даҕ., эргэр. Хаһан да уойбат, хатыҥыр, хачаайы (төһө да үчүгэй аһылыктааҕын иһин). ☉ Никогда не полнеющий, худощавый (несмотря на хорошее питание). Дьараал киһи

дьүһ. туохт. Олус хатыҥыр, хачаайы буол. ☉ Быть очень худым, сухощавым
Сидоров кыра хатыҥыр баҕайы, сүрдээх хачаайы, …… муортуор олоххо буомурбута өтө көстөр чуочайбыт кыра киһи. Н. Лугинов
Чуубурҕас буулдьаттан чугуйбат Чуочайбыт кыракый ол оҕо Чаҕылыс гынаатын бүппүтэ, Чаҕылҕан уотунуу, олоҕо. С. Тарасов

кураайы диэн курдук
Итинник куураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини, күн уотугар хаччаччы хаппыт сэбирдэх курдук, куураайы-хачаайы баҕайы киһи; эрчимнээх, дараҕар, уҥуох-иҥиэх сарыннаах уонна илиилээх. А. Фадеев (тылб.)

хахынай диэнтэн холб. туһ. [Өлөксөйдөөх] Нэһиилэ бакынаһаллар, Охто-охто хахынаһаллар. С. Васильев
Баһылайдара, киһиттэн эрэ хачаайы, ыарыһах буолан эбитэ дуу — «Хаппыт» диэн аатырбыт киһилэрэ, — дьиэҕэ тимир оһох туруоран хахынаста. Э. Соколов

дьүһ. туохт. Түргэнник тиэтэйбиттии хамсан (хатыҥыр, хачаайы киһи туһунан). ☉ Торопливо двигаться, будучи небольшим и сухощавым
Оҕонньор өрүү туос тымтай сүгэһэрдэнэн Үҥкүр икки, Сайылык икки ардыларыгар такынайар буолара. Н. Босиков
Киһим күн аайы, сарсыарда эрдэ туран, сойууһун наадатыгар такынайар. М. Тимофеев
Өкүүчэ тиэтэйэ-саарайа хааман такынайан иһэр ийэтиттэн хаһыытыы былаастаан ыйытта. С. Никифоров

даҕ., кэпс. Хаппыт-куурбут, хачаайы, ньыраайы көрүҥнээх. ☉ Засохший, высыхающий, чахлый, хилый (о растительности)
Харахпар хахыр тииттэр лабаалара адаарыс гына түстүлэр, тулабар тубар тыа туран кэбистэ... П. Тобуруокап
Харыйа мастар, Хаппыт хахыр курдук, Хара мутуктарынан Кэннилэригэр турар бэстэри Кэйиэлээн кирдиргэттилэр. С. Васильев

үтүгүн диэнтэн холб. туһ. Бэйэ-бэйэлэрин үүт-үкчү үтүктүһэ олордулар — түспүт тыал сэллии барыан тухары. Н. Заболоцкай
Дьоно тугу гыналларын үтүктүһэн иһэр, артыыс бэрдэ тахсара буолуо дииллэр. «Чолбон»
◊ Үтүктүспүт курдук (үтүктүспүккэ дылы) — сүбэлэспит курдук бары тэҥҥэ. ☉ Одновременно, одинаково, как будто сговорились
Анаан үтүктүспүккэ дылы, Адьас биир да ыал нуурайбата. Күннүк Уурастыырап
Үрдүлэригэр көтөр уйалаах Үтүктүспүт курдук буор дьиэлээх, Хойуу киһилээх дэриэбинэлэр Биһиэннэриттэн чиэскилэр. С. Данилов
Биирэ бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына — хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ, ол эрээри иккиэн үтүктүспүт курдук көрдөөх-нардаах, оонньуулаах-күлүүлээх, амарах сүрэхтээх дьон этилэр. И. Данилов

сыһ.
1.
чөкөтүк диэн курдук. Тума баттаҕын …… кэтэҕин олоҕор чөкөччү эрийэн кэбиһэр. У. Нуолур
Хаппыт мутугу кытта сүөһү киитин булаан чөкөччү оттубут уоттарыгар оллооҥҥо хочуоллаах эт буһа турар. АХС
Уол отун сыарҕаҕа чөкөччү тиэйэн кыыкырҕатан истэҕинэ ураҕаһын быата быстыбыт. «ХС»
2. Илиилэргин, атахтаргын хомунан, кумуччу туттан (олор — үксүгэр кыра, хачаайы киһини этэргэ). ☉ Съёжившись, подобрав, поджав руки-ноги (сидеть — обычно о небольшом, худеньком человеке)
Аҕабын батыһан туруору балаҕаҥҥа киирэн, уҥа орон сыҥаһатыгар чөкөччү олорбутум. П. Аввакумов
Маайа, кэпсэтэр боппуруос балачча ыарахан соҕуһун өйдөөн, оронугар чөкөччү туттан олорунан кэбистэ. НТП СОоЭС. Тоҕо эрэ эмиэ оҕо сааспар түһэммин, эбэм түһэҕэр чөкөччү олоруохпун уонна оргууй аҕай наҕыллык кэпсэниллэр остуоруйа истиэхпин баҕарабын. «ХС»

1. Этэ-сиинэ суох, иинэ хаппыт, хачаайы (киһини этэргэ). ☉ Очень худой, исхудалый, истощённый (о человеке)
   Эриҥэх тараһаланаммын, Этирик түөстэнэммин, …… Уһун дьоллоох аатыран Хаалыах бэйэм буоллаҕым. Саха нар. ыр. II
   Кырдьаммын эриҥэх бэйэлэнэн, Этирик түөстэнэн, арбаҕар астаммытым. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Маны көрдөҕүнэ: Этирик түөстэммит, Эриҥэх эттэммит дьон эбит. С. Васильев
   Ыарыы эриҥэх бэйэлээбэтэҕэ буоллар, син бэйэтин иннин көрүнэр киһи буолуохтаах эбит. БН СУ
2. эргэр. Сүөһү хатарыллыбыт тириитэ; оннук тириини имитэн оҥоһуллубут туох эмэ. ☉ Высушенная шкура скотины; изделие из выделанной шкуры скотины
   «Эриҥэҕим бу кыбытыллан турар дии», — дии-дии эбэтэ тирии саппыйааны тардыалаабыт. СТП АаТ
   Эмээхсин туура тардан, Эриҥэҕин хоонньугар Ылан уктан кэбистэ. «ХС»
   ср. казах. ерик ‘шкурка, находящаяся на выделке (домашним способом)’

тыаһы үт. туохт.
1. Аһыҥа, көтөр кынатын тыаһыгар маарынныыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать мягкий стрекочущий звук, стрекотать (напр., о кузнечике)
Кынат тыаһа кыыбыргыыр, куорсун тыаһа кууһургуур, мас төбөтүгэр Тураах кэлэн олоро түһэр. Н. Якутскай
Чээлэй күөҕэ сүтэн, тунаарыйан эрэр окко аһыҥа кыната кыыбыргыыр. А. Федоров. Атахтара кытаран, кынаттарын тыаһа кыыбырҕаан, үтүө да көтөрдөр! И. Никифоров
2. Синньигэстик «кыы-кыы» диэн эрэр курдук хаһыытаан саҥар (көтөрү этэргэ). ☉ Кричать, издавая громкие звуки «кыы-кыы» (о птицах)
Мохсоҕол кыыбыргыы-кыыбыргыы өрө-таҥнары сурулуу көтөрүн кэрэхсии одуулуура. Суорун Омоллоон
Үрэх үөһүгэр мэкчиргэ саҥата иҥсэлээхтик кыыбыргыыр. М. Доҕордуурап
Кырбый куһу куоттарбыт кыһыытыттан, кыыбыргыы-кыыбыргыы, атын сир диэки көтөн ньылахачыйда. Е. Макаров
3. Синньигэс кыыкынас куоласкынан бытааннык сыыйан саҥар. ☉ Говорить тонким скрипучим голосом
Дьахтардыы куоластаах киһи тугу эрэ хардаран кыыбырҕаата, бары күлсэ түстүлэр. А. Федоров. Эҥин-эҥинник сыыбыргыыр, нууччалыы-сахалыы кыыбыргыыр. И. Бочкарев. Оскуола дириэктэрэ, күөкэйбит хачаайы киһи, сааран кыыбыргыыра иһиллэр. «ХС»