наардаа I диэнтэн хай
аата. Наардааһын чахчылар майгыннаһар бэлиэлэригэр олоҕуран бөлөхтөрү үөскэтэр кыахтаах буоллахтарына туттуллар. ФГГ СТМЛ
Кыыллары паараларынан наардааһыҥҥа кыыл түүтүн өҥүн, сааһын, уруурҕа һыы тын учуоттууллар. ПГН НХҮөС
Табаары сатаан наардааһын, быыстапканы табан тэрийии атыылаһааччыны тардар. Дьону үөр.

даҕ., кэпс. Бэйэ-бэйэлэригэр улаханнык маарыннаһар, майгыннаһар. ☉ Похожий, почти такой же
Кырдьык, үүт-үкчү алдьаммыт иһити кытта биир баарыска иһити аҕалан уурдулар. Д. Таас. Бу икки дьон [Өрүүкээн уонна Күндэй] саастарынан баарыска саастаах дьон эбит. Саха сэһ
1977
Кырдьыга, Митяй бэртик үөрэнэрэ, оттон Жаркайы ыллахха – мин баарыската киһи. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Уруу-аймах, чугас дьонноргор тардыс, кинилэргэ чугаһыы сатаа. ☉ Тянуться к своей родне, близким людям; признавать, считать кого-л. за родственника
Ити киһи миигин дьонурҕуур да, мин кинини билбэппин. ПЭК СЯЯ
Мин кэргэним Таня Ойуурабы олус ытыктыыр. Дьонурҕуур быһыылаах. С. Ефремов
2. Бэйэҕин кытары туох эмэ майгыннаһарын булан, таба көрөн чугасаһа сатаа. ☉ Принимать кого-л. за своего, за родственную душу
Дьукаахтыы аргыстар богуоҥҥа Дьонурҕуу көрөллөр-истэллэр: «Корея сириттэн, Китайтан Кэлбиккит дуо эһи», - дэһэллэр. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Биир көрүҥнээх майгыннаһар предметтэр кэрискэ ахсаанынан, сыыппаранан чопчу бэлиэтэммиттэрэ; предмет кэрискэ ахсаана, сыыппарата. ☉ Номер (порядковое число предмета); предмет или лицо, обозначенные определённым числом по порядку. Эксээмэн билиэтин нүөмэрэ. Кулаковскай уулус са алтыс нүөмэрэ. Төлөпүөн н ү ө м эрэ. Хаһыат бүгүҥҥү нүөмэрэ. Ал тыс — мин нүөмэрим.  «Кыым» ха һыат бастакы нүөмэрэ 1923 сы лла ахха сэ тинньи уон биэс күнүгэр тахсыбыта. «К»
2. Туспа хос, миэстэ (хол., хонор дьиэҕэ). ☉ Отдельное помещение, место, номер (напр., в гостинице)
Владимировтар «Москва» хонор дьиэҕэ нүөмэр булан икки хоннулар. Н. Якутскай
Нөҥүө күнүгэр… Новгородка Ульяновтар кэлбиттэрэ. Кинилэр нүөмэрдэргэ түспүттэрэ. М. Прилежаева (тылб.)
3. Кэнсиэргэ кыттааччы көрдөрүүтүн, то лоруутун туспа кэрчигэ. ☉ Отдельно исполняемая часть эстрадного или циркового представления, концерта, номер
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүү мэрдэммиттэрэ. АҮ
[Салайааччы] кини хоровой нүөмэрдэрин өссө төгүл хатылаан көрбүтэ. «ХС»
4. байыан. Сэрии сэбигэр (хол., б ү л үмүөккэ) турар сэрииһит. ☉ Боец орудийного, пулемётного расчёта
Маҥнайгы нүөмэрим Самсонов диэн бэртээхэй киһи баара. И. Сосин
Сэриилэһэ барыыга маҥнайгы нүөмэр Х аб ыыч а с аа н ы с ү к т э. «ХС»

аат.
1. Ким, туох эмэ майгыннаһар, уратылаһар өрүттэрин булаары тэҥнээн көрүү. ☉ Сравнение, сопоставление кого-чего-л. для установления сходства и различия
Тэҥнэбил хайа баҕарар киһи мэйиитигэр аан маҥнай күлүм гынар рефлективнай быһаарыы. Эрчимэн
Тэҥнэбилгэ эмиэ аҕыстыы сүһүөхтээх гынан баран, этиилэрэ атыннык наарданар хоһоону ааҕан көрүөҕүҥ. Н. Тобуруокап
Сперанскай тэҥнэбилтэн атын, өй араас ньымаларын барытын туттар уонна …… биир суолтан атыҥҥа олус дохсуннук уларыйталаан иһэр. Л. Толстой (тылб.)
2. литер. Айымньыга маарыннаһар өрүттээхтэри тэҥнээн көрүүгэ олоҕурбут уобарастаан этии. ☉ Сравнение как троп, основанный на уподоблении одного предмета или явления другому по какому-л. общему для них признаку
Поэт …… киллэрэр саҥа уобарастара, сонун метафоралара, эпиитэттэрэ, тэҥнэбиллэрэ ааҕааччы уйулҕатын хамсатар алыптаахтар. КНЗ КАӨ
Бэйэ тылынан кэпсииргэ суруйааччы туттубут уусуран хоһуйууларын, быһаарыыларын, бары тэҥнэбиллэрин тылыттан тылыгар тутта сатыыр табыллыбат. ФНИ ТСАаКМ
3. матем. Биир эбэтэр хас да биллибэттээх кэриҥнэр тэҥнэһиилэрэ. ☉ Математическое равенство с одной или несколькими неизвестными величинами, уравнение
Алгебра түгэҕэ суох тэҥнэбилэ буоллун, …… кини [Ваня] тугу да тулуппат. С. Федотов
Тэҥнэбиллэр көмөлөрүнэн суоттанар садаачалар бэрт былыргыттан бааллара. БАН А
Тэҥнэбиллэри суоттааһын туһунан науканы алгебра диэн ааттыыр буолбуттара. АТП ОАаММӨС

1. даҕ.
2. Аймахтыы (дьон); биир төрүттээх-уустаах (хол., кыыл-сүөл). ☉ Состоящие в родственных отношениях (о людях); единокровные (напр., о животных). Уруулуу норуот
   □ Кэрэхтээх лүҥкүрбүт тиит миэхэ уруулуу курдуга. И. Гоголев
   Уруулуу сибиинньэлэр үчүгэй төрүөҕү биэрбэттэр. КПИ СИиУо
3. көсп. Тугунан эмэ маарыннаһар, майгыннаһар (туох эмэ). ☉ Схожий, похожий по каким-л. качествам, признакам (о чём-л.)
   Афоня биһиги уруулуу тыллаах буоламмыт, казахтары кытары ону-маны мэнээк балкыһарбыт. Далан
   Кини тугунан эрэ олус чугас, уруулуу дууһалаах киһини көрсүөн баҕарар. Н. Лугинов
   Кэпсэтии тылыгар холбуу түһүк сыһыарыыта уруулуу сыһыаны бэлиэтиир тылларга икки араастанар: -ныын, -наан (ийэтиниин, ийэтинээн). ВИП СТПС
4. сыһ. суолт. Аймахтыы (буол). ☉ В родственных отношениях, в родстве (находиться)
   Сунтаар улууһун түөрт баайдарыттан үстэрэ уруулуу буолбуттара. Н. Якутскай
   Өссө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн, төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
   Ыстапааҥка биһикки ханан эрэ ырааҕынан уруулуу үһүбүт. Кэпсээннэр
   ◊ Уруулуу (тыл) тыллар — биир төрүттээх тыллар (хол., түүр тыллара). ☉ Родственные языки (напр., тюркские). Саха тыла хакаас тылын кытта уруулуу тыл буолар. Монгуол тыла алтаай уруулуу тылларын бөлөҕөр киирсэр

1. аат.
