см. мэһэмээн .

м. тимир мэһэмээн, ыйааһын.

кут I диэнтэн холб. туһ. Ас-үөл кыккыраччы быстан, кырбас эт, мэһэмээн арыы уонна бурдук туһугар көмүһү ньуосканан кутуһан ылсалларбэрсэллэр үһү. И. Никифоров
Эн — Көҥүл дьол, эйэ туһугар Күүскүн-уоххун холбоон Күндү норуотуҥ Көмүс куйаҕын кутуһаргынан Киэн туттаҕын! С. Васильев

I
аат. Быстах кэмҥэ тугунан эмэ тутайан хааччахтаныы. ☉ Временная нужда, ограничение в чем-л.
Саҥа иэскэ тэптэрии, хабалаҕа хаптарыы, бырыһыаҥҥа быстарыы хайа онтон тахсаарай?! Күннүк Уурастыырап. Быстарыы да кэмнэригэр, кини син бултааналтаан өрүһүйтэлиирэ. И. Бочкарев. Тэҥн. быстыыҥка
II
1.
быстар II диэнтэн хай. аата. От үрэхтэргэ дулҕатын быстарыы, илдьириттэрэн ходуһа оҥорууну кытта уутун режимин тупсарыы улахан оруоллаах. ПАЕ ОС
2. түөлбэ. Өрүс арыытын быһа охсор аппа, көҥүс курдук кыараҕас төбүлэх. ☉ Узкая оврагообразная протока, пересекающая речной остров. Бу быстарыынан бардаххына, отууга тиийиэҥ. Арыыны ортотунан улахан быстарыылаах
◊ Быстарыы мэһэмээн түөлбэ. — быстахха туттуллар кыра чабычах, мэһэмээн. ☉ Небольшая берестяная посуда для временного пользования
Дьиэҕэ-уокка күн аайы туттуллар араас убаҕас аһы кутарга аналлаах туос иһиттэри, холобур, кыра кээмэйдээх оҥоойуктары, быстарыы мэһэмээннэри, мээрэйдэри, үүт, уу кутар улахан ыаҕастары тигэллэр. ПИО ТС

туохт.
1. Оҥочолоох буол. ☉ Иметь лодку, обзаводиться лодкой. Мин саҥа оҥочолоннум
2. Оҥочонон уһун, оҥочоҕо олор. ☉ Плыть на лодке, сидеть в лодке
Тыала суох уу чуумпуга оҥочолонон эбэ үөһүн диэки киирдэххэ, уута өрөһөлүү тапталлыбыт арыылаах мэһэмээн курдук, тору-томтоҕор дииллэр. «ХС»

Даҕааһын, сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, то- диэн саҕаланар олоххо сыстар: тору-томтоҕор, тору-томточчу. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, наречия, присоединяемая к основам, начинающимся на то-: тору-томтоҕор ‘совершенно выпуклый, округлый’; тору-томточчу ‘полностью’
Кини тору-томтоҕор хоҥоруулаах сирэйэ чахчы кэлэйбит көрүҥнэннэ. Амма Аччыгыйа
[Эбэ] уута өрөһөлүү тапталлыбыт арыылаах мэһэмээн курдук тору-томтоҕор. Күннүк Уурастыырап
Тору-томточчу былааммытын Толорбуппут баар буолуо. С. Тимофеев

ыйаа диэнтэн холб. туһ. Илбис ииримтийэр хонуутугар Эйигин кытта элбэхтик Хааннаах саламаны ыйастым. И. Гоголев
Сиэмэни ыһыыга кээмэйдээн, Ыйаһан, түҥэттэн ыллылар. Эрилик Эристиин
Ас-үөл кыккыраччы быстан, кырбас эт, мэһэмээн арыы уонна бурдук туһугар көмүһү солуотунньугунан ыйаспакка, быһа холоон, ньуосканан кутуһан ылсалларбэрсэллэр үһү. И. Никифоров

даҕ.
1. Этиргэнэ суох, хатыҥыр, ырыган. ☉ Сухощавый, худощавый, тощий
Киһибит сэҥийэтигэр убаҕас чумчугур бытыктаах, ытыс саҕа кыракый сирэйдээх, саҥа улаатан эрэр уолчаан курдук, сүрдээх хачаайы кырдьаҕас эбит. Софр. Данилов
Саала ортотуттан аччыгый уҥуохтаах, хачаайы көрүҥнээх дьахтар сыанаҕа тахсыбыта. ФП МХ
Модьу-таҕа көрүҥнээх уоллуун хачаайы кыра Сысолятин, эһэни кытта куобах ыалласпыттарыныы, бэрт көрүдьүөстүк сэргэстэһэ хаамсаллар. СН ЭСЭ
2. Мөлтөх үүнүүлээх, иинэҕэс (от-мас туһунан). ☉ Плохо растущий, чахлый, хилый (о растительности)
Петя …… олбуорун иһигэр хачаайы бэстэр быыстарынан өрө-таҥнары сүүрбэхтээтэ. Софр. Данилов
Күөл тулатыгар үүнэр хачаайы тыа хайдах эрэ мэһэмээн кылдьыытыгар маарынныыра. И. Федосеев
Иирэ талах синньигэс, Хахыйах мас хачаайы. А. Чугунов

I
туохт. Кимиэхэтуохха эмэ илиигинэн хатана, ыйана түс. ☉ Повиснуть на ком-чём-л., ухватившись руками, на руках
[Күкүр Уус:] Оҕом баара буоллар, кэлэн моонньубар ыйааста түһүө этэ. Суорун Омоллоон
Киниэхэ олус үөрбүт кини доҕоро, кини туһуттан бөртөлүөккэ ыйааста сылдьыбыт, өлөрүн да кэрэйбэтэх хоһуун уол утары сүүрэн иһэрэ. У. Захарова
Ким эрэ кэнниттэн ыйааста түһэн баран, хараҕын саба тутта. «ХС»
[Оҕолор] тииккэ ыйаастан илиилэрин, атахтарын бараатылар. «Чолбон»
II
аат.
1. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрүн, төһө ыараханын быһаарар тэрил. ☉ Прибор для определения веса кого-чего-л., весы
Бу эбэм бокуонньук ыйааһына. Төбөм остуолтан быгар буолуоҕуттан кыҥастаспыт ахан тэрилим тураахтаатаҕа. П. Тобуруокап
Ыйыырга таба түмүктэри ылар наадатыгар, ыйааһын олоҕо сытыарытык олордуллуохтаах. ПАВ Ф-6
Уолаттар килиэби харса суох кыра куһуок гына быспытынан бараллар, ыйааһыҥҥа уура охсон ылаллар. «Кыым»
2. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрэ, төһө ыарахана. ☉ Тяжесть кого-чего-л., определяемая взвешиванием
Госпиталга балтараа ый сыппытым кэннэ бу дойдубар ыыттылар …… ыйааһыным аҥаарын кэриҥин сүтэрбит этим. С. Маисов
«Ыйааһыныҥ нуорманы таһынан барбыт, олус эбиллибит», — диэн быраастар сэмэлээбиттэрэ. ЛМ А
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Ким эмэ аптарытыата, кимиэхэ эмэ оҥорор сабыдыала. ☉ Авторитет, влияние, вес
Ыйааһына чэпчээбит, сыаната түспүт киһи (өс хоһ.). Ыйааһына арыый чэпчээн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэ дойду көмүскэлин бэтэрээннэрэ үлэҕэ-хамнаска эрэ буолбакка, олоххо-дьаһахха, сиэр-майгы боппуруостарыгар да ыйааһыннара улахан. АДГ СКУо
◊ Мэһэмээн ыйааһын эргэр. — ыйааһын быһыытынан туттуллар биир киилэ кэриҥэ арыы, үүт киирэр хаппахтаах кыра туос иһит (мэһэмээн). ☉ Берестяная посуда, служившая в старину мерой для масла, молока и пр., вмещавшая около одного килограмма
Сахалар эти, бурдугу, арыыны мэһэмээн ыйааһыҥҥа ыйаан ылсаллара-бэрсэллэрэ. МАП ЧУу
Өлүү ыйааһын көр өлүү II. Үүт өлүү ыйааһына ареометр диэн судургу оҥоһуулаах прибор уонна 250 мл истээх силииндир көмөтүнэн бэрт дөбөҥнүк быһаарыллар. НАА ҮүЫаАХТ
Убаҕастар өлүү ыйааһыннарын быһаарарга ареометрынан туһаналлар. КДМ Х
Тыыннаах ыйааһын көр тыыннаах. Сүөһү тыыннаах ыйааһынын чуолкайдык билэргэ, ыйаан көрүллэр. КПЫ
Эмнэрэн улаатар ньирэйдэр тыыннаах ыйааһыннарынан уонна саастарынан биир тэҥ буолаллара ирдэниллэр. ПНС ЫСҮө. Хаантаар ыйааһын көр хаан- таар. Былыр хаантаар ыйааһынынан тутталлара. Ыйааһын чааскыта — ыйааһыҥҥа баар икки төгүрүк хаптаҕай тэриэлкэлэртэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух круглых и плоских тарелок у весов
Уулаах бытыылканы ыйааһын чааскытыгар олордон баран, киирэлэри ууран тэҥнээҥ. КВА Б
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’