1) напряжённый труд, тяжёлый труд; окко мин эрэйим эмиэ барбыта в сеноуборке есть и мой труд; үлэлээбит эрэйбин ааҕыстым я сполна получил за свой труд; 2) затруднение, беспокойство; эрэйгэ түһэр = затруднить, побеспокоить; 3) страдание, мучение, мука; эрэй бөҕөнү көрдө он много перестрадал; эрэйи эҥэринэн тэлбит переживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды # эрэй диэтэҕиҥ ! модальное словосочет. ох, мучение!

туохт., кэпс. Эрэйгин, кыһалҕаҕын аһыныы эрэйэр курдук арахпакка кэпсээ. ☉ Плакаться, роптать, сетовать на невзгоды, рассчитывая на понимание, жалость. Онтон ордук уйадыйа Онолуйан суланна: «Аны кэлэн кимнээх буолан, Кимим миигин быыһыаҕай?» Күннүк Уурастыырап
Уулаах атаҕын үлүтэн, быйыл кыһыны быһа лип сыппытын туһунан сулана кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
Быйыл ардахтаах буолан, ходуһалара ууга хаалбытын суланан туран кэпсээтилэр. «ЭК»
ср. ДТС, тюрк. йыҕла, йыҕлан ‘плакать, рыдать’

аат. Олох көһүтүллүбэтэх өттүттэн кыһалҕата, эрийиитэ. ☉ Невзгоды, тяготы, трудности жизни, повороты судьбы
Кинилэр [кинигэ дьоруойдара] Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии уотун ортотунан ааспыт, олох эрэйдэрин-мускуурдарын көрсөн дьулайбатахчаҕыйбатах хорсун дьоннор. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар эрэйи-мускууру эрдээхтик көрсөргө бэлэм, ордук бэриниилээх табаарыстартан тэриллибит этэрээт …… Бүлүүгэ барбыта. СССБТ

туохт.
1. Ыарахан-нык, уһуннук түлүн, ыгылын (төрөөрү —үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Испыты-вать длительные предродовые муки
Ынахпыт төрөөрү гыммыт: дьэ ахтанбох-тон айгыстан эрэр. ПЭК СЯЯ
2. көсп. Улаханнык эрэйдэнэн, ыараханы, муҥу тулуйан, ханнык эмэ буому туораа. ☉ С большим напряжением, мучительно преодолевать какие-л. препятствия, невзгоды
Арай биирдэ көрдөҕүнэ, Тэллэҕин туура тэбинэ, Ахтан-бохтон ойуун турбута. Дьуон Дьаҥылы
Сэрии кэнниттэн, ити алдьархай аат айаҕыттан мүлчү туттаран ахтан-бохтон, сыра-сылба сындалыйан төрөөбүт дойдубун буллаҕым. Н. Лугинов

1. муҥнаа диэнтэн холб. туһ. Дьадаҥыларыттан муҥатыйан, мунчааран муҥнаспатах, көрдөөх-күлүүлээх, элбэх саҥалаах-иҥэлээх дьиэ кэргэнэ дьэ кэри-куру буолла. Амма Аччыгыйа
2. сыһ. суолт. Эрэйи, кыһалҕаны көрсөн, эрэйдэнэн. ☉ С трудом, превозмогая лишения и невзгоды
   Бэрт өр муҥнаһан Миитэрэй тылыгар киллэрдэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Харытыай икки оҕотун кытта соҕотох ынахтааҕын ыан син муҥнаһан сааска тиийбит. Софр. Данилов
   Аны ый кэриҥэ муҥнаһан олордоллор тыаттан таастарга кыыл тахсан, туохха эмэ тииһиниэ этилэр. Болот Боотур

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов

I 1) сиденье; олохто биэр = приглашать садиться; 2) жизнь || жизненный; байылыат олох зажиточная жизнь; общественнай олох общественная жизнь; культурнай олох культурная жизнь; олох илгэтэ образ жизни; олох очура жизненные невзгоды; олох иһин охсуһуу борьба за жизнь; олоххо киир = входить в жизнь; өрүс долгуннаах, олох очурдаах погов. река волниста, жизнь бугриста; 3) местожительство; местопребывание; олохпут куоракка наше местожительство (находится) в городе; олох сир постоянное местожительство # олох ат верховая лошадь (в отличие от көтөл ат — вьючной лошади).
II нареч. абсолютно, совершенно; олох билбэппин я совершенно не знаю.
III основа; база; комп. база данных (database)

