1. түргэнэ, субула; частота пульса тымыр тэбиитин түргэнэ; 2. тех. (число движений, колебаний) частота, түргэнэ (туох эмэ кэм единицатыгар оҥорор хамсааһынын ахсаана); частота колебаний маятника майаатынньык биэтэҥнээһинин түргэнэ.

тыас-уус (араас түбэлтэлэртэн үоскүүр түбэһиэх уларыйар далааһыннаах (амплитуда), тыбыллаах (частота колебаний), ол иһин биир тэнэ суох уларыйымтыа дорҕооннордоох тыас.)

аат., физ. Туох эмэ бириэмэ кээмэйигэр оҥорор хамсааһынын ахсаана. ☉ Частота колебаний чего-л. за единицу времени
Биир сөкүүндэҕэ биэтэҥнээһин ахсаана биэтэҥнээһин суһалҕана диэн ааттанар. ПАВ Ф-6

с. 1. (раскачивание) биэтэҥнээ-һин, иэҕэҥнээһин, күөгэҥнээһин; физ. колебат ние; колебание маятника маятник биэтэҥ-нээһинэ; электромагнитные колебания электромагнитная колебаниелар; 2. перен. (сомнение) саараҥнааһын, саараҥ; без колебаний саараҥнааһына суох; 3. перен. (неустойчивость) халбаҥнааһын; колебание цен сыана халбаҥнааһына.

уларыйыылаах сүүрээн тыбыла, субула (уларыйыылаах сүүрээн кэринэ сөкүүндэҕэ хаста хатыланан халбанныыра. Үксүн, 50 хатыланыылаах электрическэй сүүрээн олоххо-дьаһахха туһаныллар. Оттон радионан сибээскэ, эмтээһин аппарааттарыгар ардыгар 15000 Гц тиийэ тыбыллаах (частота колебаний) уларыйыылаах электрическэй сүүрээн туһаныллар.)

сыһ. Эрэбиллик, халбаҥнаабакка. ☉ Надёжно, твёрдо, уверенно, без колебаний
Илиҥҥи, арҕааҥҥы быыстарбытын, эрдээхтик, эрэллик маныыбын. Күннүк Уурастыырап
Күн илдьитэ — эйэ холууба Баран истин эрэллик, Кини дьулуһар дьолу булууга. И. Эртюков
Үлэ мэлдьи үчүгэй тэрээһиннээхтик, эрэллик барара наада. Д. Кустуров

сыһ. Туох да кэтэмэҕэйдээһинэ суох сорунуулаахтык, адьас, букатын. ☉ Без колебаний, решительно, категорически, наотрез
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспиттээх. Н. Заболоцкай. Нина туох кэпсэтиһии буолбутун кыккыраччы мэлдьэстэ. С. Окоемов. Хараҥа эбээннэр сорохторо бандьыыттаан өлүөхтэрин Өксөкүлээх Өлөксөй өрүһүйбүтэ
Оннооҕор мин, саа тутан, бандьыыттыах буолбут киһи, кини өйдөтөн, кыккыраччы аккаастаммытым. «ХС»

сыһ. Туох да халбаҥнааһына суохтук, кытаанахтык сорунан туран. ☉ С твёрдым намерением, без колебаний, решительно
Төрөөбүт тылга, литератураҕа эппиэтэ суох туттар, сыыс-буор курдук сыһыаннаһар дьону утары биһиги сорунуулаахтык охсуһуох кэриҥнээхпит. Күннүк Уурастыырап
Платон Алексеевич норуот айымньытын холуннарыыны саамай сорунуулаахтык утары турбута. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр сорунуулаахтык атаакалаан көрбүттэрэ да, биһиэннэрэ утары охсон испиттэрэ. «ХС»

