сыһ. Нарыннык, намчытык, уустуктук. ☉ Изящно, тонко, искусно
Поэт олус ураннык лирическэй герой биир түгэннээҕи настарыанньатын, туохтан эмэ сылтаан долгуйуутун ойуулуур. Н. Тобуруокап
[Эргэ саха балаҕанын] баҕаналара ураннык оҥоһуллубут кырыылаахтар, чочуонай мас көхөлөрдөөхтөр. КНЗ ОО
Былыр норуот ырыата …… төһө ураннык толорулларынан сыаналанара. ВГМ НСПТ

туохт. Ким эмэ үтүөнү-өҥөнү оҥорбутуттан астынан махталы биллэр. ☉ Выражать благодарность кому-л., благодарить кого-л.
Хата, хойут миэхэ махтаныаҥ. А. Софронов
О й у уну с кай тыл этэригэр олохтоох кэлэктиипкэ махтанар уонна саха литературата сайдар кэскилин туһунан киэҥник этэр. Амма Аччыгыйа
Дьахтар барахсан эр киһиэхэ анаан киэргэнэр буоллаҕына, өскөтүн ол киһи эн буоллаххына, төһөлөөх настарыанньаҥ тупсарын, төһөлөөх ол дьахтарга махтанаргын мин сатаан тылбынан оҥорон эппэппин. Далан

1. уруһуйдаа диэнтэн атын. туһ. Икки илиитин күөрэччи көтөхпүт кыыс уруһуйдаммыт ыстатыйатыгар хараҕа хатанна. Айысхаана
   Оҕолоор, мин эһиэхэ хартыыналары көрдөрүөм, эһиги ким эбэтэр туох уруһуйдаммытын этиэххит. ОСБОо
   Сурукка киирэн, хаартаҕа уруһуйданан баран суох буолбут эбэтэр икки сүүсчэкэ сыл устата ситэ таайылла илик таабырыннардаах арыылар эмиэ бааллар. ГКН МҮАа
2. Ойуу буолан көһүн (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Показаться, проявиться в виде какого-л. изображения, рисунка (напр., о явлениях природы). Кини настарыанньатыгар сөп түбэһэн, кыһын ортото симиктик көстөр күн үрдүнэн кустук уруһуйданна. НАК СК

туохт.
1. Кырган, кыдыйан кэбис, суох оҥор (хол., өстөөхтөрү). ☉ Губить, истреблять, уничтожать (напр., врагов)
Онтон Охооно эмээхсин Мэник Мэнигийээннээххэ киирэн: «Дьэ, өлөрбүккүт, өһөрбүккүт, алдьаппыккыт!» – диэн баран, тутуталаары гыммыт. Суорун Омоллоон
Өстөөх бииһин өһөрдүбүт. Эллэй
Өстөөхтөрү өһөрөөрү кырыылардаах Өргөстөөх ыстыыгы Өрө тутан иһэбин. Е. Иванова
2. Уоту умулуннар, уоту (уоттаах чоҕу) күлүнэн көмп. ☉ Гасить, погасить огонь (засыпав золой, напр., в печке)
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тахсыбыттара: ыаллара ойууннарын кыырдараары, уоттарын өһөрөн, борук-сорукка олороллор эбит. Болот Боотур
3. көсп. Суох оҥор, буортулаа (хол., үөрүүнү). ☉ Испортить (напр., радостное настроение). Дьон настарыанньатын өһөрүмэ
□ Оһоҕум унаар буруотун өһөрүмэ. Айталын
ср. др.-тюрк. өшэр ‘темнеть, мутнеть (о глазах)’, др.-тюрк. өчүр ‘гасить, тушить; уничтожать’

туохт.
1. Ырааһыр, сырдаа, үчүгэйдик көстөр буол (хол., былыттаах халлааны, туманы, буруону этэргэ). ☉ Сделаться ясным, прояснеть, просветлеть (напр., о небе, очистившемся от облаков, тумана, дыма)
Былыттаах халлаан дьайҕаран, толору ый көһүннэ, ыйдаҥа сырдатта. Болот Боотур
Туман арыый дьайҕарбыкка дылы. Суорун Омоллоон
Табахтааһын тохтообута, салгын арыый дьайҕарбыта. Далан
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда, илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
2. Сырдаа, сырдаан кэл (хол., хараҥа түүн кэнниттэн). ☉ Становиться светлым, светать (о наступлении утра)
Дьаҥха түүн дьайҕаран, Саабыла биитинии, Сарсыарда чаҕылыс гыммыта. Эллэй
Сааскы түүн барахсан, Дьайҕара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
«Тохтоо! Ким иһэрий?»- өссө да ситэ дьайҕара илик борук-соруктан саҥа көбдьүөрдэ. Н. Кондаков
3. көсп. Дьэҥкэр, тарҕан, аас (киһи санаатын, утуйар уутун туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться яснее, отчетливей, проясниться (обычно о мыслях, сознании, сне)
Томмот тойон уһугунна. Арааһа сарсыарда чугаһаабыт: уута дьайҕарбыт. Софр. Данилов
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран, кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Бастакы ыксамар санаалар арыый дьайҕарбыттар. Далан

1. аат.
2. Ким, туох эмэ хайдах балаһыанньалааҕа, быһыыта-майгыта. ☉ Состояние, положение, внешние и внутренние обстоятельства, в которых находится кто-что-л., обстановка
   Мантан инньэ күн-дьыл туругун араадьыйанан этэллэрин кэтээбит киһи, көтөр сырыытын эндэппэккэ билиэ эбит. Далан
   Олохтоох орто оскуолаҕа иитэр үлэ туругун бэрэбиэркэлээн, бэйэлэрин мунньахтарыгар көрбүттэрэ. «Кыым»
   Быһыт туруга олус бэрт. Эрилик Эристиин
   Сылгылары туруктарыттан көрөн, быһа түһэрбэккэ аһатыыга киллэрэн иһиэххэ наада. В. Протодьяконов
3. Киһи эт-хаан, өй-санаа өттүнэн билгэтэ, чинчитэ, настарыанньата. ☉ Состояние физических и душевных сил человека. Ыарыһах туруга мөлтөх
   □ Сэмэн атаакаҕа киллэртээн иһэр байыастарын туруктарын билээри, икки өттүнэн сэлэлии киирэн иһэр дьонун сирэйдэрин көрүтэлээтэ. Н. Якутскай
   Киһи айылгыта кини өй-санаа өттүнээҕи туругар сабыдыаллыа суохтаах. Н. Лугинов
   Василий Иванович балыыһаҕа сылдьан ааспытын, доҕорун туруга үчүгэйин туһунан күө-дьаа кэпсиир. И. Егоров
4. Туох эмэ хайдах-туох көрүҥнээҕэ (убаҕас эбэтэр кытаанах), төһө хойуута, сыстаҥнаһа о.д.а. физическэй хаачыстыбата. ☉ Физическое состояние, свойство вещества. Бэссэстибэ кытаанах туруктан убаҕас турукка киириитин ууллуу диэн ааттанар. Ф-7
   2
   даҕ. суолт. туруу II 1 диэн курдук. Кырасыабай кыргыттары Кыталыкка тэҥнииллэр, Турук кулан уолаттары Туруйанан туойаллар. И. Чаҕылҕан
   Ыраах, быстарыктаах сиргэ мээнэ киһи барбат. Холкуос турук үлэһитэ тахсара. «ХС». Дьиэ кэргэн турук үлэһитэ — Маарыйа. ВМ УСС
   ср. узб. турух ‘положение, состояние, момент; форма, вид’, казах. түрык ‘фигура (человека)’, каракалп. турык ‘корпус (туловище)’

I
туохт.
1. Тугунан эмэ бүрүллэн, хаххаланан бүтэй хараҥа буол, хараҥаран хаал. ☉ Темнеть, становиться тёмным; мрачнеть, сплошь затягиваться облаками (о небе)
Бүгүн сарсыардаттан самыыр тохтоон, халлаан бүтэйдии лүҥ күрэн турар. И. Сосин
Кулууппут иһэ күн күөрэйэ ойдоҕун аайы ордук лүҥкүрэн истэ. С. Федотов
[ Тыалара] ба раныахтааҕар улам лүҥкүрэн, уорастыйан, маһа бөдөҥөөн иһэр. «ББ»
2. Күлүгүрэн, харааран көһүн. ☉ Представать перед глазами тёмным силуэтом, темнеть
Кыра ыллык суол үрдүнэн сыгынньах, суорба таас хайа лүҥкүрэн турара. КНО
Билигин Зырянка бөһүөлэгэ турар сиригэр түҥ ойуур лүҥкүрэрэ. «Кыым»
Күһүҥҥү киэһэ түргэнник хараҥаран, хос иһинээҕи туох барыта боруоран, лүҥкүрэн көһүннэ. А. Куприн (тылб.)
3. Ч у у м п у р а н , и һ и й э н ч у ҥ к у к д ь ү һ ү н н э н , чуумпу, чуҥкук көстүүлээх буол. ☉ Застыв в тишине, приобрести мрачный, угрюмый, пугающий вид (напр., о природе)
Киһи уҥуохтаах лүҥкүрбүт томтордор анныларынан аттаахтар да, сатыылар да эттэрэ тарда-тарда ааһаллар. И. Гоголев
Уу чуумпу лүҥкүрэн, иһиллээбит курдук буолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыыны хаайыах курдук бүтэй сылаас ыга баттаан лүҥкүрбүт. Р. Кулаковскай
Москва чаҕылыйа сырдаан тоҕо үчү г э й э й! Б и ли би һ иг и …… 1942 сы л л аа хха кэлэрбитигэр дьиппиэрэ лүҥкүрэн турарын өйдөөн кэллим. КИ АДББ
4. көсп. Олох үөһүгэр киирбэккэ, кыттыбакка, түҥкэтэхтик олор. ☉ Жить замк нуто, отстранённо от общественной жизни
Оттон ыраах, түҥкэтэх лүҥкүрэн турбут Саха сиригэр ол сирэйэхараҕа суох баттал-атаҕастабыл уон оччонон диэлийэрэ. А. Данилов
5. көсп. Саҥата-иҥэтэ суох буола сабыһын; сабыстыбыт дьүһүннэн. ☉ Иметь мрачный, удручённый вид; мрачно, удручённо молчать
Сылгыһыт Сүөдэр эрэ ууну омурдубут курдук лүҥкүрэн олорор. Н. Якутскай
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Арыт ыарахан тирии баһымыкылаах лүҥкүрбүт …… хаайыылаахтар киирэллэрэ. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Сырдык аанньа тыкпат, олус күлүк, хараҥа, чуумпу (хол., тыа). ☉ Малодоступный свету, тёмный, тенистый, мрачный, угрюмый (напр., л е с)
Иһиллээбиттии иһийэн турар лүҥкүр хара тыа кэтэҕэр түтүүк кэ ҕэлэр саҥалара иһиллитэлээн ылаттыыр. Р. Кулаковскай
Лүҥкүр тайҕа быыһыгар Үөрэх кыһатын туттарбыт Сырдык дууһалаах норуот уолун Оҕо саастан истэн-билэн Умнуллубаттык өйдүүбүн. А. Старостин
△ Сырдыгы наһаа күлүктүүр, хараҥа (хол., былыт). ☉ Не проницаемо плотный, тёмный (напр., облако)
Лүҥкүр хара былыт кү нү саппыт, субу ардыах курдук дьүһүннэммит. Н. Якутскай

1. даҕ.
2. Биир күрүс дьүһүнэ суох, араас-араас өҥнөөх. ☉ Разноцветный, пегий, пёстрый, полосатый
   Киэҥ тайҕа эриэн иэнэ эҥсиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
   Сытыйбыт дүлүҥ көҥдөйүттэн эриэн моҕотой хачыгыраан таҕыста. И. Гоголев
   Хаһаак биилинэн ыбылы ылбыт моҕотой эриэн сонноох. Эрилик Эристиин
   Аркашка ампаар иһиттэн дьэрэкээн эриэн кууруссалары талаҕынан үүрэн таһаарда. «Чолбон»
3. көсп. Биир тэҥэ суох, уларыйа турар, араастаах. ☉ Переменчивый, непостоянный
   Хомойуох иһин, олох уустук, эриэн, онно араас баара. Н. Лугинов
   [Василий:] Киһи дьылҕата эриэн, мин саамай үтүө кэммин хайдахтаах алҕаска аһардым. А. Сыромятникова
   Сэтээтэл Сэмэн эриэн өйдөөх, дьээбэтинньик киһи. Н. Павлов
4. көсп., кэпс. Биир дэхси буолбатах, атын-атын, булкаас. ☉ Разнообразный, разнородный, разношёрстный
   Биригээдэ састааба эриэн, үчүгэй да, мөлтөх да үлэһиттэр бааллар. СТКБТ
5. аат суолт.
6. Араас, эҥин-араас өҥ. ☉ Разноцветье, пестрота
   Улахан оҕуспутун, эриэммитин Кирилэнэн куоракка атыылата ыытаары гынабын ээ. Күндэ
   Куоҕастаах суор, атын көтөрдөр эриэннэригэр баҕаран, бэйэ-бэйэлэрин кырааскалаан, ойуулаан биэрээри оҥостуммуттар. Саха фольк. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, хатырык курдук кыра эриэннээх. БББ
7. көсп. Ким, туох эмэ араас өрүтэ, эридьиэһэ, кубулҕата (хол., дьылҕа). ☉ Прихоть, причуда, каприз (напр., судьбы)
   Олох олоруу судургу буолбатах, эриэнэ, араас албаһа элбэх. Лоһуура. «Хас биирдии киһи эриэннээх», — диэн баран, хаамыытын өссө эбэн биэрдэ. Сэмсэ. Ити киһи эриэнин бэйэтэ бар дьоҥҥо кэпсии сылдьар буоллаҕа дии. Суол т.
   ♦ Иһин эриэнин көрдөрдө көр көрдөр
   Аммаҕа балтыбар ыалдьыттыы сырыттахпына күтүөтүм иһин эриэнин ырылхайдык көрдөрбүтэ. Т. Нутчина
   Иһин эриэнэ көр ис IV. [Хадарин:] Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ, сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ. В. Яковлев
   Эн иһиҥ эриэнин тиэрэ тардар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   Иһэ эриэн үөн көр ис IV. Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ. ҮА
   Киһи эриэнэ иһи- гэр — эриэнэ иһигэр диэн курдук. Киһи итэҕэйбэт суола, ол эрээри итинник баар буолар, киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
   Киһи эриэнэ иһигэр диэн этии ис хоһооно Киргиэлэйгэ анаммыт эбит. Н. Туобулаахап
   Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Кыыспын Куһаҕан Ньукулай уолугар биэрэн аатым алдьаныан, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам кэриэтин, Бүөккэҕэ биэриэм. М. Доҕордуурап
   Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
   Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). «Хара албыны хайдах эмэ гынан эриэн ыт элэгэр ыыппыт киһи», — диэн иһигэр саныыр. И. Гоголев
   Аны чыккымайдарга сыгааннатарыҥ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр ыытарыҥ хаалбыт эбит! Н. Заболоцкай. Санаата эриэн кэпс. — бигэ санаата суох, настарыанньатынан көрөн санаатын уларыта сылдьар (киһи). ☉ соотв. семь пятниц на неделе (букв. мысли пёстрые)
