1. бэлиэтээ диэнтэн бэй., атын. туһ. «Тугу, хайдах үлэлээбиккитин бэлиэтэнэн иһиҥ», — диэтилэр бүгүн оскуолаҕа. Софр. Данилов
   [Иван Иванович (кумааҕыга бэлиэтэнэ-бэлиэтэнэ):] Оо, ону баҕас улахан үөрүүнү кытта буоллаҕа дии. Төһө кэмпилиэк наада буолуой? С. Ефремов
   Кутуков планшетын тобугар уурунан олорон, тэтэрээккэ тугу эрэ бэлиэтэнэр. Л. Попов
   Курданарынан ыга туппут хара бинсээктэнэн, хатыҥыра ордук бэлиэтэммит, кыра киһи трибуна икки муннугуттан харбаан ылан баран, «Табаарыстаар!» — диэн күөрэччи ордоотоон кэбистэ... Амма Аччыгыйа
   Кини [Кыһыллаай] кыһамньылаахтык, үчүгэйдик үөрэнэн, дьэ тоһоҕолоон бэлиэтэнэр буолбута. Л. Попов
   Бэлиэтэммит тыллары сыһыаннаһар тылларын кытта устуҥ. ПНЕ СТ
2. Болҕомтоҕо ылылын, үчүгэйинэн дуу, куһаҕанынан дуу биллэр-көстөр буол. ☉ Быть отмеченным, замеченным по каким-л. (плохим или хорошим) приметам
   Дьоллоох хорсун уолаттарбыт Софронов, Гуляев, Кобров бэлиэр бэлиэтэммиттэрин курдук, тииҥи харахха табар кыраҕы харахпытынан [фашистары] чэчэгэйдэрин тэһиэхпит. Суорун Омоллоон
   Үчүгэй хайҕанан бэлиэтэнэн, куһаҕан сириллэн накаастанан иһиэх тустаах. Софр. Данилов. Ханнык эбэһээтэлистибэлэр ылыныллыбыттарын уонна кинилэр хайдах толоруллан иһэллэрин киһи барыта билэр, бастыҥнар бэлиэтэнэллэр, хаалан иһээччилэргэ көмөлөһүллэр. «Ленин с.»
3. Бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отпраздновать что-л., праздновать
   Быйыл Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуутун 350 сылын, ону кытта Саха АССР тэриллиитин 60 сылын курдук кэрэхсэбиллээх кэрэ-бэлиэ дааталар бэлиэтэнэллэр. ОГГ СМ

аат.
1. Мэйиитэ, көрөр-истэр уорганнара баар киһи, сүөһү этин-сиинин сүрүн миэстэтэ, бас; тоноҕоһо суох харамайдарга — билгэ уорганнара, айахтара баар илин өттүнээҕи туспа миэстэлэрэ. ☉ Голова (человека или животного)
Чооруос чыычаах төбөтө кыһыл ээ. Амма Аччыгыйа
Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта. Т. Сметанин
Олохтоох ыал ыалдьыты балык төбөтүнэн күндүлүүллэр. Н. Габышев
2. Туох эмэ, синньээн бүтэр уһуга (хол., тарбах, тиит оройо). ☉ Зауженный, заострённый конец, верхушка чего-л.
Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирэн эрэр күн тиит төбөтүттэн арҕаа түннүгүнэн өҥөйөн дьэс алтанынан истиэнэҕэ сыдьаайда. М. Доҕордуурап
[Ытык сэргэтин] маһа синньигэс — быһар төбөтө уон биэс сэнтимиэтир холобурдаах. Багдарыын Сүлбэ
3. Үүнээйи (хол., бурдук, сибэкки) үөһээ куоластаах, тыллар, сиэмэлэнэр өттө. ☉ Верхняя часть растения (напр., злаков хлеба, цветов) с колосьями, цветками, семенами, головка
Бурдук, төбөтө астаннаҕына эрэ, ас буолар (өс хоһ.). Буолак саҕатыгар үүммүт икки сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
4. Киһи ороҥҥо сыттанар, бастанар өттө (тард. ф. тут-лар.). ☉ Изголовье
Түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону, иннигэр биир оҕону уктан сытара. С. Васильев
5. Сүөһү ахсаанын ааҕар кээмэй. ☉ Единица счёта скота, голова
781 кулуну ылар былааннааҕын 1020 кулуну ылан, 289 төбөнөн аһарда. ТССКС
Ынах сүөһү өлүүтэ 420 төбөнөн аччаата. «Ленин с.». [Ыанар ынах] билигин былаантан …… 975 төбөнөн аҕыйах. «Кыым»
6. көсп. Туох эмэ (хол., ыстатыйа, тиэкис) аата; айымньы (кинигэ) чааһа, түһүмэҕэ, баһа. ☉ Название, заголовок какого-л. текста (статьи); глава (книги)
Кинигэҕэ кулуттар тустарынан сыалай төбө анаммыт. Эрчимэн
Ааспыт төбөҕө Болот Арбатскай үлэтин туһунан «эмиэ хаалларабыт дуо» диэн санаан аһарбыта баара. В. Яковлев. Хаһыат аҥаарыттан саҕаланар «Неофициальная часть» диэн төбөнөн тахсыбыт матырыйааллар ордук интэриэһинэйдэр. «Саха с.»
7. көсп. Туох эмэ (хол., үрэх) синньигэс саҕаланар өттө, уһуга. ☉ Верховье (реки)
Үрүйэ төбөтүгэр, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар. Амма Аччыгыйа
Массыына систэн биһиги үрэхпит төбөтүгэр киирдэ. Далан
Манна Улуу Үрүйэ төбөтө тиксэр. ПИС СТС
8. көсп. Киһи өйдүүр, толкуйдуур дьоҕура, өй. ☉ Ум, сознание человека
Төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Элбэх төбө үчүгэй, хотуулаах, тобулумтуо буолуохтаах. Н. Габышев
Эппиэт Байыкка төбөтүгэр бэлэм этэ. Н. Заболоцкай
♦ Муннун төбөтүн <да> быктар- бат — биирдэ да сылдьан, көстөн ааспат. ☉ соотв. и носу не казать
Биирдэ эмэ, саатар, муннугут төбөтүн быктарбаккыт дуо, Эһиги, ити хотоҥҥо? «ХС»
Төбө (бас) абыраҕа көр абырах. Төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Төбөҕөр хатаа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Быданнааҕы да суолу киһи төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС»
Төбөҕөр (баскар) ытыар көр бас II. Өскөтүн эһигини Уралец хамаандалыырын көҥүллээхтэхпинэ, кини барыгыт төбөҕүтүгэр ыттыаҕа. ОТК
Итинник киһини өрөр таһаардахха, …… төбөҕөр ыттыа. «ХС»
Дьахтары төбөлөрүгэр ытыарбыт эр дьоннор эрэйи көрөллөр, тоойуом. П. Ламутскай (тылб.)
Төбөҕүн (баскын) абырахтан көр бас II. Сорохторо «төбө абырахтанар» арыгыны аҕалан, онтон эмиэ …… айманан-сайманан барыахтара. Болот Боотур
Ким сүүс, ким биэс уон кыраамынан төбөлөрүн абырахтанаабырахтана, аһаан иһэллэр. Н. Босиков
Төбөҕүн (баскын) сыс (төбөҕүн сыстар) көр бас II. [Тойотторго] экчи кииринимэ, төбөҕүн сыстарыма. А. Фёдоров
Киһи төбөтүн сынньыма, мискийимэ. НАГ ЯРФС II
Дьокутааттары барыларын төбөлөрүн сыстылар быһыылаах. «ХС». Төбөҕүн үлэлэт — мээнэ буолбакка, өйдөөн-дьүүллээн тугу эмэ гын, толкуйдаа. ☉ соотв. работать головой
Манна төбөнү үлэлэтиэххэ наада. «ХС»
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). [Кини] дьахтар көмөлөһөөрү гыммытын аккаастаммыта. Алла Лазаревтыын төбөлөрүн холбообуттара. Далан
«Махынаасыйаларга» биир буола түһэн, төбөлөрүн холбууллара. Р. Баҕатаайыскай. Төбөҕүттэн мат — олус улаханнык накаастан. ☉ соотв. лишиться головы
Быть сурово наказанным. Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Н. Заболоцкай. Төбө иччитэ — сиэрэ суох улахан төбө; оннук төбөлөөх; олус ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Чрезмерно большая голова; большеголовый; сильно исхудавший
[Бөрө] уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Төбөҥ бүтүн эрдэҕинэ калька. — тутуллан накаастана иликкинэ. ☉ Пока голова цела
Төбөҕүт бүтүн эрдэҕинэ, Төннө туруҥ, түөкүттэр! Эллэй
Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Туоскун төрдө-төбөтө биллибэт чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ үлэҕэ төбөтүнэн түспүт быһыылааҕа. Софр. Данилов
Үлэҕэ төбөм оройунан түспүтүм. М. Доҕордуурап
Эрэдээксийэ күргүөмнээх олоҕор бастакы күммүттэн төбөбүнэн түспүтүм. НАГ ЯРФС II. Төбөтө буһарар калька., кэпс. — барыны бары үчүгэйдик ырыҥалаан быһаарар. ☉ Голова варит у кого-л.
Дьүһүнэ бүрэтин көрүмэ — төбөтө буһарар. НАГ ЯРФС II. Төбөтө саахынаата кэпс. — төбөтө куугун-хааҕын буолла. ☉ Шумит в голове
Тыастан-уустан төбөм дэлби саахынаата. НАГ ЯРФС II. Төбөтө төкүнүйэр — өлөрүллэр, суох гыныллар. ☉ Быть убитым, уничтоженным (букв. голова покатилась)
Төһө эрэ дьонум Төбөлөрө төкүнүйэр?!! П. Ойуунускай
Төбөтө (өйө, мэйиитэ) хамсаабыт — өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт диэн курдук (көр өй). Бу киһи туох үлүгэрдээҕин айманна, төбөтө хамсаабыт дуу? Төбөтө ыаҕастаах (тордуйалаах) уу курдук <дьалкыҥнас> — баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> диэн курдук (көр бас II). [Томмот] хамсаатар эрэ, төбөтө тордуйалаах уу курдук дьалкыҥныы түһэр. Софр. Данилов
[Маша] төбөтүгэр ыаҕастаах уу дьалкыҥныырга дылы. «ХС». Төбөтө ыалдьыбат — туох эмэ туһунан долгуйан, санаан, толкуйдаан, кыһаллан көрбөт. ☉ соотв. голова ни о чём не болит
[Кинээс хамначчыттара аччыктыылларын туһунан] төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Былыр кыһынын төбө ыалдьыбат гына оттууллара. С. Никифоров. Төбөтө ыараата — утуйуон олус баҕарда, наһаа утуктаата. ☉ Сон одолел (букв. голова стала тяжёлой)
Айакка, төбөтө ыараата, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Төбөтө эргийэр — туохтан эмэ олус дэбдэйэр, киһиргиир, тугу да дьиҥнээхтик өйдөөндьүүллээн быһаарбат буолар. ☉ Утрачивать способность здраво рассуждать, трезво относиться к окружающему, сильно бахвалясь (соотв. голова вскружилась у кого-л.)
Хайҕана эрэ түстэллэр, төбөлөрө эргийэр Төбөттөр син элбэхтэр. М. Ефимов. Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Төбөтүгэр таҕыста — мэйиитин эргитэн барда, холуочутта (арыгы туһунан). ☉ соотв. ударило в голову (о водке, вине)
Арыгылара төбөлөрүгэр тахсан, …… Коляны хайҕаан таҕыстылар. Болот Боотур
Сокууската суох испиттэрэ арыгылара төбөлөрүгэр тахсан барар. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн, дьэ буолан турда. С. Никифоров. Төбөтүгэр түс- пэт (киирбэт) — 1) хайдах да кыайан өйдөммөт, өйгө хатаммат, баар буолбат. ☉ соотв. не идёт, не приходит на ум кому-л.
Бу түүн онтон атын өй төбөтүгэр киириэ суох быһыылаах. Софр. Данилов
Быһаара сатаата да, төрүт төбөбөр түспэт. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кыайан өйдөөбөт, ылыммат, өйгө баппат. ☉ Никак не укладывается в голове
Оо, тукаам, мин төбөбөр түспэт сэһэни сэһэргээтиҥ. Эчи саныахпын да саллабын. Болот Боотур. Төбөтүн илгистэр — тугу эрэ олус сөҕөр. ☉ Удивляться чему-л., восхищаться чем-л.
