сущ
моҕотой, муруку

моҕотой диэн курдук
Былырыыҥҥы дьирики хараҕын эриэхсит диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Мохсоҕолтон уолуйбут Мордьо боотур моҕотой Дьирикитин дьирики Дьирибинээн таҕыста. Т. Сметанин
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов. Муруку, дьирики, Моҕотой, күрдьүгэс! Хамсыырыҥимсиириҥ Хапсаҕай да эбит. НА ТЧУ
бур. жирхе, жирхи

дьүһ. туохт. Иннин диэки тахса сылдьар тиистээх буол. ☉ Иметь торчащие зубы (о человеке)
Уоһугар ордьойбут аһыыта, Саакырдыы килбэҥнээн көһүннэ, Умсары нөкүйбүт быһыыта Дьүккүҥнээн, остуолга төнүннэ. Эрилик Эристиин
[Муруку] Барахсан — Сирэйиҥ-хараҕыҥ моройон, Инники тииһиҥ ордьойон, харахпар бу баар курдуккун. С. Васильев
калм. орза, кирг. орсой

тыаһы үт. туохт. Түргэн-түргэнник маска хатаастар курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать лёгкий, скребущийся звук, характерный для быстрого лазания по дереву, цепляясь острыми коготками
Муруку сүрдээх нымса харамай. Киһини көрдөр эрэ: «Пыс! Пыс!» — диир уонна маска өрө хатыгыраан тахсар. И. Данилов
Өлөксөй хатыгыраан, ситэн кэллэ. А. Сыромятникова
Чэйдээн бүтэн эрдэхтэринэ, дьэ, били, Майыһыай оҕонньор хатыгыраан киирэн кэлэр. У. Нуолур

I
аат., түөлбэ. Бурдук сирэ, бурдугу ыһар хорутуллубут сир, бааһына. ☉ Поле, пашня
Урууп буолатын биир баһыгар тиийэн баран оҕуһун эргитэн: «Һаай», — дии-дии, саҥа суолу таһааран, оҕуһун хаамтаран саллырдатар. Күндэ
Муруку [моҕотой] тыа сиригэр буолаҕа киирэн бурдугу сиир. И. Данилов
[Бурдук сирин] Тааттаҕа, Томпоҕо, Чурапчыга солуок, сонуок дииллэр. Ньурбалар, Сунтаардар буоллаҕына буола дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Саас биирдэ аҕата арай кинини буолаҕа илдьэ барда. Суорун Омоллоон
II
аат., кэпс. Бэйэ баһын билинэн көҥүлүнэн тутта сылдьыы. ☉ Воля; своеволие
Бороҕон кулубата кэлбитин — Буолабын бэриммэтим: «Богдо баҕас тоҕо модунай?» — диэммин. Саха нар. ыр. II
Мунду балык курдук дуу Мунньустаахтаан тураммыт, Буолабытын буллубут, Молодуойдуур доҕоттор! Саха нар. ыр. III

даҕ.
1. Сымса, түргэн хамсаныылаах, имигэс, ньымса. ☉ Ловкий, проворный, лёгкий
Муруку сүрдээх нымса харамай. И. Данилов
Байаҥкамаат олбуоругар чэгиэн-чэбдик, сүүрбүт-көппүт уолаттар мустубуттар. Олор ортолоругар нымса туттуулаах, хап-хара чаҕылхай харахтардаах, саар-тэгил уҥуох таах саха уола баара. КИДК
Кини үрдүк уҥуохтаах, имигэс, нымса быһыылаах, хара бытыктаах, бэрт бэһиэлэй киһи этэ. М. Горькай (тылб.)
2. Кэтэргэ, туттарга имигэс, табыгастаах (таҥас туһунан). ☉ Мягкий, удобный (об одежде)
Таба саҥыйах кэтэргэ нымса таҥас. СГФ СКТ
3. көсп. Таба туттуллубут, сөрү-сөп. ☉ Выразительный, точный, уместный (об образе)
Сметанин бэйэтин санаатын, иэйиитин толору, киэҥник-куоҥнук этэригэр элбэх өрүттээх нымса уобарастааһыннары туттар. КНЗ ТС
ср. уйг. нимчэ ‘нижний женский халат, короткое, по колено, платье (под верхним халатом)’, эвенк. нимсэ ‘ловкий’

I
аат., түөлбэ. Моҕотой. ☉ Бурундук
Сытыган дүлүҥ устун күрдьүгэс сылыбырыы сүүрдэ, мохос гына олоро түһээт чыбыгыраата. И. Гоголев. Муруку, дьирики, Моҕотой, күрдьүгэс Хамсыырыҥ-имсиириҥ Хапсаҕай да эбит. А. Николаев
◊ Күрдьүгэс күрүөтэ бот. — бэйэ-бэйэтин кытта хатыһан үүнэр хойуу сэбирдэхтээх сүөһү таптаан сиир ото. ☉ Горошек мышиный
Хочо саҕа талахтарын быыстарыгар үүнэр күрдьүгэс күрүөтэ окко мэччийэ сылдьар ынахтар диэки Маайыс хааман сиргэ үктэнэрэ да биллибэттик сэгэлдьийэр. Амма Аччыгыйа
Наммара сүнньэ хара бастаах үкэр отунан ыга анньыбыт, кырдаллара күрдьүгэс күрүөтүнэн будьуруспуттар. Р. Кулаковскай
Мин таптаан күрдьүгэс күрүөтүн үргээн аһатар эриэн ньирэйим тэбэнэтирэн өрүтэ тэбиэлии-тэбиэлии, туора-маары ойуоккалыыра. П. Аввакумов
тюрк. көрүк
II
даҕ. Туора хараҥа дьураалардаах кугас (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Рыжий с темными полосами (о масти крупного рогатого скота)
Балыгы сиэхтэрэ дии санаабыт муҥхатыгар Сабардам оҕонньор, дараҕар муостаах тайах саҕа дагдаллыбыт күрдьүгэс оҕуһун көлүйтэрэн, өрүү Сомоҕоллойу ыытааччы. Болот Боотур
Чэй, эрэ тардыҥ, Тимир наарта сыарҕабар Күрдьүгэс саадьаҕай кунаммын Көлүйэ охсон аҕалыҥ! ТТИГ КХКК
◊ Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Бурый с красноватыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Улуу киһиэ, хара бараан күлүккэр үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн: мыҥырык муостаах, дьэҥкир туйахтаах, күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх соҕотох ынахпын көрө-харыһыйа сырыт! И. Гоголев
Хотон таһынааҕы далга эбэм түптэтин буруота унаарыйар. Онно аҕыйах борооскулар уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов. Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Темнокрасный с белыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Доодороп кулуба …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов