1. неприличный, непристойный; түктэри майгы неприличное поведение; 2. нельзя, невозможно; төттөрү этиэххэ түктэри этэ невозможно было отказаться; маннык куһаҕан күҥҥэ айанныахха түктэри нельзя ехать в такую непогоду.

модальное сл. нельзя, не годится; невозможно; итинник гынар сатаммат нельзя так делать, нельзя так поступать; манна табахтыыр сатаммат здесь курить нельзя.

лёгкие || лёгочный; тыҥа сэллигэ туберкулёз лёгких; тыҥаны хоргуннаабык-ка дылы погов. всё равно, что варить лёгкие, чтобы вытопить из них жир (т. е. стараться извлечь пользу там, где это невозможно).

делать что-л. два раза, второй раз, повторять; иккистээн төрүүрбэр если второй раз увижу свет (говорят о чём-л. невыполнимом, о том, что невозможно уже наверстать, вернуть и т. п.).

("й" носовой) 1) имеющий отверстие, вход; с... отверстием, с... входом; арҕаанан айахтаах дьиэ дом со входом с западной стороны; 2) имеющий рот; с... ртом; улахан айахтаах большеротый, с большим ртом # айахтаах оҥорбот в споре с ним невозможно тягаться (букв. он оставит без рта); айахтааҕы атыппат красноречивый, искусный в споре (букв. имеющему рот не даёт его раскрыть).

нареч. в знач. сказ. 1. (невозможно) кыаллыбат, табыллыбат; это поручение нельзя выполнить бу сорудаҕы толорор кыаллыбат; ему нельзя доверять киниэхэ итэҕэйэр табыллыбат; 2. (не допускается, воспрещается) сатаммат; здесь курить нельзя манна табах тардар сатаммат; нельзя ли здесь посидеть? манна олоро түһүөххэ син дуо?; нельзя ли им помочь? кинилэргэ көмөлөһөр табыллыбат дуо?; нельзя сказать, чтобы он был прав кинини сөпкө гынар диэххэ табыллыбат; # они устроились как нельзя лучше кинилэр кимнээҕэр бэркэ олохторун булуннулар.

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

I
даҕ.
1. Имиллибэтэх, хаппыт, кытаанах. ☉ Жёсткий, грубый. Хаҕыс тирии
2. көсп. Элэккэйэ суох, тоҥкуруун, холус. ☉ Недружелюбный, неласковый, чёрствый
Дьахталларбыт олус хаҕыс, хотумсук, куруубай буолан иһэллэр. Н. Габышев
Аҕабыт олус да хаҕыс, Буруйдааҕы таһыйар, Болооччутук дьарыйар. М. Тимофеев
3. көсп. Тымныы, тыйыс, кытаанах (хол., дьыл кэмин туһунан). ☉ Холодный, студёный (о времени года)
Хаҕыс дьылбыт Халбарыйбыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дөрүн-дөрүн хаҕыс тыал сабыта охсон ааһар. Софр. Данилов
Хаһааҥҥытааҕар да хаҕыс саас буолла. «ХС»
♦ Хаҕыс эҥээрдээх киһи — киһи туохха да сатаан тапсыбат киһитэ. ☉ Человек, с которым невозможно ладить. Ээ, ол кини хаҕыс эҥээрдээх киһи
II
аат., түөлбэ, харыс т. Ыт үрүүтэ. ☉ Собачий лай. Ыт үрүүтүн халымалар харыстаан хаҕыс диэн ааттыыллар

аат. Кыһыҥҥы силлиэ, хаардаах, тибиилээх күүстээх тыал. ☉ Пурга
[Дьыл оҕуһа] Муннун бууһугураттаҕын аайы, Мунан барар буркун турдун; Тыынан кыскырыттаҕын аайы, Тымныы дьыбара тыйыһырдын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тыал, буркун кэлээри гынна быһыылаах, бүгүн атаҕын ыарыыта ордук бэргээтэ, уҥуохтара кыйаллар. В. Иванов
[Тыал] айаннаан айгыстан иһэн, бэйэтиттэн бэйэтэ тэбиэһирэн күүһүрэн-уоҕуран, өй-мэйдээх тулуйбат ынырык буркунугар кубулуйар. ҮҮА
◊ Ала буркун — олус күүстээх кыһыҥҥы буурҕа. ☉ Сильнейшая зимняя пурга, когда невозможно ехать и даже выйти из дома
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур
Халлаан хараҥарар, күн-ый көстүбэт ала буркуна түспүт этэ. «Кыым»
Хара буркун — ала буркун диэн курдук. Айыккабыын! Туох ааттаах хара буркуна түстэ! Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Хайа уҥуор хапчааҥҥа, Хара буркун будулҕаҥҥа Чоҕул уоттар умайдылар, Чопчу көрөн турдулар. С. Дадаскинов

I
аат. Ханан барары көрдөрөр бэлиэлээх (хол., лабааны, талаҕы кыбытан) үүнэн турар мас эбэтэр сиргэ батары анньыллыбыт мас, ураҕас. ☉ Дерево или палка с тальниковой поперечиной, специально воткнутая в землю, чтобы указывать направление дороги едущим сзади путникам, ориентир, указатель. Туоруур сиргэ маһы анньан ыйык оҥостобун
□ «Ол барбалаан иһэҥҥин Дьөҥкүүдэ эбэ хотуҥҥа көтүтэн түһүөҕүҥ уонна кытаатан эбэни арҕаа баһын тутуһаар», — диир
Суолу ыйан биэриигэ ити курдук улуу Дьөҥкүүдэ бэйэтинэн бэлиэ, бэйэтинэн ыйык буолар. Багдарыын Сүлбэ
II
ыйык мас аат., итэҕ., эргэр. Былыргы саха итэҕэлинэн төбөтө тохсус халлааҥҥа тиийэ үүнэр үрдүк, суп-суон ытык мас. Онно ойууттар, удаҕаттар, аптаах дьон төрөөн-ууһаан үөскүүллэр. ☉ По представлениям якутов: священное дерево, вершина которого доходит до девятого неба, окружность его невозможно определить, а в наростах этого дерева зарождаются шаманы, шаманки и все те, кто знаком с колдовством и волшебством.
ср. тюрк. ыйык ‘выбранный для жертвы, относящийся к ритуальной жертве’