Уйбаныап судаарыскай мин охсорбун көрө-көрө, төбөтүн илгистибитэ. Р. Кулаковскай
Төбөтүн <быһа> илгистэр — баһын (төбөтүн) быһа илгистэр диэн курдук (көр бас II). Оҕонньор ылыммата, …… төбөтүн илгистэн кэбистэ. Софр. Данилов
Анарааҥыта сонньуйан ылла, төбөтүн быһа илгиһиннэ. П. Филиппов
[Аида] өйдөөбөтөҕүн биллэрэн, төбөтүн илгистибитэ. «ХС». Төбөтүн иирт — ким эмэ өйүн-санаатын дэлби булкуй, сыппат. ☉ Морочить голову кому-л., вводить кого-л. в заблуждение
Төбөҕүн ким эрэ иирдибит быһыылаах?! Наһаар буолуо? Р. Баҕатаайыскай
[Михаил:] Эн төбөҕүн ити Бадин курдук нууччалар иирпиттэр. С. Ефремов
[Өҥүрүк куйаас] төрүт да мөлтөөн иһэр төбөнү …… иирдэн кэбистэ. Н. Заболоцкай. Төбөтүн (төбөтүттэн) имэрий — ааттаа, аһын, өрө тут, көҥүл ыыт. ☉ Гладить по головке кого-л., потакать, потворствовать кому-л.
Доҕорбун кыра оҕо курдук төбөтүн имэрийэ, ааттаһа олорбутум. Амма Аччыгыйа
[Эдэр байыас:] Төбөҕүттэн имэрийбэттэрэ буолуо. Мин эйиэхэ ымсыырбаппын. И. Гоголев
Кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпын дуо? А. Фёдоров. Төбөтүн көтөхтө (өндөттө) — бэйэтин көрдөрөн, актыыбынай буолан барда. ☉ соотв. поднимать голову
Булуҥ диэкинэн үрүҥнэр төбөлөрүн көтөҕөн эрэллэр. Болот Боотур
Вейтлингк уонна Кабе диэки буолааччылар эмиэ төбөлөрүн өндөппүттэрэ. ЛВ МТА. Төбөтүн кэҕиҥнэ- тэр — сөбүлэһэр, биһириир. ☉ Соглашаться, одобрять, согласно кивать головой
Мин эйиэхэ биир сэһэни кэпсиэхпин истиэҥ дуо? Кыыс төбөтүн кэҕиҥнэттэ. «ХС». Төбөтүн олоруута үчүгэй кэпс. — булугас өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах. ☉ соотв. голова на плечах. Бу оҕо төбөтүн олоруута үчүгэй эбит. Төбөтүн оройо аһыллар — улаханнык куттанар, долгуйар, соһуйар. ☉ Сильно испугаться, взволноваться
Эмискэччи, тымныы уунан ыспыттыы, этэ дьар гына түстэ, төбөтүн оройо аһыллан, сүрэҕэ ыйыллан ылла. Т. Сметанин. Төбөтүн оройунан истэр — тугу эрэ олох сөбүлээбэт, букатын ылыммат. ☉ Совершенно не воспринимать что-л., никак не соглашаться с чем-л. [Гаас киириитин] оҕонньор төбөтүн оройунан истибитэ. В. Иванов. Төбөтүн оройунан көрбүт — оройунан (төбөтүнэн, уолугунан) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр орой). Уол мэниктээн эмиэ төбөтүн оройунан көрбүт дии. Төбөтүн санньыппыт — санаарҕаабыт, санньыйбыт, улаханнык хараастыбыт. ☉ соотв. повесить голову
Баһыккалаах, Нараҕаннаах, Ньургуһуну кистээн бүтэрээт, төбөлөрүн санньытан, …… дьиэлэригэр бара тураахтаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Төбөтүн сүүйтэрбит (сүтэр- бит) — кимиэхэ, туохха эрэ олус ылларбыт, убаммыт, онто суох сатаммат курдук буолбут. ☉ соотв. потерять голову (напр., влюбившись в кого-л.)
Ханнык да тойон-хотун бэриккэ былыргыттан төбөтүн сүүйтэрэр суола. Болот Боотур
Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит. П. Аввакумов
Дьахтар [эр киһини] сөбүлээтэҕинэ, былыр да, быйыл да төбөтүн сүтэрэр диэччилэр. НАГ ЯРФС II. Төбөтүн тарбанар — тугу эрэ саарбахтыыр, туохтан эрэ симиттэр, кыбыстар. ☉ соотв. чесать в затылке
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанна. Болот Боотур
[Егор Егорович:] [төбөтүн тарбанар] Ким билэр, доҕор. С. Ефремов
Төбөтүн төргүүлэммит (ыйаабыт) — төбөтүн санньыппыт диэн курдук. Тоҕо төбөҕүн төргүүлэнниҥ? Хайа, бу тоҕо төбөҕүн ыйаатыҥ? Софр. Данилов. Төбөтүн уган биэрдэ — туохха эрэ (хол., буруйга) бэйэтинэн киирэн биэрдэ. ☉ соотв. совать голову в петлю
[Тарбыыкын] Тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов. Төбөтүн уурар калька. — сэриигэ сиэртибэ буолар, өлөр. ☉ соотв. сложить голову. Сэриигэ элбэх киһи төбөтүн уурар. Төбөтүнэн моһуогурар — өйүнэн булкуллар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Страдать от психического расстройства
Төбөҕүнэн моһуогурбакка дылы этиҥ дии. Агидель к. Төбөтүнэн тыынар (көрөр) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт диэн курдук (көр көр I)
[Хабырынар Хабырыыс:] Остуорас Охонооһу дьэ аҕаллылар ээ. Сопхуос аһыгар туолан-тотон, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. Күндэ
Үөрэххэ сылдьар ыччат ортотугар төбөтүнэн көрбүт аҕыйаата. А. Сыромятникова. Төбөтүнэн хаа- мар — иһэн-аһаан көрүлүүр, көҥүл-босхо барар. ☉ соотв. ходить на голове
Кууһума бириискэҕэ хаартылаан-арыгылаан төбөтүнэн хааман сырыттаҕына, Торуой уола Микииһэ көрсө биэрдэ. НАГ ЯРФС II
Төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Бу дьахтар төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут. М. Попов
Төбөтүнэн харахтаах — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр көр I). Бу мэник, төбөтүнэн харахтаах тыла диэн аахсыма. Ньургун Боотур
Төбөлөрүнэн харахтаах Ньүкэн Буурай удьуордарын …… Сүүрдэ сылдьаммын, Сүнньүлэрин үүттэттим. П. Ойуунускай
Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын. Амма Аччыгыйа
Төбөтүнэн чокуттарбыт — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Өскөтө ас биэрэн, уус төрдүттэн Кудай Бахсыттан алҕаан көрдөстөххө, …… уус төбөтүнэн чокуттаран ыалдьыан сөп үһү. МАП ЧУу
Төбөтүнэн ыалдьар — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Киһибит төбөтүнэн ыалдьаары гынна быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
[Сыкына:] Соһуйан төбөтүнэн ыалдьыбыт. Суорун Омоллоон
Лэкээрик аҕыйах сыллааҕыта төбөтүнэн ыалдьан сайын иирэ сыспыта. «ХС». Төбөтүттэн көппүт калька. — олох умнуллан, сүтэн хаалбыт (хол., этиэх буолбута). ☉ Вылетело, выскочило из головы
[Лөкүөрүйэ] субу-субу көхсүн этиттэ, этиэх, саҥарыах буолбут тыллара төбөтүттэн көтөн хаалбыта. М. Доҕордуурап
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. [Отторун] төбө тыырбыт аҥаара, аһыҥа кирбит ходуула этэ. В. Протодьяконов. Бириис төбө тыырбыт аҥаарын маймааннар уйунуохтаахтар. Уот ч. Тылын төбөтүгэр олордор кэпс. — дэлби мөҕөр-этэр, саҥардыбат, дэлби силбиэтэнэр. ☉ Распекать кого-л., метать громы и молнии
Маайа обургу Ньукуукканы тылын төрдүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков
◊ Төбөтө эргийэр — мэйиите эргийэр диэн курдук (көр мэйии) ☉ Голова кружится у кого-л.
Итирдим, …… төбөм эргийдэ. Амма Аччыгыйа
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев. Төбө-түөс биол. — араак чаастара; төбөлөөх түөс хамсаабат гына эпсэри сыстыбыт: инники (төбө өттүнээҕи) уонна кэнники (түөс өттүнээҕи) — чаастара. ☉ Головогрудь
Араак этэ-сиинэ икки салааҕа — модороон төбө-түөскэ уонна тиһиликтээх хаптаҕай искэ араарыллар. ББЕ З. Төбө уҥуоҕа — киһи, сүөһү төбөтүн дьардьамата. ☉ Череп. Саахалга төбөтүн уҥуоҕун эчэппит. Төбө хаппаҕа — мэйии уҥуох хаата, сабыыта. ☉ Черепная коробка
Поскачин инньэ диэбитигэр төбөм хаппаҕа аһылларга дылы буолбута. Багдарыын Сүлбэ. Төбө ыары- һах — төбөтө ыалдьар киһи. ☉ Страдающий головной болью
Төбө ыарыһахтары хаанныыр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төпү ‘темя, макушка; голова; вершина’, тюрк. төбө, түбэ ‘вершина; верхняя часть чего-л.’