2. Тугу эмэ кытта биир дьүһүннээх, биир оҥоһуулаах туох эмэ. ☉ Что-л. под стать, под масть кому-чему-л. «Манна [куска] ханыы көһүннэҕинэ, куһаҕан буолуо этэ дуо?» — диэн аҕата мунааран турар. Амма Аччыгыйа
   [Бүөккэ:] Куокарап атыыһыт миигин ол таас ханыытын көрдөөр диэбитэ. Н. Туобулаахап
   Буурка, буурка… Бар дьон булка Соспут, таспыт Бараан сонун ханыыта. С. Тарасов
3. Икки бииргэ, холбуу сылдьар, атылыы предметтэн, паараттан биирэ. ☉ Один из двух однородных предметов, составляющих целое, одна из пары
   Ол таҥаһым ханыытын булбакка соҕотох хаатыҥкалаах мэлэкэчийэн хааллым. Амма Аччыгыйа
4. Бэйэ-бэйэлэригэр туохтарынан эмэ ханыылаһар, майгыннаһар дьон. ☉ Человек, равный другому по каким-л. признакам, ровня
   Хамначчыт ханыыларым, Кулут доҕотторум, Кэргэн кэккэлэрим, истиҥ эрэ. Саха нар. ыр. III
   Тырамбаайга киирбитим, ханыыларым, сэлээппэлээхтэр, палубаҕа күн уотугар олороллор эбит. Н. Габышев
   Үүлүйэ үчүгэйин үчүгэй — ханыытын буларын ааста. Венера
   [Мотуо:] Хара-хара буоламмын ньии, Ханыыта суох сылдьаахтыыбын. «ХС»
5. даҕ. суолт. Майгынныыр, ханыылаһар, пааралаһар. ☉ Сходный, подходящий
   Э.К. Пекарскай «дьэбин» диэн тылга түүр тылларыттан ханыы тылы аҕалбатах. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ханыы тардыс — бэйэҕэр биир куомун буолар киһини булан, бэйэҥ диэки тарда сатаа. ☉ Стремиться привлечь на свою сторону кого-л., подобного себе в каком-л. отношении
   Бу били урут көмүс була кэлэ сылдьыбыт дьон ханыы тардыһан, онуо буолан көмүс көрдүү кэллэхтэрэ. Н. Якутскай
   Ханыы тардыһан, бэйэтин дьонун мунньан эрдэҕэ. «Чолбон»
   ◊ Ханыы тыл — паараласпыт тыл диэн курдук (көр пааралас). Тиэкистэн ханыы тылы булуҥ
   □ [Күннүк Уурастыырап] Ханыы тыллары булан-талан, Халыыпка-киэпкэ кутан-тутан, …… Бэйиэмэ оҥортоон иһэрэ, Биһиэхэ бэркэ биһирэтэрэ. Болот Боотур
   ср. бур. хани ‘друг, компаньон, приятель’

туохт.
1. Кими, тугу эмэ сэргэ тутан майгыннаһар эбэтэр уратылаһар өрүттэрин быһаар; туохтары эмэ бэрэбиэркэлээн тэҥнэрин, уратыларын бул. ☉ Устанавливать черты сходства или различия, сравнивать, сопоставлять когочто-л.; сопоставлять одно с другим для проверки, сличать, сверять
Мунньахпыт итинтэн сылтаан уруккуну билиҥҥи сайдыыга тэҥнээн көрөн бэртээхэй кэпсэтиинэн түмүктэммитэ. Н. Лугинов
Өрүс уҥуор баар өстөөх оборонатын бүнүөкүлүнэн, стереотрубанан көрөкөрө, хаартаҕа тэҥниибит. Т. Сметанин
Үөрэнээччи уруокка көхтөөхтүк кыттан, ыйытан, мөккүһэн, дакаастаан, тэҥнээн, сөптөөх түмүккэ бэйэтэ тиийэ үөрэнэр. КИИ МКТТҮө
2. Тугу эмэ атын тугу эмэ кытта тэҥ буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ туохха эмэ холоо, майгыннат. ☉ Сделать что-л. равным, одинаковым с чем-л., уравнивать в чём-л.; образно уподоблять, сравнивать кого-что-л. с чем-л.
