намырый диэнтэн дьаһ
туһ. Даарыйа …… уолун бардам бы һыытын намырыта соруммата. Амма Аччыгыйа. Мин дьону намырыта сатаабытым да кыайтарбатаҕа. В. Либкнехт (тылб.)

өрүкүй диэнтэн хай
аата. Кыргыһыы өрүкүйүүтэ намырыйарын кытта, Чуумпу диэн дэриэбинэҕэ кимэн киирэргэ бирикээс кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Долгуйуу, өрүкүйүү уонна умайыы олус кыра! «ХС»

тыгынаа диэн курдук
Чыгыныар-чыҥкыныар диэри чиркэччи тардыллыбыт сылгы кылыныы, кэтэһии тыҥаан-тыҥаан баран, …… оргууй аҕай уоскуйан, налыйан, намырыйан, суола суох сүтэн хаалар. Н. Лугинов
Эмискэ мэйиим чыгыныы түспүтэ. Маҥнай туох буолбуппун өйдөөбөтөҕүм. Өйдөммүтүм, буорунан көмүллэ сытар эбиппин. БКТЭ

уоҕа хараата көр уох
Мин, улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
Маҥнай тохтуурбутугар үөмэхтэспит ыам бырдаҕа, уоҕа хараан, тарҕана быһыытыйда. Сэмээр Баһылай
Ис-иһиттэн үтүө санаалаах буолан, кини кыыһырбыт уоҕа уһаабакка хараабыта. «Чолбон»
ср. каракалп. хары, с.-юг. хар ‘уставать’

I
туохт. Бэйэҥ киэнэ буолбатаҕы ким да көрбөтүгэр, кимтэн да ыйыппакка эрэ кистии-саба ыл. ☉ Совершать кражу, воровать, красть
Маҥан Киргиэлэй биэтин хара Киргиэлэй уоран сиэбит үһү (тааб.: тоҥсоҕой үөннээн сиирэ). Биир уол биэстээх алтан харчыны уоран баран, амтаһыйан уордар-уоран испит. Амма Аччыгыйа
Ол киһи бу сиргэ үктэммит Бардамнык байаары, Былыргы оҥоһук дьиктитин Уораары, талаары. С. Данилов
Саха уорарын саатыргыыр, Суобаһа буолбат, айыыргыыр. Дьуон Дьаҥылы
ср. др.-тюрк. оҕурла, тюрк. оҕур, оор, урла ‘воровать, грабить’
II
1. аат.
1. Ким эмэ кыыһырар уоҕа, киҥэ. ☉ Гнев, ярость, негодование
Кыра аайыттан Кыыһыран тымтан барар, Утаабакка уора ааһан, Оонньоон-күлэн турар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лурье кыыһырбыт уоругар илиитин мускуна-мускуна, бүөлүүрдүү ааны туора турда. Болот Боотур
Көмүө суоҕа ким да өһө, Уйуом ааргы хобун, Уйуом суоҕа арай өһөс, Хорсун бэйэм норуот уорун. И. Гоголев
Ураты күүскэ таптыыр буолан, Оҕонньор сиэнин таһыйбыт, Уора ааһаат, улам уйадыйан, Устунан бэйэтэ ытамньыйбыт. П. Тобуруокап
2. көсп. Туох эмэ дохсун, дьулусхан, киһини дьулатар күүһэ (хол., тымныыны этэргэ). ☉ Сила, крепость, свирепость, жестокость чего-л. (напр., холодов, морозов)
Амма куурбут долгуна тохтоон, Уора уостан, оргууй уста, Күөх урсуна күлүмнүү оонньоон, Биэрэктэрин бигии сытта. Дьуон Дьаҥылы
Олох тыллар ыйааҕынан Одун тымныы уорун кыйдаан …… Сандал сааспыт кэлэ турдун! Д. Апросимов
[Үрүҥ эһэ оҕото] Буурҕа, силлиэ уоруттан Букатын да толлубат. А. Кондратьев
Кэлэн иһэр кыһын уоруттан күрэнэн, төннүгэс көтөрдөр тохтоло суох соҕуруу субуһаллара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Киһини дьулатар, салыннарар. ☉ Суровый, жестокий, лютый
Тээгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Уот баар буолан, саха дьоно Уор тымныы тыынын уйаллар. Эллэй
Муора уор долгуна эҥсэрэ Хахаарар хаһыыттан уһуктан. Р. Гамзатов (тылб.)
♦ Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ көр салаа I
[Сабыйа Баай хотун:] Улуу күтүөр, тохтоо — болҕой! Уорда намырыйа түс. Омук үтүөтэ баарына Ол-бу буола олорума. П. Ойуунускай
[Өлүөнэ — Муустаах муораҕа:] Уорда намырый даа, Улуу муора хотуон, Уһугар диэри иһит! Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. п.-монг. агур, калм., бур. уур ‘гнев, ярость’

аат. Элбэх саҥа-иҥэ, күүгээн-айдаан. ☉ Сильный гомон, громкий шум от множества голосов
Микиитэ өр турда. Айдаан, күйгүөн улам намырыйан истэ. Оһох уота симэлийэн барда. Амма Аччыгыйа
Дьон өрө үөмэхтэһэн айманан бардылар; туох да бэрээдэгэ суох бөлөх-бөлөх үмүөрүһэн, кэпсэтии, күйгүөн буолла. М. Доҕордуурап
Уулусса күйгүөнүгэр, дьон, массыына аалыҥнаһыытыгар кыһаллыбакка, Мэлэхсин куорат таһын диэки түһэн истэ. М. Ефимов
◊ Күйгүөн хара холорук фольк. — олус күүстээх, тыастаах-уустаах холорук. ☉ Огромный смерч, сметающий все вокруг, сопровождаемый сильным грохотом
Онуоха ол дьон аттара бии дьону күйгүөн хара холоругунан сөрөөн илдьэ бардылар. ПЭК ОНЛЯ I

[эһи + икки] хомуур солб. аат. Саҥарааччы кими эмэ кимниин эмэ бииргэ, холбоһон тугу эмэ оҥороллорун ыйан этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется говорящим для выражения совместности кого-л. с кем-л. (с сущ. и личными мест.; при этом слова, выражающие родственные отношения, принимают аффиксы принадлежности 2-го л.). Ийэҥ эһикки. Саҥаһыҥ эһикки
□ Баһыкый эһикки суолга көрсөн, бадаҕа, оччо тапсыбатаххыт дии. Амма Аччыгыйа
«Бэйэ дьоно, Үрэкиин эһикки, көрүө-кыһаныа, атаҕастатыа суох этигит», — Сэргэчээн арыый намырыйда. Болот Боотур
[Марфа Николаевна:] Мин кыһаллыбатым, мин харайбатым буоллар, аҕаҥ эһикки билиҥҥи курдук олоруо этигит дуо? С. Ефремов

туохт.
1. Уоҕуҥ-күүһүҥ хараан, намыраа, мөлтөө. ☉ Пойти на убыль, на спад (в объёме, силе)
«Дьэ, ити баар, — Дьэлмэ кэпсэтии уҕарыйаары гыннаҕына, эбии күөртээн биэрэн иһэр. — Биир кыһалҕа атынтан үөскүүр». Н. Лугинов
Бу тухары улахан унньуктаах охсуһуу уҕарыйбат, тохтообот. Н. Якутскай
Уот силлиэ холорук уҕарыйан, астан, улам намырыйан истэ. С. Тимофеев
△ Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоһун, уоскуй. ☉ Успокоиться, уняться, улечься (о волнении, страсти)
Онтон, уоҕа-төлөнө уҕарыйбытын кэннэ, кыратык, быһыта-орута тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
[Сөдүөччүйэ:] Уой, доҕоруом! Уурай, тохтоо-болҕой! Уоскуй, уҕарый эрэ! А. Сыромятникова
[Сидор Сидорович Ираҕа суругар:] Эн биһиги уоттаах тапталбыт хаһан да уҕарыйыа суоҕа, өрүү тыыннаах кэрэ сибэккилэринэн киэркэйэн, сириэдийэ, симэнэ туруоҕа. В. Ойуурускай
2. көсп. Намыраа, тохтоо (ыарыы күүһүн туһунан). ☉ Стихнуть, отступить (о болезни)
Байанай быарын тииһигэ — эмиттэн дуу, итиигэ угуттанан дуу, — арыый уҕарыйда. Софр. Данилов
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. «ХС»
Ый саҥа төрөөһүнэ киһиэхэ улаханнык дьайар, ити кэмҥэ киһи бэл ыарыыта уҕарыйар, санаммыт санаатын толорор. «Чолбон»

аат.
1. Ким, туох эмэ күүһэкыаҕа, сэниэтэ, эрчимэ. ☉ Сила, мощь кого-чего-л.
Отелло модун уоҕа аҕыраан, уот курдук омуна умуллан, күүһэ өһүллэн хаалар. Эрчимэн
Бу дьон уохтара сүрэ диэн, хаҥыл сылгы курдуктар. А. Фёдоров. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
Бөһүөлэк олох уҕарыйбат уоҕунан оргуйар. П. Аввакумов
2. Ким, туох эмэ омуна-төлөнө, күүрээнэ. ☉ Пыл, азарт, воодушевление, огонь
Уламдьы ыгым уоҕар баай тойон илин тииһин көтүрү дайбаабыта. И. Данилов
Унаар иһигэр абатыйа санаата, Уоҕар ытын улаханнык охсон, Оһох кэннигэр кыйдаата. С. Васильев
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Мэник мэнигийээннэр Мэнээк барыахтарын, Учууталлар тутаннар Уохтарын уҕарыппыттар. «ХС»
3. Ханнык эмэ утах хатана. ☉ Степень насыщенности напитка алкоголем, крепость. Кымыстарын уоҕа сүрдээх эбит
□ [Одуор:] Чэ, аны табаарыстаар, бу бакааллары көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ
Мааҕыттан уохтара бары тахсан хаалаары гынна. Суорун Омоллоон
4. Сир өлгөм үүнүүнү биэрэр кыаҕа. ☉ Плодородие почвы
Куһаҕаннык таҥастанарыттан сир уоҕа сотору сүтэрэ. КФП БАаДИ
Өр сылларга уоҕурдуута суох тыа хаһаайыстыбаларын култуураларын үүннэрдэххэ почва кунуһа аҕыйаан, уоҕа мөлтөөн иһэр. ЛИК СОТҮҮүТ
Германецтар сири үгэс курдук уоҕа тахсыар диэри туһаналлара. АЕВ ОҮИ
5. Тугунан эмэ хааччыйыы, харайыы. ☉ Обеспечение чем-л., содержание
Күһүнүгэр Бөтүрүүс оскуолаҕа киирэр, онно мөссүйүөн диэн эргэ аатын өссө да сүтэрэ илик кыамматтар дьиэлэригэр бэлэм уохха олорор. «ХС»
Пётр …… Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар хааһына уоҕар үөрэнэ барар дьолго тиксибитэ. «ХС»
Оҕолор судаарыстыба уоҕар бэлэмҥэ үөрэнэллэр, олороллор. «Кыым»
♦ Уоҕа хараата — бастакы күүһэ, омуна мөлтөөтө, ааста. ☉ Ослабить, умерить пыл
Хаарыаннаах кыһын ааһан эрэрэ. Олунньу ый уоҕа хараан, бүтэн эрэрэ. П. Ойуунускай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта... И. Федосеев
Уот уоҕа хараан, хаптайа быһыытыйда. А. Фёдоров
Сарсыарда өрүкүспүт уохпут хараан, илистэн, им-ньим иһэбит. «Кыым»
Уоххун намырат, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа — уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ диэн курдук (көр салаа I). [Күөх Көппө — Топпот Өндөрөйгө:] Бэйэ, аргыый, уоххун намырат, уҥуоххун көмүллээ, уоһахта салаа... Суорун Омоллоон

туохт.
1. Тугу эмэ сиэ, ас гынан аһаа (үксүн элбэх аһы иҥсэлээхтик сиир туһунан). ☉ Есть, кушать (обычно в большом количестве и с большим аппетитом)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
«Ээ, минньигэс да эбит! Амсайбатаҕым ыраатта», — дии-дии өрүһүспүт курдук сиэн-аһаан барар. Н. Якутскай
Бурдугу ахтан иэдэйбит дьон, үрдүгэр түһэн үчүгэй аҕайдык саламааттаан ыргытан сиэн-аһаан баран, утуйан хаалыа этилэр. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Олус уордайан, кыыһыран ким эмэ үрдүгэр түс, мөх-эт. ☉ Наброситься на кого-л. с бранью, с руганью
Тымтыаххынан тымтан, сиэхаһыах быһыытыйан кэлэн бараҥҥын, кини кыра оҕо киэнинии икки инники тииһэ килбэйэрин, сэмэлэнэ санаан кэтэҕин суураланарын көрдөххүнэ, мичээрдээбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалаҕын. Софр. Данилов
Субу сиэх-аһыах курдук үллэн булгунньах төрүөн буугунуу турда. Н. Заболоцкай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
♦ Сиэххэ-аһыахха дылы (айы- лаах) — ынырык, дьулаан көрүҥнээх. ☉ С угрожающим видом
Дьиэ иһэ толору саалаах-саадахтаах, сиэххэ-аһыахха дылы баҕайылар — сорохторо туран эрэн, сорохторо хаама сылдьан аһаансиэн дьаабыланаллар. Д. Токоосоп
Дьүһүнүнэн-бодотунан даҕаны сылыктаатахха, оннук сиэххэ-аһыахха айылаах көрүҥэ суохха дылы этэ. Тумарча