сытырҕалаа диэнтэн холб. туһ. Киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан, ыт сытырҕалаһан билсэр куолута. Сэмээр Баһылай
[Тайахтар] көрсөн билсэрдии таныыларынан хаһыҥыраһан хардарыта сытырҕаластылар. Н. Борисов

маҥырас диэнтэн хай
аата. Ынахтар, тамыйахтар маҥыраһыылара, а т ы ы р о ҕ у с т а р м ө ҥ ү р э һ и илэрэ …… үрэх баһын киһитин сүргэтин көтүттэ. Эрилик Эристиин
Сайылык аайы атыыр оҕус айаатааһына, ынахтар маҥыраһыылара, ньирэйдэр мэҥирэһиилэрэ самаан сайын киэргэлэ буолан иһилиннилэр. В. Протодьяконов
Арай, эмискэ ньи рэй мэҥириирэ иһи линн э. Онтон маҥыраһыы улам хойунна. «ХС»

сыһ. Киэҥ эҥсиилээхтик, уорааннаахтык, киһи уйулҕатыгар күүскэ дьайардык. ☉ Протяжно, напряжённо, выразительно, вызывая у человека тревогу, страх. Охоноон хара көлөһүнүнэн кыстатан таһаарбыт сүөһүлэрэ, эҥсилгэннээхтик маҥыраһа-маҥыраһа, Күндэли алааһы мүлүкүччүйэн туораатылар. Л. Попов
Лиза санаатыгар бүтэй дүлүҥ истиэнэлэр эмиэ эҥсилгэннээхтик энэлийэн эрэргэ дылылар. С. Федотов
«Айыы-айа!» — диэн иһин түгэҕиттэн эҥсилгэннээхтик айалаат, хахыйах күлүгэр олордо. «ХС»

бырдааттаа диэнтэн холб. туһ. Маары ортотунан туртастар бүгүн эмиэ бырдааттаһан ааспыттар. Амма Аччыгыйа
Чүөчээскилээх тахсан, били сүүрэ сылдьар уоту эккирэтэн бырдааттаһаллар. Суорун Омоллоон
Биһиги иһэбит диэххэ айылаах, ынахтара маҥыраспытынан хоту халдьаайыны таҥнары сырсан бырдааттаһан киирдилэр. М. Доҕордуурап

д ь ү һ. т у о х т. Түргэнт үрг эн ни к х ам са н, эрг и ч иҥ нэ э (кыра соҕус уҥуохтаах, түргэн хамсаныылаах киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Двигаться быстро, вертеться в разные стороны, будучи небольшого роста, плотного телосложения. Охоноон хара көлөһүнүнэн кыстатан таһаарбыт сүөһүлэрэ, эҥсилгэннээхтик маҥыраһа-маҥыраһа, Күндэли алааһы мүлүкүчүйэн туораатылар. Л. Попов
Күлтү гүр төбөлөөх, кыра уҥуохтаах киһи трибуна диэки хааман мүлүкүчүйдэ. В. Титов

тыаһы үт. туохт. Улаханнык мэҥирээ (торбос, ньирэй туһунан), улаханнык ытаа (үксүгэр оҕо туһунан), улаханнык тыаһаа (массыына тыаһын туһунан). ☉ Мычать, реветь (о теленке); плакать, реветь (о ребенке); громко сигналить (о сирене, гудке автомашины)
Ыанньыйбыт ынахтар Маккыраччы маҥыраспыттара, Топпут торбостор Тоһоҕолорун төрдүгэр Бээҕинээн мэҥирээбиттэрэ. А. Софронов
Уол букатын улаханнык ытаан бээҕинии түстэ. Амма Аччыгыйа
Массыына кинини ыҥыран бээҕинээтэ, ити кэмҥэ Степа тахсан куусапка олордо. М. Доҕордуурап

туохт. Сүөһүнү үүрэргэ «һай» диэ, «һай» диэн хаһыытаа. ☉ Погонять скот с криком «һай»
Түөртүүр ыамҥа, сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар һайдыыр саҥата тыа баһынан дуорайан ааһар. Амма Аччыгыйа
Күн кылбайа тахсар — ынахтар маҥырастылар, бөтүүк хаһыытаата, ынаҕы һайдаатылар. Л. Попов. Кэннигэр ат туйаҕын тыаһа уонна һайдыыр саҥа иһиллибитигэр Ирбиһэх эргиллэн көрбүтэ, Хах баай хамначчыта Мамаай оҕонньор ситэн эрэр эбит. Уот ч.

эҥсэлий диэнтэн холб. туһ. Онно-манна араас тыастаах саалар эҥсэлиһэллэр. Н. Апросимов
«Икки атахтаах умнаһыта-быстыбыта олоччу эстээри ытыыр-соҥуур күнүн көрөммүт …… туруохпут баара дуо?» — дэсиһэн ис-истэриттэн эҥсэлиһэн ытаһан барбыттар. Д. Апросимов
Ыттар биир мээр үрэн маргыһаллар, ынахтар маҥыраһан эҥсэлиһэллэр. ӨӨККҮ

туохт.
1. Айаххын атыппакка эрэ муннугунан искиттэн саҥата таһаар (хол., сүөһүнү этэргэ). ☉ Мычать, не открывая рта (напр., о рогатом скоте)
Хотоҥҥо саҥа төрөөбүт ынах, оҕотун суохтаан, иһин түгэҕиттэн дириҥник ыҥыранан дырылаппыта. Күннүк Уурастыырап
Хотон кураххай сытынан аҥылыйар, иччи оҥостубут ынахтар ылбаҕайдык ыҥыраналлар. М. Доҕордуурап
Ыанньыксыт хотонугар киирдэҕинэ, ынахтара ыҥырана, маҥыраһа көрсөллөр. «Кыым»
2. Муннугунан «ыы» диэн ынчыктыыр курдук саҥата таһаар. ☉ Издавать нечленораздельные звуки, похожие на мычание
Утуйан хаһыҥырыы сытар Арамааны Микиитэ тардыалаан көрбүтүгэр киһитэ ыҥыранан баран, түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ тиийэн иһиллээтэ — аны утуйбут киһи ыҥыранара иһилиннэ. Д. Таас
Онуоха кыыс, өсөһө киирэн муннун анныгар ыҥыранан ылла, уоһун муунньаччы туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай
тюрк. ыҥыран

1. даҕ. Ыраахтан да, чугастан да сылдьар. ☉ Как дальний, так и ближний
   Өссө бары ыраахчугас аймахтарын ыҥыртаан эрэллэр. Н. Габышев
2. аат суолт. Тэйиччи уонна чугас баар сир барыта; туох эмэ ырааҕа. ☉ Широкое пространство; какое-л. расстояние
   Сорох хотугу дьон суол ырааҕын-чугаһын көлө ырарынан-ырбатынан кээмэйдиир эбиттэр. Амма Аччыгыйа
   Ырааҕынан-чугаһынан Ынахтар маҥырастылар. С. Данилов
   Ыаллартан, ыраахтан-чугастан Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
3. сыһ. суолт. Тэйиччи да, чугас да. ☉ Как далеко, так и близко, близко-далеко
   Ыраах-чугас баар ыаллар баһылыктарын эр дьону барытын сарсын манна мус. Болот Боотур
   Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атахилии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап