көбүөлээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мардьаҥныырап балачча көбүөлээмэхтээн баран, нагаанын сулбу таһыйан ылла. Е. Неймохов

хабылыннар II диэнтэн төхт
көрүҥ. Кеша нагаанынан дьиэ үрдүн ытыалаан хабылыннартаата. Амма Аччыгыйа
Уол киһитин түөскэ саайталаан хабылыннартаата. Күрүлгэн
Биһиги утуу-субуу ытыалаан хабылыннартыыбыт, кустар салгыҥҥа түөрэхтэнэ түһэллэр. И. Тургенев (тылб.)

туохт. Үксүгэр буруйдааҕы, хаайыылааҕы ханна эмэ илдьэргэ, аҕаларга харабыллаан арыаллаа. ☉ Сопровождать конвоем, конвоировать
Таһырдьаттан Былааһы, Маайаны үстүөрт кыһыл саллаат уонна Уйгуурап хомбуойдаан киирэллэр. А. Софронов
Нагаанынан хомбуойдаан, көрүдүөр устун остуорастары аҕалан эрэллэрэ. Н. Островскай (тылб.)

саҥа алл. Киһи, кыыл улаханнык ыгыллан, быһа баттаан таһаарар бүтэҥи саҥата. ☉ Глухой отрывистый звук, произносимый (человеком или животным) с огромным усилием, резко, непроизвольно
Бүгүн эһээ Дьөгүөр саҥа баһымньыламмыт, бөлөх ыарҕалары куотуо диэбит курдук атаҕын анныгар уктан туран, «һах» дии-дии охсон кунайдыы турар. М. Доҕордуурап
Кини тойонун саанан баска мииннэрбитэ «һах» диэбитинэн, мууска бырахпыт баҕалыы «палк» гына түстэ, нагаана туспа эһилиннэ. «ХС»

аат.
1. Төгүрүк иигэ тиириллибит тугу эмэни (үксүгэр тириини) охсон тыаһатарга аналлаах муусука инструмена. ☉ Барабан
Бары баар баттаммыт Барыта тахсаннар, Барабаан охсоннор Баргыһан бардылар. П. Ойуунускай
Чугаһы чуораанынан, ырааҕы барабаанынан ыҥыран сыбаайба оҥорбут. Саха фольк. Үөрэх кирилиэһигэр ыттар оччотооҕу оҕо сааспыт барабаан тыаһын кытта тэҥҥэ хардыылаан ааспыт. П. Тулааһынап
2. көсп. Туох эмэ оҥоһуу барабаан курдук көрүҥнээх чааһа (хол., нагаан барабаана). ☉ Часть цилиндрической формы какого-л. технического устройства, барабан (напр., барабан нагана)
[Максим] кинигэ алтан таһын туттарыытын төлө анньан, иһирдьэ тарбаҕын уган көрдө. Сөмүйэтэ револьвер бөлтөгөр барабааныгар тиийдэ. П. Филиппов
Ыһар агрегат кырыы барабааннарыгар механизатордар нуорма аҥаарын куталлар. ЭБТ

сыһ.
1. Туох да таҥаһа суох. ☉ Голышом, нагишом
Ол курдук муҥнаан баран, …… ньиэмэс дьиккэрдэрэ ахсынньы тымныытыгар ис ырбаахынан сыгынньахтыы Зояны атын сиргэ илдьэ барбыттар. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [оҕо аата] иһин түгэҕин харбанан, сибилигин аҕай муустаах ууга сыгынньахтыы сөтүөлээн тахсыбыт киһилии, …… бабыгырыы-бабыгырыы олорбохтоото. И. Гоголев
Күҥҥэ биирдэ эбэтэр иккитэ оҕону сыгынньахтыы икки-үс мүнүүтэ устата кырабаакка сытыарыллар. Дьиэ к.
2. кэпс. Хаата, кыына суох (хол., илдьэ сырыт — биилээх, уһуктаах сэби). ☉ Обнажённым, оголённым (напр., носить, держать — колюще-режущие предметы, оружие)
[Сэмэн] киэһэ дьиэтигэр маузерын уонна нагаанын сомуоктарын туруоран, сыгынньахтыы икки илиитигэр туппутунан таһырдьа тахсар. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ, итии болгуолуу сирэлийэн, умайарга дылы буолла, куортугун сыгынньахтыы ылан килбэлдьиттэ. М. Доҕордуурап
Өстөөхтөрү үҥүүнэн сабыта тамнаан баран, легионердар батастарын сыгынньахтыы туппутунан киниэхэ утары сырсан киирэллэрэ. КФП БАаДИ

туохт.
1. Уоттаахтык-төлөннөөхтүк тылла эт. ☉ Ораторствовать, выступать с пламенной речью
Кырдьык, табаарыс Фокин, оччо суолтата да суох боппуруоска олус уохтаахтык араатардыырын сөбүлүүр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Дириэктэрдээх завуч утуу-субуу бэрт өр араатардаатылар. Иккиэн даҕаны тыл этиини бэркэ баһылаабыт дьон. Н. Лугинов
2. Тылла эт. ☉ Выступать с речью
Бүгүн мунньахха нэһилиэк сэбиэтигэр баайы, кулаагы киллэриллиэ суохтаах, дьадаҥы өттүттэн киллэриллиэхтээх диэн араатардаатылар. Күндэ
Бары пионер хаалтыстаахтар, оскуолаҕа үөрэнэллэр, мунньахха араатардыыллар. Эрилик Эристиин
3. көсп., сөбүлээб. Тылгынан кыыр, мээнэни дойҕохтоо. ☉ Болтать попусту, заниматься пустозвонством, пустословием
Сүөһүнү сүмэлээх, тотоойу аһылыгынан хааччыйыахпыт диэн салайааччыларбыт мунньах ахсын айахтарын муҥунан араатардыыллар. Софр. Данилов
«Эмээхсиэн, араатардаама, аҕытаассыйалаама, түксү! Итини мин бэйэм да эн саҕа билэбин», — диэн буолар. Амма Аччыгыйа
Данилович тойон, нагаанын харбыалаан көрө-көрө, дьону куттаан араатардаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., үгэрг. Тыл этэр талааннаах киһи курдук туттан-хаптан, оҥостон тылла этэ сатаа. ☉ Пространно говорить о чем-л. с претензией на красноречие
— Ыл эрэ, таһыйталаан көр эрэ. — Бэйи, оргууй тиргилин! Баран дэлби таһыйталыам диэн мунньахха тоҕо араатардаабатаххыный? Дьүөгэ Ааныстыырап
Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кутакута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап

1. аат.
2. Тылынан санааны атастаһыы, сэһэргэһии. ☉ Разговор, обмен мнениями, беседа
   Кылгас кэпсэтии. Эйэлээх кэпсэтии. Кытаанах кэпсэтии.  Кэпсэтииттэн сүбэ ордук, баайыттан туомтуу ордук (өс хоһ.). Кэпсэтиибит уруккутун курдук көрдөөхтүк тахсыбат буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэлэр-барар дьон кэпсэтиилэрэ, күлсүүлэрэ дэлэй. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кимниин эмэ туох эмэ боппуруоска усулуобуйа түһэрсии, хардарыта сөбүлэсэһии. ☉ Соглашение, договоренность с кем-л. по какому-л. вопросу
   Кэпсэтиини кэстэххинэ Кэннигэр, иннигэр Кэнтиги тэриниэҕиҥ, Үрүҥ тыыҥҥын Үстэ иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
   [Бииктэр:] Кэпсэтиибит курдук, [хамнаскын] үлэҕин толордоххуна ылыаҥ. Суорун Омоллоон
   Урут баайдар оҕолорун чааһынай кэпсэтиинэн судаарыскайдарга үөрэттэрэр этилэр. Бэс Дьарааһын
4. Тугу эмэ ырытан, сыана быһан санааны этии, үллэстии. ☉ Высказывание своего мнения по какому-л. вопросу, обсуждение, дискуссия
   Райком бюрота саҕаланна, Араатар, кэпсэтии аһылынна. С. Васильев
   Кэпсэтиигэ бастакы тылы Алексей Васильевич ылла. С. Никифоров
   Дакылаат кэнниттэн кэпсэтиигэ киирэллэр. Н. Якутскай
5. эргэр. Кыыһы кэргэн ыйытыы, көрдөһүү (кыыс дьонуттан). ☉ Сватовство к девушке (через ее родных)
   [Дьарааһын:] (холуочуйбут киһи быһыытынан) Хата, кэпсэтиини кэпсэтэн бүтэрэн малааһыны тэрийиэххэ. Уйбаан Бырдаахап кырдьаҕас, Марыына диэн оҕоҕун биһиги ыйыта кэлэн олоробут. Н. Неустроев
   [Захар:] Сибиэтэ, оччоҕо мин эн үөрэххиттэн төннөн кэлбитиҥ кэннэ, күһүн кэпсэтии оҥоруом. Эн дьоҥҥор тугу да этимэ. С. Ефремов
6. даҕ. суолт., тыл үөр. Тылынан саҥаҕа сыһыаннаах, ордук бэлиэ. ☉ Свойственный устной речи, обиходным выражениям, разговорный
   Кэпсэтии стилэ.  Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ
   ♦ Кэпсэтии атын (туспа) буолуо — кытаанахтык аахсыллыа, ситиһиллиэ (саанан этиигэ тут-лар). ☉ Разговор будет другой (говорится с угрозой). [Василий Петров:] Эн, Баай Байбал хоолдьугата, моонньоҕо, бандьыыт буолуоҥ, мин, дьадаҥы Балыксыт күтүөтэ, бассабыык буолуом… Дьэ, аҕаа, оччоҕо кэпсэтии туспа буолуоҕа… П. Ойуунускай. «Оттон төттөрүлэһэр буоллаххытына кэпсэтии атын буолуо», — Васильев сыгынньах нагаанын ылан остуолга уурар. И. Бочкарев. [Паабылап:] [Күндү тааһы] арай мин булуум, оччоҕо баҕас… Ити дирээни кытта кэпсэтии атын буолуо этэ… Н. Туобулаахап. Үгүс (элбэх, туох да) кэпсэтиитэ суох — элбэхтик быһаарса барбакка эрэ. ☉ Без лишних разговоров
   Уол …… туох да кэпсэтиитэ суох биир хардаҕастаах уоту тутан баран, дьонун диэки сүүрбүт. Саха фольк. Чэ, үгүс кэпсэтиитэ суох, күн сарсын уолгун куоракка киллэрэбит. Н. Якутскай
   [Чокуурап:] (турар). Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда «Хаастаахха» оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов