м. подводник (подводнай лодкаҕа үлэлиир моряк эбэтэр водолаз).

анан диэнтэн хай
аата. Этэрээккэ саҥа хамандыыр Харитон Лаптев ананыытыгар моряктар судноларын чөлүгэр түһэрбиттэрэ. «ХС»
Көрөргүт курдук, үрүйэтигэр, быһытыгар тиийэ бэйэҕэ тардыныы, ананыы, бас билии буолар эбит. Багдарыын Сүлбэ

м. бөрө; # морской волк муора киһитэ (опыттаах кырдьаҕас моряк); волк в овечьей шкуре бараан тириитин кэппит бөрө (албын киһи); волком смотреть бөрөлүү көр (өһүөннээхтик көр); волков бояться— в лес не ходить погов. бөрөттөн куттаныаҥ — ойуурга быгымыаҥ; и волки сыты, и овцы целы погов. бөрө да тот, бараан да тыыннаах (мөк-күөрдээхтэри хайаларын да уоскутар курдук быһаарыы).

ж. 1. (планета) Сир; Земля вращается вокруг Солнца Сир Күнү тула эргийэр; 2. (суша) сир, хонуу; моряки увидели на горизонте землю моряктар саҕахха сири көрдүлэр; 3. (почва) сир, буор; обработка земли сири оҥоруу; рыхлая земля көбдөркөй буор; 4. (земельная площадь) сир; колхозная земля колхоз сирэ; 5. (страна) дойду; чужие земли туора дойдулар; # на земле (на свете) аан дойдуга.

туохт. Кимиэхэ эмэ бочуотта оҥор, ытыктаа, үрдүктүк тут. ☉ Относиться к кому-л. с почетом, уважительно
[А. Мироновы] олус бэргэн ытааччы («сверхметкий») диэн бочуоттаан ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
[Урут] дворяннары бочуоттуур, ытыктыыр этилэр. «ХС»
△ кэпс. Тугу эмэ улаханнык сөбүлээ, сыаналаа. ☉ Особенно любить, ценить что-л. Байыаннай моряк Шитик …… олус табыллыбыта
Тихоокеанскай флокка спорду бочуоттууллар. «ХС»

сыһ. Үлтүрүйүөр, бытарыйыар, алдьаныар диэри, үлтү (хол., бырах түһэр). ☉ Так, чтобы разбилось, раздавилось, вдребезги, на мелкие куски
Күүстээх илии эмээхсинтэн ньылбы тардан ылан төлөпүөнү таас муостаҕа хампы бырахта. П. Аввакумов
Туллай хараҕа сиргэ хампы түспүт биир сымыыкка иҥнибитэ. И. Федосеев
Бахча Баатыр куруусканы аҥаар илиитинэн хампы тутар. Б. Павлов
Моряктар бытыылкалары муостаҕа хампы быраҕаллар. МП ККС

эрэн I диэнтэн холб. туһ. Эҥин-дьүһүн санаһан, Эгэлгэ-эриэн буолсан, Эрэнсибэт буолсарбыт Эрэйэ элбэҕин эбитин. А. Софронов
Эдэр дьон эрэнсэн, Итиитик таптаһан, Үлэттэн дьоллорун булбуттар. Күннүк Уурастыырап
Лётчик лётчиги эрэнэр, Эрэнсэллэр моряктар, Кимнээҕэр да эрэллээхтэр, Мин билэрбэр, поэттар. М. Ефимов

1. даҕ.
2. Тыаһа-ууһа суох, туох да тыаһаабат. ☉ Тихий, бесшумный
   Чуумпу ойуур хоонньуттан Чуордук кэҕэ чоргуйда. Күннүк Уурастыырап
   Суох, көрөр этилэр үгүстэр Бу тааһы ол ааспыт үйэҕэ, Бэйэм да көрбүтүм үгүстэ Бу чуумпу түҥкэтэх үрэххэ. С. Данилов
3. Нус бааччы, баала суох (уу ньуурун этэргэ). ☉ Спокойный, безмятежный (о водной глади)
   Чуумпу ууну холорук ытыйарын курдук, айдаан эмискэ ааҥнаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Утуйаан флотка барбыта, Чуумпу киэҥ акыйаан Моряга буолбута. С. Данилов
   Долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
4. көсп. Түптээх, сынньалаҥ, бүччүм (олох). ☉ Спокойный, ровный, размеренный, мирный (о жизни)
   Дойдуга уоран, Түөкүннүү өстөөх түстэ, Чуумпу олохпут долгуйда, Норуот модуннук уордайда. Күннүк Уурастыырап
   [Чокуурап:] Холкуоскут аатыгар сөптөөх чуумпу олохтоох дьон буоллаххыт дии. С. Ефремов
   Биир дэхси үчүгэй, олус үүттураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
5. аат. суолт. Тыас-уус суоҕа, туох да тыаһаабата. ☉ Отсутствие шума, тишина
   Түүҥҥү чуумпу улам уйгууран, сэргэхсийэн, тыас-уус хойдон истэ. Н. Заболоцкай
   Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
   Өссө биир кыранаатаны бырахпытым кэннэ землянка иһигэр да, таһыгар да чуумпу буолла. Т. Сметанин
   ◊ Уу чуумпу көр уу I
   Онно баар: уу чуумпу, долгураҥ Угуттаах нуурала. Күннүк Уурастыырап
   Улуутуйбут уу чуумпуну борокуот үөгүтэ аймаата. И. Данилов
   ср. уйг. йоку ‘теряться, пропадать, исчезать’