аат. Араас ол-бу дьиибэ, тиэхэ. ☉ Проказа (шалость)
Аһыытык тууһаатым, Арааһа, уһаатым, Лас олох! Түксүлүөххэ, Бүтүөххэ, Олорчу, Ончу! Дьэ, накаас, Быракаас! Күннүк Уурастыырап
Аҕыйах ахсааннаах төбөт биһиэхэ өстүйэн араас быракааһы оҥороллорун эмиэ ахтыбыта. «ХС»

аат., кэпс. Туох эмэ лэҥкэгэр быһыылаах, лэҥкэйэн көстөөччү. ☉ Что-л. несоразмерно большое, округлой формы (напр., о голове человека). Төбөм киһи мыыммат лэҥкээлэтэ буолан, ырбаахым хас уһуллах, кэттэх аайы батан биэрбэккэ накаас бөҕө. Р. К улаковскай

аат. Быыбарга кыттар эбэтэр быыбардыыр бырааптаах киһи. ☉ Избиратель. Эдэр быыбардааччы. Быыбардааччылар биэрбит накаастара
□ Бу уон аҕыстаах кыыһы Сатаҕай учаастагын быыбардааччылара Алтан нэһилиэгин сэбиэтигэр депутакка кандидатынан туруордулар. С. Федотов
Бары сэбиэттэргэ депутаттары быыбардааччылар бары бүттүүн, тэҥ уонна судургу быыбардыыр быраапка олоҕуран, кистэлэҥ куоластааһынынан талаллар. СГПТ

туохт.
1. Буруйдаах кими, тугу эмэ эрэйдээн сордоо-муҥнаа. ☉ Причинить кому-л. страдания, подвергнуть кого-л. мучениям
Бу миигин ыраахтааҕым, Накаас бухатыыр диэн ааттаан, сааһым тухары дьону накаастыырга анаабыта. Саха ост. I
Үрүҥнэр Далырга кэлэн, Үөһээ Бүлүүттэн тахсыбыт хорохоот уолу өлөрбүттэр, сүрдээҕин накаастаабыттар үһү. В. Ч иряев. Уон биир хомуньууһу үрүҥнэр дэлби накаастаан, сордоон-муҥнаан тайҕаҕа өлөрбүттэрэ. «К»
2. кэпс. Арахпакка кими эмэ сылат, салгыт, эрэйдээ. ☉ Постоянно беспокоить кого-л., надоедать кому-л., приставать к кому-л с чем-л.. Ону-маны ыйыталаспыта буолан кини миигин олус накаастаата

аат.
1. Атахха, ардыгар моонньуга кэтэрдиллэр боҕуу мас оҥоһук. ☉ Деревянное приспособление, надеваемое на ноги или шею узника или лошади, колодки
Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын Тоҥхойо көлүнэн От кээһэ бардылар. С. Зверев
Айманарым бэрдин иһин бэйэбин, иирээки диэн, кыараҕас саһыл ампаарыгар хаайаары, моонньубар мас холуокка кэтэрдээри гыналлар. И. Гоголев
Уоруйаҕы туох баар накааһынан накаастаан аньыытын-буруйун билиннэрэр эбит, холобур, төбөтүн ытарчанан ыга туттаран, моонньутугар оҕус курдук холуокка кэтэрдэр, атаҕар — адаҕа. Саха сэһ. II
2. Атах таҥаһын тигэргэ, оҥорорго туһаныллар мас киэп. ☉ Кусок дерева в форме нижней части ноги до щиколотки, применяемый при пошиве и ремонте обуви, колодка. Бачыыҥкаҕа холуокка кэтэрдиллэр биитэр, ол суох буоллаҕына, кытаанах гына кумааҕы симиллэр. Дьиэ х

I
аат.
1. Буруйдаахха накаас табыл, сэмэ. ☉ Мера наказания
Административнай миэрэ.  Холкуос отун харыстаабат, ынахтарыгар үрдүттэн тэбистэрэ сылдьан аһатар, …… онон табаарыс Дмитриановаҕа тоҕоостоох миэрэ ылыллара наада. М. Д оҕордуурап. [Тойон] түмүгэр уолга миэрэ бэриллэрэ сөптөөҕүн ыйда. А. Фёдоров
Административнай буруйу оҥоруу иһин сокуонунан көрүллүбүт административнай сэмэ миэрэлэрэ туттуллаллар. СГПТ
2. кэпс. Тугу эмэ олоххо киллэрэргэ, көн нөрөргө ылыллар дьаһал, үлэ. ☉ С р е дство для осуществления чего-л., мероприятие
Итэҕэстэри туоратарга сөптөөх миэрэлэри ылыталыахха.  [Захар:] Тиэхиньикэ холкуоска кимэн киирэн иһэр буолбат дуо? Онно каадыр наада. Ол иһин билигин партийнай тэрилтэ сүрдээх улахан миэрэлэри ылан эрэр. С. Ефремов. Итирикситтэри утары охсуһар, дьарыйар миэрэлэр ХIХ– ХХ үйэ лэргэ общественнай уонна медиц и н с к э й миэрэлэринэн солбуллубуттара. ДьИЭБ
II
аат. Таҥара үөрэҕэ, итэҕэл. ☉ Вера, религия
Нуучча даҕаны, татаар даҕаны, кытай даҕаны, бука барылара тус-туспа таҥаралаахтар, тустуспа миэрэлээхтэр, онон биир миэрэни ордорон, атын миэрэлэри сабар сатаммат. П. Ойуунускай
Православнай миэрэ итэҕэлэ дьон этигэр-хааныгар дьиҥнээхтик иҥэ илигэ. Н. Якутскай
русск. вера

1. даҕ. Чахчы, адьас (саамай сөптөөх). ☉ Настоящий, подлинный, достоверный
   Дьэ, билигин мин кылаас салайааччытын быһыытынан, эһигиттэн биир суолу ыйытыах тустаахпын. Онуоха эһиги дьиҥ кырдьыгынан эппиэттиэххит диэн эрэнэбин. Софр. Данилов
   Биһиги билэбит, Эйэ дьиҥ суолтатын, сыанатын, Долгуйа этэбит Кининэн дууһабыт баҕатын. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Туох эмэ ис кырдьыга. ☉ Правда, истина
   Олох дьиҥэр баҕардахпына - Дойдубар талаһабын, Өлүү туһунан санаатахпына - Дойдубар талаһабын. С. Данилов
   Суох, уоннааҕы ыаллара дьиҥин билбэттэрэ буолуо [ол киһи төһө-хачча сүөһүлээҕин]. Күндэ
3. сыһ. суолт. Чахчы, кырдьык. ☉ Действительно, подлинно, истинно
   Былыргы сэһэннэринэн (үһүйээннэринэн) олоххо дьиҥ баар буолан сылдьыбыт быһыыны-майгыны, эбэтэр дьону кытта ситимнээх сэһэннэри ааттаныллар. Саха фольк. Нэһилиэк аайы чаччыыналары, кинээстэри уларытан, накааһы дьиҥ толоруохтара диэбит дьоҥҥутун талан, үстүү киһинэн кэмитиэт оҥостуох тустааххыт. П. Ойуунускай
   Бу Добун дьиҥ баар, саҥардыыҥы, биһиги нэһилиэкпит киһитэ этэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Дьиҥ иһигэр <киирдэххэ> - кырдьыгын эттэххэ. ☉ В сущности, если сказать правду
   Ити бэйэтин төһө да кырдьаҕаһынан ааҕыннар Федор Васильевич дьиҥ иһигэр кырдьа охсубутун оччо итэҕэйбэт этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Ойуурап дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар кистэлин билэн баран ону сүөһүгэ туттаары гынар эбит. Г. Угаров. Дьиҥ иһэ - туох эмэ олох баарынан ис чахчыта, чахчы өйдөбүлэ. ☉ Настоящее, подлинное понятие, суть, истинное положение вещей
   Дьиҥ иһэ ол - санаа самнан куотуу, күчүмэҕэйдэртэн дьулайан күрээһин этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһин биллэххэ, бу бэйэлэригэр ананан айыллыбыкка дылы сүрдээх дьүөрэ дьон хайы-үйэ икки аҥы, атырдьах маһыныы арахсан тураллар. Н. Лугинов
   др.-тюрк. чын

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.