Кыыс оҕону …… ханнык баҕарар омук күҥҥэ тэҥниир, сибэккигэ, кубаҕа, кыталыкка, күөрэгэйгэ холоон хоһуйар. Суорун Омоллоон
Киһини күндү тааска эбэтэр өстүөкүлэҕэ тэҥниир түктэри. Н. Лугинов
Ыстыыкка тэҥниирбит ырыаны Сэриилээх, буурҕалаах ыар дьылга... Баал Хабырыыс
[Настаа:] Аан бастаан дьахтар быраабын тэҥниэххэ, дьахтары үөрэтиэххэ. «ХС»
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6
3. Тугу эмэ көннөрөн, дэхсилээн тэҥ ньуурдаах гына оҥор. ☉ Делать ровным, выравнивать, сглаживать что-л. Охсуох иннинэ хотууру, кылаанын тэҥнээри, хататтыыр ордук. ПАЕ ОСС
Оҥхойо, дьаамата суох буолар гына сири тэҥнээн бэриллиэхтээх. ЧМА МУХСҮү
♦ Атаҕын тэҥнээ көр атах
Бандьыыттары бэйэлэрин атахтарын тэҥниэххэ. Атаҕын тэҥнээбит көр атах. Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон
Киһитэ күнүскэ тиийбэккэ атаҕын тэҥнээбит. Далан. Сири кытта тэҥнээбит калька. — тугу эмэ туох да хаалбат гына имири эс, урусхаллаа, суох оҥор. ☉ Сровнять что-л. с землёй
Аҕал миэхэ тааҥката — Аҕал ыстаал хахайда — Сидьиҥ ньиэмэс кириэппэһин Сири кытта тэҥниэхпин! Күннүк Уурастыырап
[Римляннар] Коринф куораты урусхаллаан сири кытта тэҥнээбиттэрэ. КФП БАаДИ
◊ Тэҥнээн көрүү көр көрүү
Үгэҕэ тэҥнээн көрүү, кэпсэтии, сүөргү майгы, көр-күлүү үгүс буолааччы. ВГМ НСПТ

1. тэҥнээ 1 диэнтэн холб. туһ. Кинини [Симоны] уһун кыргыттар өрүү элэктиир буолаллара, тэҥнэһэ сатаан сордууллара, бииргэ кэккэлэһэ хаамсан муҥнууллара. Л. Попов
2. Кими, тугу эмэ кытта тэҥ, майгыннаһар буол, кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнээх буол. ☉ Быть равным кому-чему-л. по какому-л. признаку, качеству
   Эр киһи да, дьахтар да бырааптара тэҥнэһиэх тустаахтар. П. Ойуунускай
   Олоҕум биир күнэ дьиктини арыйыынан Саатар биир сылга тэҥнэһиэх тустаах. И. Гоголев
   Мэлгэйбээт ойууҥҥа баайынан тэҥнэһэр биир да киһи суох. С. Курилов (тылб.)
3. Кими эмэ батыһан, үтүктэн, киниэхэ тэҥ буола сатаа, киниэхэ тэҥнээх курдук санан. ☉ Следовать чьему-л. примеру, равняться на кого-л., по кому-л., стремиться быть ровней кому-л.
   Киһи киһиэхэ тэҥнэспэт, сүөһү сүөһүгэ тэҥнэспэт (өс хоһ.). [Маня:] Урут бэйэҕин сэнэнэ, атын дьонтон итэҕэс курдук санана сылдьан, ол дьону кытта тэҥнэһэн хаалар саҕа туох үчүгэй баар буолуой. С. Ефремов
   Киһи аймах улууларын кытта тэҥнэһэн, бэйэбитин хайгыырбыт туох куһаҕаннаах буолуой. БВВ ӨУоӨ
4. Кими, тугу эмэ кытта түргэҥҥинэн тэҥ буол. ☉ При ходьбе, беге, движении оказаться наравне, поравняться с кемчем-л. [Катер] сороҕор өрүс сүүрүгүн кытта тэҥнэһэн, баайыллыбыт курдук биир сиргэ лаҕыйа турар. Н. Якутскай
   [Сылгылар] чиччигинии мөхсө иһэн Биэтэҕэ тэҥнэһэллэр. С. Данилов
   Кини иннилээн иһэн Тэҥнэһэн турда. Баал Хабырыыс
5. спорт. Кимниин эмэ күрэхтэһэн, тэҥ тэҥҥэ буолан таҕыс (хол., очукуоҕунан). ☉ Соревнуясь с кем-л., сравняться, сыграть вничью (напр., по количеству очков)
   Сорох ардыгар мэлдьи шаҕы биэрэн да тэҥнэһиэххэ сөп. ПВН СБК
   Үрүҥнэр тэҥнэһиэхтэрин баҕарбаттар. КА СОоО II-III
   Аҕыс көрсүһүүгэ түөрдүгэр кыайан, иккитигэр тэҥнэһэн дьоһуннаах кыайыыны ситистэ. «ЭК»
   ♦ Киһи тэҥнэспэт <киһитэ> — тугунан эмэ атын дьонтон чорбойбут, уһулуччу буолбут. ☉ Не имеющий себе равных, выдающийся в чём-л.
   Дэбигис эр да киһи тэҥнэспэт кыайыылаах-хотуулаах үлэһит. Н. Лугинов
   [Биэлэйдэр] уоруйахтара-талаанньыттара киһи тэҥнэспэт баҕайылара. М. Доҕордуурап. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) көр сирэй. Олус киэбиримэ, эн да биһикки сирэйбит тэҥнэһиэ

1. аат.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх киһи, ким эмэ хаһыс эмэ көлүөнэтэ. ☉ Человек по отношению к своим предкам, потомок
   Кинилэр төрдүлэринэн, кырдьык даҕаны, нуучча дьонноро — Өлүөнэ дьаамсыктарын удьуордара. Н. Габышев
   Николай Калитин, булчут удьуора буолан, Эркээйини ордук ытыктыыр. Н. Калитин
   Былыргы өбүгэлэр бүгүҥҥү удьуордара нус-хас, туох да кыһалҕаны билбэккэ олороллоругар кини көмөлөһүөхтээх. «Чолбон»
   △ Сүөһү, кыыл ыччата, төрүөҕэ. ☉ Потомство (у животных)
   Ууһатыыга да төрөл сүөһү удьуора үүттээхастаах буолар. ВМП УСС
   «Ити Мэгэдьэккэ былыр-былыргыттан ууһаабыт боруода сылгылар удьуордара», — диэтэ Дьөгүөссэ. «ХС»
   Үчүгэй үүттээх, эттээх сүөһүлэр удьуордарын элбэтиигэ утумнаах үлэ барбат. «Кыым»
3. Ким эмэ төрдө, өбүгэтэ. ☉ Древний предшественник по роду, предок
   Эмээхсин мөһөөччүккэ суухара өйүөлээн баран, уолга эппит: «Дьэ, тукаам, эн удьуордарыҥ бары бухатыыр дьон этилэр». Саха фольк. Дойдуларыгар тыаҕа Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
   Улуу булчут удьуордарым Туйахтарын хатардаҕым. В. Гольдеров
   Биһиги киһибит, уол оҕону төрөтөн хаалларан, удьуорбутун уһатар, туйахпытын хататтарар буолбут диэн бөҕө санаалаахпыт. «ХС»
4. Тыынар тыыннаахха айылҕа биэрбит майгыннаһар уратылара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиилэрэ, утумнааһын. ☉ Свойства организмов повторять от поколения к поколению сходные природные признаки, наследственность
   Арыгы төрөтөр оҕоҕо, удьуорга охсуулаах буоларын ийэ билиэхтээх. ДьИэБ
   Кыра ханнык эмэ балыгы хаптардаҕына, ийэтигэр мииннээн иһэрдэллэрэ. «Оҕом сыыһа, эр киһи удьуора холлуо дуо, бултаан аһатан үтүөрэн эрэбин», — диирэ Зинаида Антоновна. Айталын
   Ынах үүтү биэриитэ кини аһылыгыттан уонна удьуоруттан, ону тэҥэ үүттүтүүттэн буоларын кэлин сылларга ордук чуолкайдык билсэн иһэбин. «Кыым»
5. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр, өбүгэлэртэн кэлбит. ☉ Передающийся от поколения к поколению, родовой, потомственный
   Аҕатын аймахтара удьуор улахан үөрэхтээх, үлэһит дьон. А. Фёдоров
   С.Н. Курилов 1935 сыллаахха Саха АССР Аллараа Халыма оройуонугар элбэх оҕолоох удьуор балыксыт юкагир кэргэнигэр төрөөбүтэ. «Кыым»
   Бостууктартан уонна биригэдьиирдэртэн үгүстэрэ удьуор табаһыттар. ПСБ ГБҮ
   ◊ Удьуор харалы, <умсуор силик> эргэр. — 1) төрүттэриттэн уһулуччу үтүө өрүттэрин баппыт киһи. ☉ Человек, унаследовавший от предков выдающиеся качества, породистый, родовитый
   «Мин даҕаны төрүт удьуор харалы киһи этим!» — инньэ диирин кытта бэрт сүрдээх кынат тыаһа куугунаан түстэ. Саха фольк. Олорор диэни билбэттэр Удьуор харалы булчуттар, Мэхээнньиктэр, сүөсүһүттэр — Билигин бары отчуттар. М. Хара; 2) хаан уруу буолбатах, ол гынан баран, уруурҕаһар, бэйэбэйэлэрин өйөһөр дьон. ☉ Люди, которые, не являясь кровными родственниками, поддерживают близкие отношения, родственные души. Аана биһикки удьуор харалы, умсуор силик буолан бодоруспуппут быданнаата
   ср. п.-монг. удьуҕур ‘корень, происхождение’