аат.
1. кэпс. Туох эмэ эрийэр көстүүтэ, эрийии. ☉ Круговое движение чего-л., вращение, круговерть
Арай сүүрүк эрилгэннэрэ халлаан күөҕүнэн суһумнуу оонньууллара. «Чолбон»
Кумахха тахсан ыттыбыт, аппарааппыт эрилгэнин ахсаана чуо сөп түбэстэ. ЕМП БС
2. көсп. Киһи өйүн-санаатын эрийэр, бутуурдаах, уустук туох эмэ. ☉ Тяготы, невзгоды, испытания (в жизни, судьбе)
Олох очуругар оҕустарбыттар, санааоноо эрилгэнигэр ылларбыттар тоҕо эрэ киниэхэ тардыһаллара. Н. Лугинов
Дьүөгэтиниин олохторугар арааһы көрдүлэр-иһиттилэр, олох араас эрилгэнигэр киирэн таҕыстылар да, бэйэ-бэйэлэригэр ханнык да күлүгү түһэрсибэтэхтэрэ. «Сэмсэ»
Таптал эрилгэнин туһугар көҥүллүк олороруттан аккаастаммытын …… эмискэччи дьэҥкэтик өйдүү биэрбитэ. УуУЛ

туохт.
1. Үөһэттэн баттыыр ыараханы уйбакка кэдэй, аллараа өттүгүнэн тоһун (хол., өһүө туһунан), булгу бар, тоһун (хол., сылгы, таба сиһин туһунан). ☉ Надломиться, треснуть; сломаться, переламываться
[Боруллуону] үс эрэ ат уйар, атын сылгылар систэрэ бэттэн өлөллөр үһү. Саха сэһ. I
Ньыгы-ньыгы ньыгыйыкпын Ньыкырдыыра далбарайбын Соҕотох соххор хараҕым Тэстэ илигинэ, Аҥаардас аҥаар атаҕым Алдьана илигинэ, Билгэлээх биир илиим Бэттэ илигинэ Биэрэрим аата суох. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕө кытаанаҕа турда, Кырыылаах кырыылаахха кыыратынна, Биилээх биилээххэ бэтиннэ, Уһуктаах уһуктаахха уйадыйда. П. Ядрихинскай
2. көсп. Тулуурдаах буол, олох эриирин-мускуурун, охсуутун эмсэҕэлээбэккэ тулуй. ☉ Быть выносливым, стойко переносить невзгоды
Ороскуоттаах курдугун иһин, холкуос хаассатыгар биллибэтинэн-көстүбэтинэн өлгөм үбү кута турар. Оччоҕо эн дьылҕа хаан тыйыс да охсуутугар бэттэн, кэдэйэн биэриэҥ суоҕа. С. Федотов
Ханнык да соллоҥ күүс, Хаһан да кэлэн түс! — Тахсыбыт күн киирбэт, Туппут дьол бэттибэт, Баар олох кэхтибэт! Дьуон Дьаҥылы
Үлэҕэ, кэрэҕэ дьаныары, Дойдуга маҥнайгы тапталы Эр санаа бэттибэт тэтимин Эн миэхэ харыстаан ииппитиҥ, Оо, күүһүн эбитин, Күн көмүс ийэкээм! И. Алексеев

туохт.
1. Тугу эмэ нөҥүө туораа, уҥуордаа. ☉ Переходить, переваливать через что-л. Аны туран эһэ самантан кыраман ыраах, Майда өрүһү туораан, туруору таас хайаны дабайан, халыҥ тыалаах, дьуоҕа маардаах Тамааты үрэҕи нөҥүөлээн балааккаларыгар суоллаан тиийбит. «ХС»
Сырыы бөҕөнү сылдьымахтаабыт көрү ҥнээх «МАЗ» тохтоло суох курулатан, тоҕойдортон-тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. «ХС»
2. көсп. Туох эм э ы ара ха ны, эр эйи т уораа, аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, невзгоды, справляться с чем-л.
Кини суруктара, тэлэгирээмэлэрэ хаайыы халыҥ эркинин нөҥүөлээн Россия, Сибиир муннуктарыгар баар табаарыстарыгар тиийэрэ. П. Филиппов
Кыайыыга тиийэр суол бүтүн к экк э кыргыһыылары нөҥүөлээн ааспыта. «Кыым»
Сыллары, буомнары нөҥүөлээн Саас танныҥ алта уон төгүрүк. Чэчир-72
3. кэпс. Таска тахсан көһүн, быган таҕыс. ☉ Высовываться, торчать откуда-л. Ырбаахытын саҕата кууркатын нөҥүөлээбит
 Туус маҥан сорочкатын саҕата холкутатыллыбыт, к э т и т к ыһы л хаалтыһа халаатын нөҥүөлээбит. Г. Угаров