с. 1. (по гл. напрячь) күүрдүү, тыҥатыы, түмүү; 2. (по гл. напрячься) күүрүү, тыҥааһын, ыгыллыы; 3. (сосредоточение сил, внимания и т. п.) түмүллүү, түллүү, ыгыллыы; работать с напряжением түллэн үлэлээ; 4. физ., тех. күүрүү; ток высокого напряжения үрдүк күүрүүлээх уот

сов. разг. көлүлүн; запрячься в работу үлэҕэ көлүлүн.

с. 1. (по гл. перенапрячь) наһаа күүрдүү, наһаа тыҥатыы; 2. (по гл. перенапрячься) наһаа күүрүү, наһаа тыҥааһын, наһаа ыгыллыы.

дьүһ. туохт. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ кыыһыран, өрө сүгүллэн тур. ☉ Надуться, напрячься всем телом от гнева
«Эн балыйсар быһыылааххын», — Тооко кыыһыран тууллайан турда. Болот Боотур
Хаппытыан илиниэйкэни өрө туппутунан туохха да иҥмэтэх-баппатах курдук тууллайа сырытта. А. Сыромятникова
Кини, дьиэҕэ киирэн, тутуллан турар сырҕан эһэ курдук саба түһээри хаста да тууллайан мөҕүстэ. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Эмискэ хомулла түс (элбэх тугу эмэ этэргэ); түүрүллэн ыл. ☉ Внезапно собраться в кучу (о ком-чём-л. многочисленном); напрячься, натужиться
Инники холуонналар түрдэх, эҕирис гынаат хамсаан барбыттара. Р. Баҕатаайыскай
Ол курдук мучумааннана сырыттахпытына, атым хайдах эрэ түрдэх гынаат, сирэйинэн умса хоруйда. А. Данилов

1) подниматься, вставать дыбом, вздыматься; баттаҕа күүрдэ а) у него волосы взъерошились; б) перен. у него волосы дыбом; 2) перен. напрягаться (обычно о мышцах); илиитин быччыҥнара күүрдэ у него напряглись мышцы рук; 3) перен. возбуждаться, раздражаться; быть в нервном возбуждении.

туохт.
1. Кытаатан тыҥаа, тыҥаан үллэн кэл (үксүн киһи быччыҥын, иҥиирин туһунан). ☉ Стать упругим, напряженным, напрячься (обычно о мускулах, мышцах)
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Мөрүөн] этэ-хаана күүрбүтэ, иҥиирдэрэ тыҥаабыттара сүрдээх. Д. Таас
2. көсп. Тыҥаа, өрүкүй, ыгылый. ☉ Возбуждаться, напрягаться
Дойдусир, бар дьон бүтүннүү долгуйа, күүрэ, уордайа, оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Миигин уопсай дьыала туһугар эбээһинэһим күһэйэр!» — Кылбановскай, хайдах эрэ өрө күүрэн иһэн, сымныы охсубута. В. Яковлев
3. көсп. Күүһүр, эрчимир. ☉ Стать сильнее, набраться силы
Баанданы бахтатан, Баайдары самнаран, Батталлаах биистэрин үүрбүппүт, Байҕаллыы барылыы күүрбүппүт. Күннүк Уурастыырап
Түргэн сүүрүктээх Алдан хайатын Түллэр көмүөл күүһүттэн дохсун уохтаахтык Горняк дьон үлэтэ күүрдэ. Эллэй
ср. п.-монг. көгере ‘подниматься, пениться’

туохт.
1. Иҥиирситии тартаран, этиҥ-сииниҥ барыта өрө күүрэн кэл (үксүгэр өлөөрү гыммыт киһи). ☉ Судорожно напрягаться всем телом, биться в судорогах, агонизировать (обычно на смертном одре)
Мүлдьү уһуутаан, чиччигинээн баран, налыс гына түһэр. Төбөтүн босхо быраҕан, хамсаабат буолан хаалар. Суорун Омоллоон
Ойууннара иҥиир-ситиитин тартаран, чиччигинии-чиччигинии мөхсүмэхтээн, хардьыгынаталаан баран, сотору уоскуйда. Болот Боотур
Охонооһой төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
△ Быччыҥнаргын барытын күүрдэн өрө тыылла, быыппаста түс. ☉ Собрав силы, напрячься всем телом, напружиниться
Онуоха айыы бухатыыра өрө чиччигинии түстэ, үс төгүл хабырынан хачыгыратта. Ньургун Боотур
Кукушкин аҥаар атаҕынан тобуктуу түһээт, тиэрэ мэтэрийэн чиччигинээтэ, сутуруктуу туппут уҥа илиитин кэлгиэтиттэн мүччү тардан күөрэс гыннаран таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чучунаа кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. «ХС»
2. Туттарымаары эбэтэр сөбүлээбэккэ өрө мөхсө сырыт, дэлби күүрэн хаал (хол., аты этэргэ). ☉ Производить резкие движения, биться, дёргаться, вставать на дыбы (напр., о лошади)
Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ, чиччигиниичиччигинии сүүрэн быыппаһынна. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
Тайах өрө чиччигинии түһээт, үстэтүөртэ ойдо уонна сирэйинэн умса хорулла түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Олус омуннуран-төлөннүрэн, күүрэн, уоҕуран күүскэ хамсан-имсэн, күүһүмсүй. ☉ Горячиться, петушиться, делая резкие движения, демонстрируя силу
Мин күн бэҕэһээ эдэр буолан чиччигинээн сылдьыбытым баара, бүгүн кырдьа оҕустум дии. Амма Аччыгыйа
Уйбааскы охсуһуох киһи курдук чиччигинээн баран, ким да кини диэки буолбатын көрөн, хам барарга тиийэр. Софр. Данилов
Биирдэ саҥардыы отумаһы тардан көрө, чиччигинии сырыттахпына күүлэйгэ ыҥырбыттара. Р. Кулаковскай
Альберт сулбу ыстанан туран, охсуһаары чиччигиниирин Коля уонна Вася хам тута сылдьаллар. «ХС»