1. аат.
2. Кэлин наадата кэллэҕинэ туттарга бэлэмнэммит туох эмэ, туох эмэ ордуга. ☉ То, что запасено, заготовлено впрок, на всякий случай, запас
   Мин бүгүн төннөбүн. Ити үс сыарҕа табаны уонна икки саппааһы хаалларабын. Болот Боотур
   Эн ачыкы үлэспиттээх этиҥ ээ. Сөп буолсу буоллаҕына, итини ыл. Миэхэ бэйэбэр саппаас баар. Күннүк Уурастыырап
   Звеноҕа биир кэмҥэ уон аҕыс ат үлэлиир. Итини тэҥэ саппааска алта ат баар. «ХС»
   △ кэпс., көр саппаас чаас
   «Чэйдиир сирбитигэр саппаас баар. Сатамматаҕына, онно тиийэн уларытыахпыт», — хардарар мэхэнисээтэр. П. Егоров
3. Уһун кэмҥэ аһылыктанарга, туттарга хааччыммыт туох эмэ (хол., ас, аһылык). ☉ Что-л., заготовленное для потребления, использования на длительный срок, запас (напр., продуктов на дорогу)
   Сүрүн улахан үрэҕинэн барааччылар таһаҕаһы, көлөнү, ас-үөл саппааһын, сэби-сэбиргэли барытын илдьэ сылдьаллар. Г. Колесов
   Суудунанан айаҥҥа барар моряктар тууһа суох уу улахан саппааһын ылааччылар. МНА ФГ
   Үүт ыамын уонна сүөһүнү төлөһүтүүнү түһэрбэт туһугар кыһыҥҥы хотоннор тастарыгар балтараа, икки ыйга аһылык саппааһа бэлэмнэниэхтээх. «Кыым»
   △ Туһаҕа тахсыан сөптөөх сир эбэтэр айылҕа баайа төһө баара. ☉ Предполагаемое или установленное количество недровых или каких-л. природных богатств, запасы (напр., нефти или рыбы). Дойдуга баар таас чох саппааһа. Саха сиригэр балык саппааһа
   □ Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники сылларга ыытыллыбыт чинчийиилэр сир дьапталҕатын улахан дириҥэр таас чох, ньиэп, гаас баһаам баай саппааһа кистэнэн сытарын көрдөрдүлэр. МНА ФГ
4. Киһи тугу эмэ төһө элбэҕи билэрэ, өйдүүрэ. ☉ Количество, объём знаний, понятий, лексики, запас. Мин химияҕа билиим саппааһа итинэн бүтэр
   □ Биир омук тылыттан атыҥҥа тыл саппааһын кытта сыһыарыылар эмиэ киирэллэр. ВМС СДО
   △ Киһи туттар тылын ахсаана. ☉ Словарный запас. Үөрэнээччи төрөөбүт тылыгар тылын саппааһа
   □ [Оҕонньор сирэйигэр буор ыһылыннаҕына] бары билэр быдьар тылын саппааһын ордорбокко туттар. М. Доҕордуурап
5. Байыаннай сулууспаларын толорон, наада буолуор диэри сулууспаттан босхоломмут дьон. ☉ Категория лиц, прошедших военную службу и призываемых вновь в войска в случае необходимости, запас
   Байыаннай сулууспаҕа сөбө суох буолан саппааска тахсыбытым. П. Чуукаар
6. даҕ. суолт. Саппаас буолар, туохтан эмэ ордор, наада кэллэҕинэ туттуллар. ☉ Имеющийся в запасе, запасной. Саппаас аһылык. Саппаас көлөһө
   □ [Неустроев] куруһуогун чилиэннэрэ көмөҕө анаан элбэх үбү хомуйбуттара, саппаас пааспардары булуталаабыттара. П. Филиппов
   Бу саппаас уунан ходуһаны кураан кэмнэргэ эрэ нүөлсүтүллүөхтээх. ПАЕ ОС
   Мефодий Лебедев Томскай куорат таһыгар саппаас пуолкатыгар хас да ый буолбута. ССС
   ◊ Саппаас чаас — массыына, мэхэньиисим алдьаммыт чааһын солбуйар бэлэм чаас. ☉ Запасная часть (напр., для машины, какого-л. механизма). Массыына саппаас чааһа
   □ Тыраахтардар уонна хамбаайыннар саппаас чаастарынан хааччыллыыларыгар маннык бэрээдэги олохтуурга. КПЫ. Тыытыллыбат саппаас — улахан наадаҕа анаан уурбут кичэллээх саппаас. ☉ Запас, сохраняемый для особого случая, неприкосновенный запас
   [Семёнов:] Тыытыллыбат саппааскыттан биири аҕал. Н. Туобулаахап