1. аат.
2. Тыалтан уу ньуура долгуйан хамсыыр халҕаһата, эбирэ. ☉ Волна (водяной вал)
   Кылбачыгас ини долгуҥҥун кытыыларыгар ини тиэрдээрий. Күннүк Уурастыырап
   Киэҥ Ленатын наҕыл долгуннара оргууй долгулдьуһа бигииллэр. Н. Лугинов
   Аллара Ала Соболоох күөлэ, көмүс мөһүүрэ курдук, быдьына долгунунан үрүмэтийэр. М. Доҕордуурап
3. Тыалтан аргыый долгуйан, күөгэлдьийэ хамсааһын (от-мас туһунан). ☉ Волнообразное движение, покачивание (напр., от ветра), колыхание (о ветках деревьев, траве)
   Хотуура утары сыппыт от долгунун барытын төрдүттэн лөглү быһыталыыр. Амма Аччыгыйа. Араҕас долгун буолан бааһына силэллэ хамсыы устар. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. физ. Туох эмэ күүс салгынынан тарҕаныыта (хол., электромагнитнай араадьыйа долгуннара). ☉ Волна (форма распространения колебаний в среде), а также распространение таких колебаний
   Электромагнитнай долгун. Араадьыйа долгуна. Аан дойдуну кууһан ааһар Араадьыйа долгуннара Киһи аймах кулгааҕар Сахам сирин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап
5. көсп. Туох эмэ аймалҕана, быһылааннаах дохсун уларыйыыта-тэлэрийиитэ. ☉ Сильная тревога; социальные потрясения, изменения
   Олох долгуна. Хаарты, арыгы долгунугар хас да төгүл хаайыллыбыта. М. Доҕордуурап
   Урукку уоттаах сэрии долгуна ааста. Н. Түгүнүүрэп
   Петроградка от ыйын үстүөрт күннэригэр буолбут быһылааннар оннооҕор Дьокуускайга улахан долгуну үөскэппиттэрэ. СБТТ
6. даҕ. суолт., поэт. Уу ньуура, долгуйан хамсыырыгар маарынныыр, долгун курдук. ☉ Похожий на тронутую волнами поверхность, волнообразный
   Туллук курдук кыыс оҕо Долгун өҥнөөх былаата Тунаарарын саната Туман үөһэ уһунна. Күннүк Уурастыырап
   Долгун солко мутукча Томтор үрдүн киэргэтэр. П. Тулааһынап
   ◊ Көмүс мөһүүрэ долгун (долгуннар) поэт. - күн уотуттан күлүмүрдүү устар долгуннар. ☉ Волны, играющие солнечными бликами
   Күөх оттоох көлүйэ күөлүм Көмүс мөһүүрэ долгунун ортотугар Куба кыылым долгуйа устан, Куоҕаҥныы-куоҕаҥныы туналыйа сырытта. П. Ойуунускай
   Уу кэллэр кэлэн …… көмүс мөһүүрэ долгунунан Күлэ-үөрэ, мичилийэ сытта. М. Доҕордуурап. Үрүмэ долгун (долгуннар) - үмүрүҥнүүр, дьиримниир кыракый долгуннар. ☉ Легкое колебание водной поверхности, зыбь
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   От үрэх чарылыыр сүүрүгүн Оҕолор сөтүөлээн чалбыыллар, Күн уота күлүмнүүр көмүһүн Үрүмэ долгун чаҕыллар. П. Тулааһынап. Халҕаһа долгун - күргүөмүнэн түллэҥнии устар улахан долгуннар. ☉ Высокие волны, набегающие валом
   Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
   Арыт халҕаһа долгуннар катербыт тумсугар кэлэн охсуллан, үрдүбүтүнэн уу күдээрийэн ааһар. И. Федосеев. Эрэһэ долгун (долгуннар) - чэпчэкитик кэрдиистэнэ, эрилийэ сүүрэр кыра долгуннар. ☉ Легкие волны, бегущие ряд за рядом, рябь
   Бэс чагда анныгар Амма эбэ үрүҥ көмүс эрэһэ долгунунан дьиримнии сытар. М. Доҕордуурап
   Уҥуор, күөл куулатыгар, Ойуур күлүгэ барыйар, Ыраахтан эрэһэ долгуҥҥа Ый сандаара сыдьаайар. С. Васильев

аат. Укка олордуллубут дьөлүтэ анньан үүттүүргэ аналлаах тимир тэрил. ☉ Шило
Онуоха Оноҕочоон Чоохоон, хабахтаах хааны ылан, били удаҕанын моонньугар баайбыт уонна бэйэтин этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. СГФ СКТ
Кинилэргэ [тимир үйэ дьонугар] тимир быһахтар, батыйалар, батастар, бүргэстэр, иннэлэр, сүгэлэр, үҥүүлэр уонна охтор төбөлөрө бааллара. БИГ ӨҮөС
Толуу бүргэһинэн тобулбут сирдэригэр Тоһоҕотун уган, тонолуппакка көрөн, Молотуок сэбинэн бокуойа суох Туора-маары охсон тобуойдаан барда. Күн Дьирибинэ
◊ Бүргэс сүүрдэр итэҕ., эргэр. — билгэлээһин көрүҥэ: хобордооххо туойунан төгүрүк оҥороллор, онтон суоллары (хол., байыы, ыарыы о. д. а.) таһаарыллар. Бүргэс угар саптаах иннэни хатаан сабыттан төгүрүк ортотугар туруору тутуллар (хобордооххо тиэрпэккэ), сотору бүргэс биэтэҥнээн барар, ол биэтэҥнээн ханнык суолга сөп түбэһэринэн инники дьылҕаны билиллэр. ☉ Вид гадания: на дне сковородки из глины делают маленький кружок, от которого радиально проводят линии — дороги (богатства, болезней и т. п.)
К рукоятке шила привязывают иголку с ниткой. Шило держат за нитку над кружочком и по направлению его колебаний определяют судьбу кого-л.. Холобур маннык билгэлэр баар буолаллар: таҥха иһиллиир, бүргэс сүүрдэр, этэрбэс хаамтарар, кут кутар, таас тардар, уу тоҥорор диэн. А. Софронов
ср. тюрк. бургу бурав ‘сверло’