   Санаалара эриэн дьону киһи итэҕэйбэт ээ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр көр түөс II. [Дьаакып кинээс:] Ити түөкүн тылын истиҥ эрэ, түөһүн эриэнин көрдөрөөрү гынар. А. Софронов
   Ыал устун баран бараҥҥын, эн миэхэ түөһүҥ эриэнин көрдөрөөрү гынаҕын быһыылаах. Амма Аччыгыйа. <Хараҕын> эриэнинэн көрдө — сөбүлээбэккин биллэрэн, өһүөннээхтик, кырыктаахтык көр. ☉ Смотреть злобно, враждебно, проявляя агрессию
   Ньиэмэс хараҕын эриэнинэн көрөр, аптамаатын Шагуровка туһулуур. Т. Сметанин
   Ынахтар бастаан утаа үргэн муннуларын бууһурҕаталлара, харахтарын эриэнинэн көрөллөрө. Э. Соколов
   Оҕус өһүөннээхтик эриэнинэн көрдө, мэччийэр сиригэр куотан күлүкүчүҥнээтэ. У. Ойуур
   Эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥор — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Кырдьар сааспар биир кыыс оҕо эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥордо, тоойуом. Н. Якутскай
   Сүрэ бэрт, Хадаар хоно сытан атахха биллэрбит үһү диэн эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥоруохтара. П. Степанов. Эриэнэ иһигэр — дьоҥҥо үчүгэйдик көстө сатыыр, кубулҕатын-дьибилгэтин, киитэрэй санаатын кимиэхэ да биллэрбэт (киһи). ☉ Скрывающий под показной доброжелательностью злой и хитрый умысел, скрытный, коварный (о человеке)
   Кини эриэнэ иһигэр эбит, онтун уон алта сыл устата кистээн сылдьыбытын билбэтэхпин. И. Семёнов
   ◊ Иэдьэгэй эриэн көр иэдьэгэй
   Оскуолаҕа олох да үөрэммэтэҕэ, суругу иэдьэгэй эриэнин курдук көрөрө. ЛНН АДь
   Кугас эриэн көр кугас. Симменталь сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Күөх эриэн көр күөх I. Күөх эриэн таастаах ытарҕатын кэттэ. Күрдьүгэс эриэн — көр күрдьүгэс II. Саҥа төрөөбүт ньирэйдэрэ күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх. Күрүлгэн. Кыһыл эриэн көр кыһыл. Былааччыйата кыһыл эриэн өҥнөөх. Тоноҕос (саадьаҕай) эриэн көр тоноҕос. Тоноҕос эриэн торбос. Эриэн күйүгэс биол. — эриэн истээх, кынаттаах күлүмэн. ☉ Обыкновенный пестряк (вид слепня)
   Эриэн күйүгэс тоҕус-уон түөрт сэнтимиэтир уһуннаах буолар. КЗА АҮө
   Эриэн кыыл I — моҕой диэн курдук. Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Нор. ырыаһ. Эриэн кыыл буолан кубулуммуккуттан куттаммат уол турдаҕым. Ньургун Боотур
   Эриэн кыылы үктүү сыһан баран өрүһүммүт. Н. Габышев. Эриэн кыыл II түөлбэ. — үүс. ☉ Рысь. Хоту үүһү эриэн кыыл диэн ааттыыллар эбит. Эриэн тараһа көр тараһа. Эриэн тараһалаах убаһа эбит. Эриэн түөс түөлбэ. — лыглыйа. ☉ Белолобый гусь
   Маннык улахан хоҥору көрбөтөх ыраатта, дэҥҥэ түбэстэҕинэ дьоҕус, эриэн түөс эҥин буолааччы. Н. Лугинов
   Биһиги диэки бу эриэн түөс хаастааҕар кыра, хаарыҥка диэн ааттааччыбыт. С. Тумат
   Эриэн түөс туундара төрүт олохтооҕо, саамай элбэх ахсааннаах хаастартан биирдэстэрэ. БББ
   Эриэн үөн көр үөн. Арай бу кэмҥэ таас анныттан эриэн үөн сыылан тахсыбыта. «ХС»
   Баҕа, күлгэри, эриэн үөн кыһын устата иһийэллэр. КЗА АҮө
   Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
   ср. монг. эрээн ‘пестрота; пёстрый, пестроцветный’

туохт.
1. Кими-тугу эмэ иһирдьэттэн таһырдьа эбэтэр кыараҕастан киэҥҥэ баар гын, илт. ☉ Выносить, выводить кого-что-л. откуда-л. Ийэм сууйуллубут ырбаахыны таһааран күрүө маһыгар куурда ыйаата. И. Гоголев
Эйигин оптуобустан таһааран кэбиһэргэ сөп. Оптуобус иһигэр айдааны тардаҕын. Амма Аччыгыйа
[Сүөкүлэ:] (хостон сыттык таһаарар) Иван Степанович, ыл, ити дьыбааҥҥа сынньана түс. С. Ефремов
Кини түүн күрүүр кыаҕа суох: түүн таһырдьа таһаарбаттар, аан барыта хатыылаах. Н. Павлов
2. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн хостоо, ороо. ☉ Вынимать, извлекать что-л. откуда-л. Сиэбин хастан-хастан тирии кумааһынньыгын таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Кэтириис:] (хоонньуттан суулаах таҥаһы таһаарар) Бу кэһиибин ырбаахы таҥаһа аҕаллым. С. Ефремов
Үрүҥ бэргэһэлээх киһи сиэбин хастан улахан хамсаны таһааран табах уурунна. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ баар, баар буолуохтаах сириттэн таска быктар. ☉ Выставить, высунуть что-л. наружу
[Аҕабыт] кэнниттэн оҕолор тылларын таһаара, сутуруктарынан дугдуруйа хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Кэнниттэн доҕоро Түргэн [ыт аата] тылын таһааран баран, адьас хаалбакка батыһан иһэрэ. Суорун Омоллоон
△ Бэйэҥ искиттэн, бэйэҕиттэн тугу эмэ таска бычыктат, үтэйэн таска гын. ☉ Пускать, выдавливать что-л. изнутри (напр., слёзы, кровь)
Онуоха уола, үгүс саҥата суох, батыйатынан эмээхсини быһа түспүт, тобугун быһа быраҕан, хаан таһаарар. Саха фольк. Киһитэ табаҕын буруотун сыыйан таһаара-таһаара, кыыс уурбут суруктарын ааҕа олордо. А. Софронов
Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта. М. Доҕордуурап
3. Кими-тугу эмэ алларааттан үөһээ диэки сыҕарыт, үөһээ баар гын. ☉ Перемещать наверх, поднимать кого-что-л.
Тииккэ моҕотойу таһааран баран, ону тула сүүрэн-көтөн омуннурабыт. Амма Аччыгыйа
Табалаахтар табаларын чэлгиэн хайаҕа таһаараллар, бырдахтан куоталлар. Н. Якутскай
Тэлигириэйкэ кэтэн булуустан муус таһааран уһаакка таста. Н. Габышев
4. Сыыһа туттан уҥуох сүһүөхтэринэн холбоһуутун оннун хамсат, халдьы сылдьар гын. ☉ Сместить кости в суставе, вывихнуть. Лиза халтарыйан охтон, илиитин таһаарбыт
5. Үөс, киин сиртэн кытыы, тыа сиргэ илт, тириэрт. ☉ Доставлять, перемещать кого-что-л. из центра на периферию, из крупного населённого пункта в меньший
Манчаарыны дойдутугар таһаарымаҥ диэн Чоочо суукка көрдөһүү киллэрэ олорбут. МНН
Хата, Өлүөскээ, эн миигин эрэйдээбэккэ, оҕолорбун кытта сайылыкпар таһааран кулу. Далан
[Вера:] Ол, Арамаан, хантан кэргэн кэпсэппитий? [Кэтириис:] Куораттан таһааран иһэр үһү. С. Ефремов
6. Кими эмэ быстах кэмҥэ киирэ сылдьыбыт сириттэн ыыт, босхолоо. ☉ Освободить, выпустить кого-л. (из тюрьмы), выписать (из больницы)
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Икки хонон баран, санчаастан таһаарбыттара. Т. Сметанин
Туллайдаах ол сыттахтарына, «дьыалалара олох да суох эбит» диэн, түрмэттэн таһааран кээспиттэрэ. Н. Павлов
7. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л. [Мэхээлэйэп:] Улаханнык сыыһан эрэр дьоҥҥут, хардарыта өстөһүүнү таһааран, холкуоһу үрэйэн эрэҕит. Амма Аччыгыйа
Охоноос, ырыата таһаар! Амма Аччыгыйа
Бу боппуруоһу хайдах эрэ көннөрүөххэ, кылаабынайа айдааны таһаарымыахха. Н. Лугинов
Түһүлгэҕэ оонньууну таһааран, Түүҥҥү чуумпуну чугдаардыахпыт! С. Васильев
8. Тугу эмэ үөскэт, оҥор. ☉ Производить что-л. (напр., аварию), допустить, нанести (ущерб), составить что-л., проложить (напр., дорогу)
Оһолу таһаарбыт, Оҕону дэҥнээбит Буолбаккын дуо, нохоо! С. Данилов. Ол сиһи быһа солоон, суол таһаарбыт киһи… Амма Аччыгыйа
Бастаан утаа ыарырҕатан, Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап. Урут тэнийэ сылдьыбыт, олохтоох суортары сүтэрэммит, олус да улахан ночооту таһаардыбыт. П. Ефремов
9. Киэҥ эйгэҕэ биллэр, бэчээттээ (кинигэни, хаһыаты). ☉ Издавать, выпускать, опубликовывать (книгу, газету)
[Костя:] Толкуйдаан-толкуйдаан баран, ити туһунан халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
«Бойобуой листок» эрэдээктэрэ олоҕо суох матырыйаалы аны таһаарбатыгар эттилэр. М. Доҕордуурап
Кинигэ кыһата фольклорга сыһыаннаах ырыалар, кэпсээннэр, таабырыннар хомуурунньуктарын таһаарда. «Кыым»
10. Олоххо киллэр, норуокка биллэр (уурааҕы, дьаһалы, о. д. а.). ☉ Обнародовать, издавать (указ, распоряжение и т. п.)
Ыспыраанньык тойон ыйаах таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Оройуон кэмитиэтиттэн үчүгэй салалталаах суруксуту көрдүүргэ уураах таһаардылар. Күндэ
Улуустааҕы милииссийэ начаалынньыга …… Петяны тутар туһунан бирикээс таһаарбыт. М. Доҕордуурап
11. Ахсаан түмүгүн бул, суоттаа. ☉ Находить решение, решать (напр., задачу)
Михаил Иванович дуоска таһыгар сис туттан туран суот таһаара олорор устудьуоннары эргиччи көрдө. Н. Лугинов
Кэллэ кэлээт киһибит ахсаан таһаарар идэлэммитэ. Н. Заболоцкай
Оҕолоор, мин эһиэхэ хаастар тустарынан садаачата биэриим эрэ, ону эһиги таһаарыҥ! А. Неустроева
12. Искиттэн дорҕоонно, саҥата иһиллэр гына саҥаран ыһыгын, быктар. ☉ Издать, произнести (звук, слово)
Атын омук биир да тылын кыбытымына Уу сахалыы ыпсаран таһаараллар. С. Данилов
Киниэхэ сөптөөх тыл көстүбэккэ иэдэтэр, бэркэ иҥиэттэниҥиэттэн биирдиинэн ыган таһаарар. Н. Лугинов
Киһитэ буоллаҕына, биир тылы таһаарыах буолбатах, күлэн ыгыста турар. В. Яковлев
13. Ким эмэ үлэҕэ, уопсастыбаҕа ылар балаһыанньатын уларыт, дуоһунаһын үрдэт. ☉ Повысить кого-л. в должности, изменить чей-л. общественный статус
Өндөрөй оҕонньору кулаакка таһаарар буоллаххытына, мин санаабар, ити хараҥа баттал буолуох тустаах. П. Ойуунускай
[Маня:] Эн үчүгэй үлэһитинэн ааҕыллаҕын. Начаалынньык эйигин өссө үрдүк үлэҕэ таһаарар санаалаах, эйигин бэркэ диэн сөбүлүүр. С. Ефремов
Бырабылыанньа састаабыттан таһаардылар. А. Фёдоров
Миигин үлэлээбэккин диэн холкуостан таһаардылар, ол сөп дуо? М. Доҕордуурап
14. Хайдах эрэ туруктаммыккын (хол., сылайбыккын, ахтыбыккын, о. д. а.) таскар биллэр эбэтэр аһарын. ☉ Выплёскивать каким-л. образом чувства, эмоции; выходить из какого-л. душевного или физического состояния
Бырастыы гын. Кырдьык сыыһа гынным. Бэйэм настарыанньам куһаҕанын ити эһигинэн таһаарабын. Н. Лугинов
«Хайыыбытый, сылаабытын таһаара таарыйа, чэйдээн баран барыахха дуу?» — Фёдоров дьонун диэки хайыста. М. Доҕордуурап
Кинилэр бу киэһэ ахтылҕаннарын таһаардылар. Н. Заболоцкай
Ытаабытын таһааран, өрө сыҥсырыйан дириҥник тыынна. Т. Сметанин
15. харыс т. Өлбүт киһини көмп. ☉ Хоронить
[Уйбаан оҕонньор:] Биһиги биир оҕолоохпутун таһааран олоробут, …… онон ол дууһатыгар кытары үҥэ сырыт. Н. Түгүнүүрэп
Ийэтин сарсын таһаараллар. «Таһаарыы» диэн көмүү. Тоҕо баҕас суоһай, дьулаанай?! Н. Босиков
[Айыына:] Эһэбин ханна таһаардыгыт? [Байыл:] Эбэҥ таһыгар сытыардыбыт. «ХС»
♦ Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай
Эһиги, атыыһыттар, алдьархайтан ас таһаараары суудайаҥҥыт, аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруораҕыт. И. Никифоров
Ас таһаар көр ас III. Оҕобут ас таһаарар, хоноһо кэлээри гыммыт. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан оҥостон, бэйэтэ туспа буруо таһааран, ыал буолбута. А. Бэрияк. Күнү таһаар — кимтэн-туохтан эмэ олус дуоһуйууну ыл, онон дьоллон. ☉ Находить в ком-чём-л. радость бытия, счастье
Күннэрбин таһаарар Күндүлүүр далбарыам, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
Толя, төрүт да үлэнэн күнүн таһаарар киһи, үлэтигэр аҕыйахтык көстөр. Н. Босиков
Бастаан күммүн таһаарбыт, Чыычаах буолан тыкаарбыт, Бэйбэрийэ сүүрээччи — Сашам көрөөт билээччи. Д. Апросимов. Саҥа таһаар — өр саҥарбакка гынан баран оргууйдук, сэниэтэ суохтук саҥар, саҥаран кэл. ☉ Заговорить, подать голос после долгого молчания
«Аҕабын сиэтилэр», — диэн нэһиилэ иһиттэн саҥа таһаарда. М. Доҕордуурап
Балачча өр барбахтаан иһэн кини тохтоон оргууй саҥа таһаарда. П. Филиппов
«Хайа, тукаам, тоҕо миэхэ наадыйдыҥ?» — оҕонньор кэмниэ-кэнэҕэс саҥа таһаарда. А. Кривошапкин (тылб.)
Сыл таһаар көр сыл. Буолуннаах икки ынаҕы, биир тиҥэһэни сыл таһааран, хара сиргэ үктэннэрбиттэр. Р. Кулаковскай
Таһыгар таһаарбат (быктарбат) көр тас II. Ийэтиттэн толлон ити санаатын таһыгар таһаарбатаҕа. С. Никифоров
Тыаста таһаар көр тыас. Мааҕын ол Дьуона тыл эрэ буоллун диэн тыас таһааран куолулаабыта эмиэ үөрэх суоҕуттан. Н. Лугинов
Хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?! Т. Сметанин
Тыынын таһаарар көр тыын. Кыымчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. Ф. Софронов
Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар көр үрүҥ. Кини хоһоону үрүҥэр таһаарыар диэри элбэхтик, сыралаахтык үлэлиирин сүрдээҕин сөхпүтүм. С. Данилов
◊ Таһаарар уорган биол. — киһисүөһү аһаабыт аһа буһан баран организмтан тахсар сирэ. ☉ Выделительные органы
Ланцетник таһаарар уорганнара тиэрбэстээх чиэрбэлэр киэннэрин курдук оҥоһуулаахтар. ББЕ З
Үөннэр-көйүүрдэр таһаарар уорганнара биир систиэмэ буола ситимнэспэттэр. ББЕ З
ср. др.-тюрк. ташхар ‘удалять, устранять; отправлять, провожать’