идэтинэн туруусуктаах маайканан туран сэрээккэ оҥорон, тимирдэри өрүтэ анньар, ыстаҥалыыр, чохчоохойдуур. Тускун
Кутан [киһи аата] маадьаҕар атаҕын үрдүгэр чохчоохойдуу сылдьан дүҥүрүн охсон лигийэ-лигийэ өрүтэ ыстаҥалыыра. «ХС»

туохт.
1. Тиритэн, көлөһүн буол (киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потеть, покрываться, обливаться потом (о человеке, животных)
От охсон көхсө көлөһүннүрбүт. — Икки атахтара уйбакка тиитин анныгар лах гына олоро түстэ. Этэ бүтүннүү көлөһүннүрдэ, дэлби тириттэ. Г. Угаров
△ Көлөһүн иҥэн хараар, киртий. ☉ Пропитываться потом, засаливаться (об одежде)
Дэлби тиритэн маайката көлөһүннүрбүт. — Сүрэҕэ быллыгыраччы тэбэр, көлөһүннүрбүт ырбаахыта этигэр сыстыбыт. А. Фадеев (тылб.)
2. Сиигир, сиигинэн бүрүлүн (хол., түннүк өстүөкүлэтэ). ☉ Запотевать, покрываться испариной (о стекле)
Дьиэ иһин салгылаппат буоллахха, сотору буолаат салгыҥҥа элбэх уу мунньуллар, түннүктэр көлөһүннүрэн бараллар. ЗЕВ ОДьГ

туохт. Ырбаахыҥ сиэҕин эбэтэр ыстааныҥ сототун тиэрэн өрө таһаар. ☉ Засучивать рукава рубашки или штанины брюк
Кини иннигэр кыһаллыбакка, холкутук Фёдор Иванович ньыппарыммыт суон быччыҥнардаах илиитин өттүк баттанан, табахтыы турара. Далан
Хаҥас диэки уот иннигэр Өрүүнэ эмээхсин, түһэҕин ньыппарынан баран, ситии хатар. Күндэ
Кеша маайканан турар, бүрүүкэтин тобугар диэри ньыппарыммыт, атах сыгынньах. Н. Габышев
◊ Харыгын <илиигин> ньыппа- рынан — үчүгэйдик оҥостон, кыһалланмүһэллэн туран. ☉ Проявляя максимальную готовность к действию, засучив рукава
Дьэкиим, хомуһуолун устан, харытын ньыппарынан, оҥостон олорон саҥата суох суруйбутунан барда. Болот Боотур
Сэрии, оһол уота умуллан, Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан, Үлэ дьонноро турдулар. Эллэй
Кини харытын ньыппарынан ылыстар эрэ, тугу да тулуппат бараа быччыҥнанар, дуулаҕа күүстэнэр, дуолан санааланар. П. Аввакумов

сыһ.
1. Киэптиир, тэнитэр, кэҥэтэр курдук (хол., тириини хатар). ☉ Так, чтобы растянулось, расширилось (напр., выделывать кожу)
Тириини сүлэн баран киэпкэ тиирэ тардан хатарыллар. ДьСИи
2. Тугу эмэ бүтүннүү, тилэри бүрүйэр, бүөлүүр, сабар, хаххалыыр гына. ☉ Так, чтобы полностью накрыло большое пространство (натянуть, растянуть что-л.)
Соҕуруу диэки көрдөххө, үтүө дойду урсуна, көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, күөх унаар буолан күдэриктэнэн түһэн бара турар. Күннүк Уурастыырап
Илинтэн арҕаа Сибииргэ тиирэ тэлгэнэ сытар …… Күөх муора көбүөр. П. Тобуруокап
Лүҥкүр былыт халлааны тиирэ бүрүйэн турар. Н. Якутскай
◊ Тиирэ кэт — кыараҕас, кыра таҥаһы тобус-толорутук киэптии, тилэри кэт. ☉ Натянуть на себя очень тесную одежду
Бирээскилээх быалардаах этэрбэсчээн таҥаһын Тиирэ кэтэн кэбиспит. С. Зверев
Маайкатын тиирэ кэтэн, Олорор киһи буулаҕата, Үскэл бэйэтэ киппэллэн. Р. Баҕатаайыскай
Отчутов …… киитэлин тиирэ кэтэн баран, бары тимэхтэрин тимэхтэммитэ. «ХС»

даҕ.
1. Туох эмэ холкутук турарыгар эбэтэр ким эмэ кыбыллыбакка көҥүллүк сылдьарыгар сөбө суох, кыараҕас. ☉ Недостаточный по площади, объёму, тесный; узкий (о пространстве). Ыгым миэстэ. Элбэх киһиэхэ ыгым хос буолсу. Ыгым суол эбит: икки массыына утарыта аасыһыа суох
△ Ыга тутар, кээмэйинэн кыра (хол., кэтэр таҥас туһунан). ☉ Слишком плотно прилегающий, меньший, чем нужно, по размеру (напр., об одежде). Ыгым ырбаахы. Ыгым маайка. Ыгым бачыыҥка
2. Кыраттан да түргэнник кыыһырар, кыыһырымтаҕай, кыараҕас көҕүстээх; киҥнээх. ☉ Способный разгневаться из-за пустяков, раздражительный, вспыльчивый. Хабырыыс, бэйэтэ ыгым майгылаах киһи, ыга кыыһырбыт
□ Иккис итэҕэһим — ыгым соҕуспун
Кыраттан өһүргэнэбин. «ХС»
Дьахтар. Санаатыгар эрэмньитэ суох. Олус ыгым, киҥнээх. Этиһиик. «Чолбон»
3. кэпс. Бэрт ыксаллаах, суһаллык толоруллуохтаах, тиэтэллээх. ☉ Срочный, неотложный
Эчи бараллара да ыгыма, тиэтэлэ бэрт буолла. Болот Боотур
«Кэпсээниҥ, киирбит киһи? Ханнык ыгым наадаҕа Хараҥа түүн харахтанныҥ?» — Оһох кэннин хасыһа-хасыһа, Оҕонньор ээр-сэмээр ыйытта. «ХС»
Биир өттүнэн, ол ыксаллаах, ыгым, атын өттүнэн бириэмэни сиир, түмүгэ көстүбэт «көдьүүһэ суох» үлэ этэ. УДь

даҕ.
1. Харыстыыр, хаххалыыр таҥаһа суох, эт бэйэтинэн. ☉ Нагой, голый
Бу икки ардыгар мин сиргэ ууран олорор сыгынньах атаҕым аһый гына түстэ. Суорун Омоллоон
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Туох да үүнээйитэ, маһа-ото суох, халтаҥ. ☉ Лишённый растительности, голый (о местности)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа. Туоллума илин баһыгар Мохсоҕоллоох диэн сыгынньах сирэйдээх буор хайа. Күннүк Уурастыырап
Тула өттө барыта сыгынньах, халтаҥ сир. Н. Заболоцкай
3. көсп., кэпс. Хаатыттан, кыыныттан ылыллыбыт, таһаарыллыбыт (хол., быһах). ☉ Обнажённый, вынутый из футляра ножен (напр., о ноже)
«Эһиги бостуой күрээн, айдааны тардаҕыт», — Кыһыллаай бу Абыраамап сиэбигэр сыгынньах бэстилиэти тутан олорорун сэрэйдэ. Л. Попов
Полиция начаалынньыга, сыгынньах сааскатынан далбаатыы-далбаатыы, демонстраннары ытарга хамаанда биэрэр. Эрилик Эристиин
Полкуобунньук ойон туран Щедрини кэлгийтэрэн баран сыгынньах саабыланан таһыйбыт. П. Филиппов
♦ Ийэттэн төрүү сыгынньах көр ийэ
Ол туран өйдөнөн көрүммүтүм: ийэттэн төрүү сыгынньах турар эбиппин. Н. Неустроев
Кус сыгынньах — 1) көр кус I. Хойуу талах иһигэр, Үрэх үөһэ сыттахпына — Сол үрэхпэр тиийэн кэлэн, Суос-соҕотох, кус сыгынньах Суунан барда кэрэ кыыс. С. Руфов
Аҕам буолуохсут уолуйан, ийэттэн төрөөбүтүнэн кус сыгынньах оҕону сыыһа-халты харбаан хаалбытыгар, холумтан кэннинэн, хотон иһигэр түспүтүм. Н. Заболоцкай; 2) дьадаҥы, таҥнар таҥаһа суох. ☉ Неимущий, нищий, голый. Эллэй баайа-дуола суох, кус сыгынньах Омоҕой олохсуйбут сирин булар уонна …… Омоҕой көйгө кыыһын кэргэн ылан саха бииһин төрдө буолар. Саха сэһ
1977
Кус сыгынньах, туос аччык кулут-кумалаан аймаҕа өрөгөйдүөхтээх. С. Никифоров. Сыгынньах илиинэн — туох да сэбэ (хол., саата, быһаҕа) суох. ☉ Голыми руками, без оружия
Ол эрээри хорсун быһыыны оҥорууга мээнэ дьулуһан, ол-бу кутталлаах сырыыларга бэлэмэ суох, сыгынньах илиигинэн кииртэлиир улахан сэрэхтээх ээ. Р. Баҕатаайыскай
Сэрии өссө бүтэ илик, өстөөҕү сыгынньах илиигинэн ылбаккын. Н. Босиков
◊ Атах сыгынньах көр атах
Атах сыгынньах тахсан, мин сайылыгым оҕуруотун баата курдук кырсынан хаамыталыыбын. Далан
Киэсэ маайканан турар, бүрүүкэтин тобугар диэри ньыппарыммыт, атах сыгынньах. Н. Габышев
Бас (төбө) сыгынньах көр бас II. Дьөгүөрсэ ыалдьытын бас сыгынньах тахсан көрсүбүтэ, дьиэтигэр киллэрбитэ. Н. Якутскай
Остуорас Охоноос икки илиитэ кэдэрги кэлгиэлээх: бас сыгынньах, атах сыгынньах. Күндэ
Арай көрдөхпүнэ, бас сыгынньах эмээхсин уҥуоргу биэрэги одуулаһан хохоллон турар. Н. Габышев. Илии сыгынньах көр илии. Илии сыгынньах хаарынан оонньоото. Сыгынньах салыҥ биол. — моллюска көрүҥэ: уратыта диэн раковината суох. ☉ Род моллюска, не имеющего раковины. Үөрэх тиэрминин тылдьытыгар сыгынньах салыҥ диэн киирэ сылдьар. Сыгынньах сиэмэлээхтэр бот., э. ахс. — хахтаммат, соҕооччуга суох үүнээйилэр. ☉ Голосемянные
Сыгынньах сиэмэлээхтэр сиэмэлэригэр иҥэмтэлээх бэссэстибэлэр саппаастара баар. КВА Б
ср. ДТС чыҕан ‘бедняк, неимущий’, тув. чанагаш ‘нагой’