күүгэннир диэн курдук
Күөрчэх бэлэм буолбутун, уостубат күүгэннэннэҕинэ, ытыкка мөлбөччү баһыллан кэлэр буоллаҕына, бэлэмнээһин процеһын тохтотуллар. ТИИ ЭОСА
Киэһэттэн ыла өрүс уута будулуйан, күүгэннэнэн эбиллэн барара. Ч. Айтматов (тылб.)

көр чөмөччү
[Сайсары:] Адьас чөмчөччү хомунан олоробут. Суорун Омоллоон
Оҕолоор, биһиги ити куһаҕан хотону ылан үчүгэйдик оҥорон, мөлбөччү сыбаан, чөмчөччү харбаан кэбиһиэҕиҥ. «ХС»
Муус-маҥан сабыылаах икки орон, үс муннуктуу чөмчөччү туруоруллубут сыттыктар. «Чолбон»

дьүһ. туохт. С оһ ул л а нсыһыллан нэһиилэ соһоҕостонон хаамп, сыҕарый. ☉ С трудом тащиться, волочиться
Арай тыа саҕатыгар били кырдьаҕас илэ бэйэтинэн хааһах курдук ныһырыйар. И. Сосин
Биир кэбиһиилээх оту хаардары-байдары мөлбөччү соспут тыраахтар …… уулуссаны ортотунан оргууй аҕай ныһырыйан ааста. «Чолбон»

I
өр I диэнтэн бэй
туһ. Мас булан оһоххо уот оттон баран, таһаҕаспын киллэрэн чэй өрүннүм. Н. Неустроев
Кулуһуҥҥа күөс өрүнэн — кутаа бэрдин сандаарпыппыт. Күннүк Уурастыырап
II
өр II диэнтэн бэй
туһ. Хараҥаран көстөр уһун баттахтааҕа, онтукатын икки сүһүөх гына мөлбөччү өрүнэн түөһүгэр түһэрэр үгэстээҕэ. Суорун Омоллоон
Кини баттаҕын араастаан өрүнэн сааһылаан көрөр. Н. Габышев
Саҥа өрүммүт туус маҥан сибиитэрэлээх, көмүс баттахтаах доҕоро — Анфиса бу олорор. «ХС»

туохт. Туохтан эмэ сыыстаран (хол., сыыһа эбэтэр олус аһаан, уугун хаммакка) ыарытый, моҥкурдаан эрэйдэн. ☉ Недомогать, заболевать, страдать от нарушения режима (напр., от переедания, недосыпания)
Уутугар өлөн толуордаабыта. ПЭК СЯЯ
[Сатабыл киһи] Мөлбөччү хаһааммыт Мөрүөнүн манньата Толуордуу аһаабыт Тойону манньытар. С. Тимофеев
Дьоно буоллахтарына, эһэни көрөн, бары тииккэ хатаастан тахсан, толуордаабыт улар курдук, олорунан кэбиспиттэр. С. Тумат
ср. др.-тюрк. толҕа ‘сваливать, схватывать (о резких болях в животе)’

аат.
1. Туох эмэ кыракый чааһа; кыырпах. ☉ Часть; частица
Хаһаны кыра гына кырбаныллар уонна эрийиллибит быары холбоон баран чаайынай ньуосканан баһан мөлбөччү тустуспа өлүүскэ кутуллар уонна тоҥоруллар. ТИИ ЭОСА
Улахан сылгы хартата алта өлүүскэҕэ быһыллар, оттон убаһа киэнэ — түөрт гына. АНП ССХТ
2. тыл үөр. Тыл чаастара (олоҕо, сыһыарыылара). ☉ Части слова
Оҕолор үһүс кылааска тыл олоҕо диэни тыл уларыйбат өлүүскэтин курдук үөрэтэллэр. СГФ СТМО
Тыл дорҕоонноро, тыллар өлүүскэлэрэ, суолталара, дэгэттэрэ этиигэ киирэн үөскүүр өйдөбүллэр – бары төрөөбүт тыллаах киһиэхэ этигэн хомус кэриэтэ күндү. ФГГ СТКТҮК
Тылы өлүүскэлэргэ арааран быһаарыы структурнай-семантическай быһаарыы дэнэр. ННН СТМО

1. аат.
2. Туох эмэ тэрэччи тус-туспа салаа буола хайытталаммыта, оннук салааланан үүммүтэ. ☉ Веерная разветвлённость чего-л. (напр., хвоста, крыльев крупной птицы)
   Ол дьыл халлааҥҥа сүүнэ улахан сарадах курдук сардаҥалаах сулус тахсыбыта. М. Доҕордуурап
   Күн уотун көмүс утаҕа, Лабаа быыһынан тохтор сарадаҕа Уулаах отон, сугун угар Кыһыл кыым, күөх төлөн буола суккуллар. М. Тимофеев
   Куолас көмүс сарадаҕа Күҥҥэ кылабачыйар. Баал Хабырыыс
   Онтон улам-улам сириэдийэн хоту халлаан бүтүннүүтэ тараах күрдьүгэс уот сарадах буолла. Тулхадыйбат д.
   2
   сатанах диэн курдук. [Үрүҥ Уолан] бөрө тириитинэн саҥыйах тиктэрэн баран сарадаҕар мөлбөччү ыйаан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ VII
3. даҕ. суолт. Сарадахтаах, тэрэччи тус-туспа салааламмыт. ☉ Разветвлённый, веерообразный (напр., о хвосте, крыльях крупной птицы)
   Сарадах чаҕылҕан сардыргыы чаҕыллан, Сатыы тыа арыллан сырдаата. Күннүк Уурастыырап
   Хомпоруун күнүм анныгар көһүннэ, Атара кутуруга адаарыйан, Сарадах кынаттара сараадыйан Кини тус хоту диэки уһунна. Таллан Бүрэ
   Кутаа, өрө чачыгырыы-чачыгырыы умайан күүдэпчилэнэн, кыһыл сарадах тылларынан салгыны салаамахтаата. В. Протодьяконов
   ◊ Сарадах тэллэй бот. — тэллэй арааһа. ☉ Один из видов грибов, лучистые грибы
   Пенициллин түүнүк тэллэйиттэн, стрептомицин эмиэ түүнүккэ маарынныыр сарадах тэллэйтэн (лучистые грибы) ылыллаллар. МАА ССКОЭҮү

1. аат.
2. Кыһыллыҥы өҥнөөх, тапталлыгас металл. ☉ Медь
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Хойуу сулустар алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллар. М. Доҕордуурап
   Ампаардарыгар, дьааһыктарыгар алтанынан күлүүстэри, иэччэхтэри кутаттаабыт, ааннарыгар алдьаммат буолталарынан наарбалаппыт. Саха сэһ. II
3. эргэр. Кыһыл көмүс (аҕыйах холбоһуктарга хаалбыт). ☉ Золото (сохраняется в немногих сочет.). Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым. Алтан сэргэни ас. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх (аллара көр)
4. даҕ. Алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный
   Оһох уҥа эҥээригэр улахан алтан солуурга эт буһа турар. Эрилик Эристиин
   Тыаһыт бургучуйа сылдьар алтан сылабаары аҕалан остуолга уурда. Л. Попов
   ср. тюрк. алтын, монг. алтан ‘золото’
   ♦ Алтан сэргэни ас — ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). ☉ Водрузить золотую коновязь (из формулы-благопожелания молодым о семейном счастии, благополучии)
   Алаһа дьиэни айгылатыҥ, Аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Алтан сэргэни анньа, Түөрт бадьыр баҕананы туругурда, Орто бороҥ туруу дьаҕыл дойду олоҕун олохтуу, Тойон аатын тупсара киирдиннэр!» — диэбит үһү Дьылҕа тойон. Ньургун Боотур
   Анньылынна алтан сэргэ, Бу үргэл сулус анна Буолла дьол түһүлгэтэ. П. Тулааһынап. Алтан түөстээх далбарайым (көмүс түөстээх күөрэгэйим) нор. поэз. — тапталлаах дьахтары хоһуйан, киэргэтэн ааттааһын. ☉ Золотогрудая пташечка моя, сереброгрудый жаворонок мой (поэт. украшающая формула-описание любимой женщины в нар
   поэз.). О, татыйыгыам, Алтан түөстээх далбарайыам! Алдан, Амма үрэхтэрдии Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Эллэй
   [Уот Уһутаакы:] Алтан түөстээх далбарайым, Ахтыбыт да эбиккин, Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Көһүппүт да эбиккин! П. Ойуунускай
   Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым, Дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх үрд. — өлбүт киһини ытыктаан, дьоһуннаахтык тутан көмп (ытыктабыл, сүгүрүйүү дэгэттээх былыргы көһөр олук). ☉ Хоронить покойника с честью, с почетом (букв. золотые кости его поднимать, серебряные кости его сложить на арангас — стилистическая фигура, формула высокого стиля)
   Уруй үтүөтүнэн, айхал бастыҥынан ол барахсаттар алтан уҥуохтарын араҥастыахпыт, көмүс уҥуохтарын көтөҕүөхпүт. П. Ойуунускай
   Оҕо буолаҥҥын өллөхпүтүнэ көмүс уҥуохпутун көтөҕөөр, алтан уҥуохпутун араҥастаар, баайбытын-быйаҥмытын бас билээр. Н. Неустроев
   [Оннук оҕо] Көмүс уҥуохпутун Көтөҕүө суоҕа, Алтан уҥуохпутун Араҥастыа суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Алтан чуораан айах — кэрэ чуор уус тыл; кэрэ чуор куолас. ☉ Красноречие; красивый звонкий голос
   Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Айаарар дуо былыр манна Рим аатырбыт араатардарын Алтан чуораан куоластара?.. М. Тимофеев
   ◊ Алтан бас — араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. ☉ Одуванчик
   Арыылаах алаас, Сырдык сыһыы — Сүүтүк от, алтан бас... Үрүҥ, кыһыл сибэкки муората сүрэҕи манньытар! М. Тимофеев. Алтан от — дьааттаах симэһиннээх араҕас сибэккилээх от. ☉ Лютик
   Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас алтан от! Суорун Омоллоон
   Күн түһэн күлүмнүүр диэх курдук — Алтан от анньан таҕыста. С. Данилов
   Алааска, хааччах таһыгар Алтан от үүнэн хамсыыр. С. Тимофеев. Тэҥн. ньээм, ньээм от

даҕ.
1. Сырдык саһархай. ☉ Светло-желтый
Биэрэккэ үксэ оҕо, дьахтар, үрүҥ былааттар, күөх, кыһыл, араҕас, үрүҥ ырбаахылар муһуннулар. Бэс Дьарааһын
[Ваня] тутум халыҥ кыһыл, араҕас тастаах кинигэлэри куруук кыбына сылдьар буолар. Амма Аччыгыйа
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
2. Кутуруга, сиэлэ сырдаан көстөр, онтон атына кыһыллыҥы саһархай (сылгы өҥүн туһунан); кугас (ынах сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Хвост, грива — светлые, остальное — красновато-желтое (о масти лошади); рыжая (о масти коровы)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, үөһээ дайдыга. Саха фольк. Лариса, ойон туран түннүккэ тиийэн, сарайга ыҥыырдыын баайыллан турар ураанньыктаах араҕас дьүһүннээх орловскай боруода ат, көрөн-истэн дьэргэлдьийэ турарын көрдө. Эрилик Эристиин
тюрк. сарыг
◊ Алтан араҕас (сылгы) көр алтан. Араҕас илгэ — былыргы өйдөбүлүнэн үөһээ таҥаралартан (айыылартан) бэриллэн үрүҥ ас-үөл, үүт-арыы дэлэйиитэ. ☉ По старинному поверью, изобилие молочных продуктов, ниспосланное добрыми духами
Айыыһыт Хатын, Биһиги алтахтаабыт сирбитигэр Арылыас кус сымыытын курдук Араҕас илгэни биллиргэччи Таммалата тур! Оҕоло-о-ор! Саха нар. ыр. II. Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни Астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Тэҥн. сөлөгөй. Араҕас тэллэй — намыһах, муохтаах сиргэ үүнэр, араҕастыҥы кыһыл сэлээппэлээх, сабырыйан бүүрэ тардыллыбыт кытыылаах сиэнэр тэллэй. ☉ Рыжик (съедобный гриб). Араҕас хааннаах — кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх. ☉ С красновато-светлым лицом
[Эмээхсин] ханайбыт, хантайбыт быһыылаах, күскэм курдук эттээх, кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Василий Иванович Холмогоров орто үөрэхтээх, күлбүтүнэн сылдьар эйэҕэс харахтаах, араҕас хааннаах эдэркээн киһи. М. Доҕордуурап. Тэҥн. арыы саһыл хааннаах. Араҕас хопто — саһархай өҥнөөх, «тэкэт, тэкэт» диэн саҥалаах, сэдэхтик көстөр кыра хопто. ☉ Розовая чайка. Далан араҕас (сылгы)— кутуруга, сиэлэ, өрөҕөтүн түүтэ хаан кыһыл уһаты дьураалаах (сылгы). ☉ Масть лошади: с полоской кроваво-красного цвета на гриве, брюшке и хвосте. Куба араҕас (сылгы) — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас (сылгы). ☉ Масть лошади: грива, круп и спина желтого цвета, колени и грудь — соловые. Тэҥн. сырдык буулур. Күдэн араҕас (сылгы) — сырдык кугас. ☉ Масть лошади: светло-рыжая. Сырдык араҕас (сылгы) — үрүҥ сиэллээх, кутуруктаах араҕастыҥы (сылгы). ☉ Масть лошади: соловая. Үрүҥ араҕас (сылгы) — сырдык сиэллээх кугас (сылгы). ☉ Масть лошади: игреневая со светлой гривой. Ыыс араҕас — ап-араҕас. ☉ Изжелта-желтый, предельно желтый
Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас от! Суорун Омоллоон
Харыалап улахан сыҥаахтаах, тобук сүүстээх, үргэммит анды түөһүн курдук, ыыс араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Сотору Кеша маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх, ыыс араҕас сандалеттаах ымайбытынан тахсан кэллэ. Н. Габышев