учащ.-длит. издавать резкие скрипучие звуки; сылгы туйаҕа хоочугу-раата снег (плотный, мёрзлый) заскрипел под конскими копытами.

тыаһы үт. т. Туох эмэ (хол., халыҥ өстүөкүлэ, тоҥ чуурка) д э б игис бааччы быһа барар, хайдар тыаһа. ☉ Подражание сухому треску, который издаёт хрупкий предмет (напр., толстое стекло, мёрзлый чурбан), лопаясь, раскалываясь.

даҕ. Олус тоҥон чоҥкуначчы тыаһаан тосто сылдьар буолбут (хол., мутук). ☉ Мёрзлый до звонкости при ломке (напр., ветка)
Оннооҕор муос курдук чоҥкуруун мутук, саассааһынан арахсан, көөрөттөр. С. Федотов
ср. монг., халх. чоҥхурун ‘тёмного цвета конь’

ломкий; тоҥмут талах тоһуттаҕас буолар мёрзлая ива бывает ломкой.

побуд. от логлоруй = откалывать; отдирать; тоҥ буору логлорут = долбить мёрзлую землю.

I под р. звуку, возникающему от удара по резонирующему полому предмету; барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар ударили в барабан.
II 1) мёрзлый; мороженый || мерзлота; тоҥ үүт мёрзлое молоко; тоҥ балык мороженая рыба (нек-рые сорта употр. в пищу в мороженом виде); тоҥ күөс быстыҥа время, за которое может свариться мёрзлое мясо (около часа); тоҥугар диэри хас = копать до мерзлоты; 2) холодный; тоҥ хаһаа а) холодная конюшня; б) перен. очень холодная комната, квартира; тоҥ суолун тордоон погов. преследуя его по остывшему следу (т. е. преследуя неотступно, упорно); тоҥтон толлубат погов. он не отступится (и) перед мерзлотой (о бесстрашном молодце) # тоҥ көмүс чистое серебро; тоҥ нуучча разг. русский, совершенно не владеющий якутским языком.

аат. Аһыйбыт суорат мунньуллубута, ол тоҥмута. ☉ Перебродивший кисломолочный продукт суорат, запасаемый на зиму в мороженом виде, мёрзлый суорат
Ийэбит суорат оҥорон кыһыҥҥыга хаһаанар: «Тар диэн дьыл аһа», — диир ийэбит. И. Федосеев
Мааһа таһырдьа тахсан ыаҕастаах тары киллэрэн, ууга ытыйан ымдаанныыр. Күндэ
Билигин Саха сиригэр тар аһылык быһыытынан туһаныллыыта сүтэн эрэр. ТИИ ЭОСА
♦ Тары сиэбит ыт курдук — тохтообокко, олус күүскэ (титирээ, хол., тоҥон). ☉ Дрожать от холода, промёрзнуть до костей (букв. как собака, проглотившая мёрзлый суорат)
Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Ньырбачаан тары сиэбит ыт курдук титирээбитэ. Далан
◊ Тар (дар) акаары — далай акаары диэн курдук (көр акаары)
Сөрү сөҕөн, бэркиһээн, кэлин улам дьиктиргээн, тар акаары дии санаан тахса турда Харачаан. Г. Данилов. «Тар акаары, киһиргэс, дьахтарымсах…» — Мин оргууй аҕай тыыбын эрдэн иһэн Кешабын була сатыы-сатыы үөҕэ испитим. «ХС». Тар үөрэ — тарга бэс сутукатын эбэтэр аһылык буолар оту былаан буһарбыт бутугас. ☉ Похлёбка из сосновой заболони или из съедобных трав, приготовленная на перебродившем суорате (таре)
Бэс үөрэнэн биһирээн аһаталларын билэбин, тар үөрэнэн бэркэ хадаҕалыыр этилэр, кырдьык да үчүгэй астар этилэр. Тоҥ Суорун. [Дьэбдьиэ:] Мин тар үөрэ ото хаһаамматаҕым буоллар быстыбыппыт өр да буолууһу эбитэ ини… Суорун Омоллоон. Тар хааһы — тарга оҥоһуллубут бурдук хааһы. ☉ Мучная каша, приготовленная на перебродившем суорате (таре)
Дьиэҕэ тар хааһыларын сии-сии, онтуларыгар буккулла-буккулла, оҕолор ытаһаллар-соҥоһоллор. Күндэ
Ити киэһэ [Ааныска] тар хааһытын сиэн, утуйаары көмүлүөккэ атаҕын ититэ олордоҕуна, Сэмэн мааһахыс гына түстэ. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк. тар ‘пахта, простокваша’

I
туохт. Туох эмэ кытаанаҕы (хол., тоҥ чохоону) тугунан эмэ охсон үлтүрүт, кыралаа. ☉ Раздробить, разбить на мелкие куски, измельчить, расколоть (напр., мёрзлый чехон)
Сүөкүлэ чэй кутар, чохоон киллэрэн тойор. Н. Якутскай
Мин килиэп быһа, саахар тойо олорбутум. Н. Габышев
Мас хорууда иһигэр тааһы тойон бараллара. МАП ЧУу
II
аат., эргэр. Бырааһынньык, көр-нар. ☉ Праздник, веселье
Олоҥхо диэн тыл саамай үҥкүүлүүр түһүлгэтэ, туойар тойо, оонньуур сыһыыта, күлэр-салар, көрүлүүр тэлгэһэтэ. П. Тобуруокап
[Быыбар күнүгэр] саамай улахан тойго мустар курдук муһуннулар. Уот ч. Былыргы ыһыахтарга, урууларга, тойдорго, кыргыс үйэтинээҕи сэриигэ барарга, алгыстарга ритуальнай муусука туттуллар. «ХС»
III
тайма диэн курдук
Дьэ, билигин куоракка киирэн, массыына той ылыахпыт турар ээ. А. Софронов
Күһүҥҥү үлэ той бүтүүтэ Холбоһор үлэхтээх кыыстааҕым. П. Тобуруокап
ср. тюрк. тоо ‘много, счёт, число’

I робеть, стесняться, бояться; оҕо билбэт дьонугар киириэн толлор ребёнок боится заходить к незнакомым людям; тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт погов. не робеет перед мёрзлым, не останавливается перед талым (о смелом, решительном человеке).
II возвр. от толуй= 1) возмещать, окупать, восполнять что-л. (для себя); 2) искупать.

1) зацепляться, задевать за что-л.; застревать где-л., в чём-л.; муҥха маска иҥнибит невод зацепился за корягу; иҥнэн оҕут = упасть, споткнувшись обо что-л.; 2) попадаться (в петлю, капкан); куобах тупахха иҥнибит заяц попался в петлю; 3) перен. встречать препятствия (в процессе какой-л. деятельности); эйигиттэн иҥнэн барбат буолуо суоҕа из-за тебя он не прервёт своей поездки; уол иҥнибэккэ ааҕар буолбут мальчик стал читать без запинки # буруйга иҥин = быть обвинённым в чём-л.; тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт погов. он не сробеет перед мёрзлым, не остановится перед талым (говорится о бесстрашном, решительном человеке); тылга иҥин= давать повод к обсуждению,, пересудам.