тугой, натянутый (напр. о верёвке, струне); чиккэ кирис тугая тетива.

1. прич. от напрячь; 2. прил. күүрээннээх, эрчимнээх, тыҥааһыннаах; напряжённая работа күүрээннээх үлэ; напряжённое внимание тыҥааһыннаах болҕомто; 3. прил. (натянутый) тыҥааһыннаах; напряжённая обстановкатыҥааһыннаах быһыы-май-гы; 4. прил. (неестественный) ыгыстыгас, аҕала сатаан (туттунар); напряжённая улыбка аҕала сатаан мичээрдээһин.

прил. 1. (натянутый, упругий) кытаанах; тугая пружина кытаанах куруһуна; 2. (набитый) ыга симиллибит; тугой мешок ыга симиллибит куул; 3. (крепко сплетённый) кытаанах өрүүлээх; тугой канат кытаанах өрүүлээх ханаат; # тугой на ухо разг. дөйүҥү.

нареч. туго, крепко (вытягиваться), натягиваться); чиркэччи тардыллыбыт струна туго натянутая струна.

страд. от тиир = натягиваться, растягиваться, быть натянутым, растянутым; тиириллибит тирии растянутая (для просушки) шкура.

уст. волосяная верёвка (натянутая между столбами) # сэлэ кулуна жеребёнок до года (когда его начинают приучать к привязи).

страд. от тэнит= 1) быть разложенным, расстеленным, раскладываться, расстилаться; быть развёрнутым, разворачиваться; тэнитиллибит тирии расправленная (для сушки) шкура; 2) быть натянутым, натягиваться (напр. о верёвке); 3) быть увеличенным, умноженным, увеличиваться, умножаться (напр. о количестве скота); 4) перен. быть развёрнутым, разворачиваться (напр. о соревновании).

ж. струна (музыкаҕа); нервы у меня натянуты как струны нервэлэрим струна кур-дук тыҥаатылар; # слабая струна кого-л. майгытын уйан өттө, уйан сирэ; держать в струне кого-л. кытаанахтык тут; тронуть (или задеть) чувствительную струну кого-л. кэбирэх сирин таарый (ордук долгутар, аймыыр боппуруоһун).

I рассвет; заря (утренняя); тыҥ хатыыта рано утром; как только занялась заря; едва рассвело; тыҥ кырыыта тонкая полоска утренней зари.
II подр. 1) звуку, возникающему при обрыве туго натянутой нити, струны; 2) высокому напряжённому голосу; 3) писку нек-рых насекомых, напр. комара.
III тугой, упругий || туго, упруго; тыҥ боробулуоха туго натянутая проволока; саа кирсин тын= гына тарт = туго натянуть тетиву лука.

аат. Сүөһүнү үүрэргэ, былыр киһини таһыйарга аналлаах мас укка олордуллубут быа (быата өрүллүбүт, хас да утахтардаах буолуон сөп). ☉ Веревка или ремень, привязанные к палке и служащие для понукания животного, в старину — для телесных наказаний (ремень может быть витым и ветвистым), кнут, плеть, нагайка
Онтон аҕыс салаалаах, сэттэ болчуохтаах, айыы куо дьэллик кымньыынан иэнин иҥиирэ килбэйэн көстүөр диэри дэлби таһыйда. Ньургун Боотур
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
♦ <Талах> кымньыы киирбэт (гына) — олус хойуутук (үүн). ☉ Очень густо (прорасти — о растениях)
Эн учааскаҥ бурдуга талах кымньыы киирбэт гына ыга анньан таҕыста. М. Доҕордуурап
Эһиил саас баччаҕа кымньыы киирбэт бурдуга ыга үүнэн тахсыа. В. Титов
Кураан, хаһыҥ, сыыс, аһыҥа Хоппот хойуу бурдуга, Талах кымньыы киирбэт гына Тахсыа хоту дойдуга. Дьуон Дьаҥылы. Кымньыы күүһүнэн — тугу эмэ оҥорорго күһэйэн, моһуйан туран. ☉ Из-под палки
Кымньыы күүһүнэн оҕону иитэр үчүгэйгэ тиэрпэт. НАГ ЯРФС I
◊ Кымньыы аһылык — дьиҥнээх аһылык иннинэ аһанар сэмсэ аһылык. ☉ Предварительная легкая закуска перед завтраком, обедом или ужином
Сарсыардааҥҥы кымньыы аһылык тосхоллон, Халыҥ хаһа эмиэ ханыыласта, Хатан арыгы кутулунна, Саламаат ас тардылынна. С. Зверев
Эбиэт кэнниттэн утуйан турбут дьон быһыытынан кымньыы аһылыкпытын аһаатахпыт дии. С. Никифоров
«Күөс буһа турдун. Кэл, кымньыы аһылыкта аһыахха», — диэтэ кини кэнсиэрбэ аһан мадьыктыы-мадьыктыы. Н. Босиков. Кымньыылаах иҥиир зоол. — сүөһү кэлин атаҕын сототун иҥиирэ. ☉ Сухожилие на голени задней ноги скота
Кымньыылаах иҥиири кытыардылар, Холбукалаах иҥиири холбоотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлин атахтарын кыыбас түүлээх тириитин бэрбээкэйдэрин кэлин өттүттэн сотолорунан, ньуоскалаах, кымньыылаах иҥиирдэрин устун …… сытыы быһах уһугунан тыырда. «ХС». Өрүү кымньыы — тирии быаттан өрүллэн оҥоһуллубут мас уктаах кымньыы. ☉ Кнут, сплетенный из кожаных ремешков и натянутый на деревянное кнутовище, плеть
Киһи ол-бу диэки көрбөхтөөтө, өрүү кымньыытынан оонньоомохтоото. Н. Заболоцкай
Сотто [киһи аата] сарылыысарылыы, уолун быыһыы сатаабытын иһин тойон үс быаттан өрүллүбүт кымньыытынан үлтү куһуйан, охторон түһэрбитэ. Эрилик Эристиин
Оттон нөҥүө илиитигэр икки салаалаах өрүү кымньыытын көрдөр, Болот төрүт да уһун кэпсэтиитэ-айдаана суох эрдэсылла сууламмыт буолуо этэ. Н. Заболоцкай. Талах кымньыы — талаҕы быһан оҥоһуллубут кылгас кэмҥэ туттуллар кымньыы. ☉ Хлыст, сделанный из подручного материала (напр., из тальника) и используемый временно
Таня талах кымньыытын санныгар тутан, …… ынах хомуйан элээрэн иһэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саа тыаһа дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, талах кымньыынан [тэллэҕи] тэбиир курдук. Эрилик Эристиин. Тиистээх кымньыы — кымньыы тутааҕар аты кырыатыырга, ыраастыырга аналлаах тиистэрдээх тимир ылтаһыннаах кымньыы. ☉ Кнут, к кнутовищу которого приделана скребница (железная пилообразная пластинка для чистки лошадей)
Афанасий Сидоров сыарҕаттан үрүҥ тиистээх кымньыыны ылан, аты кырыатаата. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. камчы, камдьи ‘кнут, плеть’