умственно неразвитый.

1. 1) сплошной, цельный; бүтэй көмүстээх сплошь покрытый серебром; бүтэй маҥан сплошь белый (о масти животного); бүөрэ бүтэй все почки заплыли жиром, очень жирный (о забитой скотине, зайце); 2) замкнутый, не имеющий выхода; бүтэй уулусса тупик; бүтэй сир перен. глухое место, глушь; балыктааҕар кэлэҕэй , сымыыттааҕар бүтэй погов. бессловеснее рыбы, замкнутей яйца (о безобидном и очень тихом человеке); бүтэй да, аһаҕас да баар үһү загадка есть такое, что сразу и закрыто и открыто (туу верша); 2. изгородь, ограда; хатыйыы бүтэй изгородь на крестообразно вбитых кольях; сылбах бүтэй изгородь-осек; быһыт бүтэй изгородь для отгораживания покосного луга от пастбища; 3. в роли послелога упр. осн. п. сквозь, через; уҥуох бүтэй силиитэ көстөр фольк. сквозь кости виден её костный мозг (о красавице олонхо) 4. бүтэй киһи а) неразвитый человек; б) замкнутый человек; бүтэй куйаас духота, зной.

даҕ.
1. Киһи-сүөһү сылдьыбат, кэлиитэ-барыыта суох (сир). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
Дьон куттананнар аттаах да, сатыы да буойун эрэйинэн тиийэр ойуурдаах уонна бадарааннаах түҥкэтэх сирдэргэ саспыттара. ЛВИ БУӨ
Лааҥкылаах түҥкэтэх ойуурга хагдаҥ эһэ дугуйданар. КЗА АҮө
Кэбээйи түбэтэ уу, тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
2. көсп. Кэнэн, бэйэтэ бэйэтигэр бүкпүт (хол., киһи); сайдыыта суох, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Нелюдимый, замкнутый (напр., о человеке); неразвитый, отсталый (напр., о жизни)
Махсыыны олорор сирин курдук эмиэ улахан түҥкэтэх, олус көнө киһи дииллэр. А. Бэрияк
Ол курдук биһиги, үөрэнээччи да ыччат, үксүбүт түҥкэтэх, кэнэн буоларбыт. Д. Таас
Былыргы дьон көр оннуктар, түҥкэтэх үйэҕэ төрөөн түҥкэтэх буолаллар. А. Фёдоров
[Дора] урут түҥкэтэх бэйэтэ кэпсэтинньэҥэ, сайаҕаһа дьэ киирбит. В. Яковлев
ср. тат. төнтек ‘угрюмый, мрачный, молчаливый’

1. аат.
2. Былыргы олохтон хаалбыт быһыы-майгы, көстүү. ☉ Пережитки прошлого
   Былыргы общиннай тутул хаалынньаҥнара, капиталистическай сайдыы сыдьааннара бииргэ сылдьаллара. А. Софронов
3. кэпс. Өлбүт киһи тыыннаах хаалбыт кэргэттэрэ, дьоно. ☉ Оставшиеся в живых члены семьи
   Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
   Ону сэргэ бокуонньуктар хаалынньаҥнарын олохторугар үгүс үөйүллүбэтэх-ахтыллыбатах түгэннэр буолуталаатахтара. Н. Лугинов
   Ол барыта хаалынньаҥнардаах дьон сыттахтара. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Урукку кэмтэн ордон хаалбыт туох эмэ, туох эмэ кырамтата. ☉ Останки чего-л.
   Археологтар ханнык эмэ органическай хаалынньаҥнары, холобур, былыргы үүнээйилэр сиэмэлэрин булуохтара диэн мин эрэнэбин. ЭБЭДьА
5. даҕ. суолт. Ааспыт эргэ олохтон хаалбыт (ким, туох эмэ). ☉ Отсталый, неразвитый (о ком-чём-л.)
   Хаалынньаҥ киһиэхэ куһаҕан наар аанньа мустар эбит. Суорун Омоллоон
   Өбүгэ саҕаттан өйгө-санааҕа дьэбин курдук быһа иҥмит иччини, абааһыны итэҕэйэр хаалынньаҥ санаа кэрбээбит дьоно. ФЕВ УТУ
   Доропуун оҕонньор былыргыны сөбүлүүр, аныгыны ахсарбат, хаалынньаҥ киһи быһыытынан бэйэтин көрдөрөр. «ХС»
   ◊ <Эргэ> олох хаалынньаҥа эргэр. — урут ааспыт олохтон хаалбыт өйсанаа, быһыы-майгы. ☉ соотв. пережиток прошлого
   Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри ойууннааһыны, отоһуттааһыны эргэ олох хаалынньаҥа диэн сапсыйан кэбиһэр этибит. «Сахаада»
   Итэҕэл күн бүгүн олох хаалынньаҥа буолан, дьон өйүгэр-санаатыгар сылдьар. ПА

I
даҕ. Туох да сырдык көстүбэт, бүтэй хараҥа. ☉ Совершенно тёмный, беспросветный, непроглядный (о тьме, ночи). Түҥ хараҥа. Түҥ түүн
□ Сотору түҥ хараҥа буолла. Амма Аччыгыйа
Түҥ түүн илин эҥээртэн хотой кыыл курдук сабырыйа күөнтүү көтөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
△ Хойуу буолан күн аанньа көрбөт, хараҥа (тыаны этэргэ). ☉ Тёмный, дремучий (о лесе)
Түҥ хара тыаны бүрүммүт Амма улаҕатыттан бөрөлөр улуһан онолуһар саҥаларын дуораана иһиллитэлээн ылар. Р. Кулаковскай
Түҥ тыа, суолбут айан суолугар киирэр чинчитэ ырааттахпыт аайы мэлийэн истэ, өссө уҥа диэки иэҕиллэн түҥ ойуур диэки түһэ турда. «ХС»
♦ Түҥ бараан түүн — хабыс-хараҥа түүн. ☉ Глухая ночь
Түбэ тыаҕа түҥ бараан Түүммүт түһэн налыйда. Көмүс кыымын ыһыахтаан, Кутаа үөһэ умайда. М. Ефимов. Түҥ бүтэй — сайдыыта суох, түҥкэтэх (киһи); олус хаалыылаах, хараҥа (олох). ☉ Отсталый, забитый (о человеке); тёмный, неразвитый (о жизни)
Кыыча бу түҥ бүтэй хараҥа олоҕор сатаатар биир үтүө дьыаланы оҥоруо этэ. Софр. Данилов
Кырдьан хаалбыт кулуба, тугу да билбэт түҥ бүтэй күтүр туох үчүгэйдээх буолуой? А. Сыромятникова
Биир үйэ чиэппэрин иһигэр Мин Сахам сирин түҥ бүтэй түгэҕэр Хайдахтык олохпут сайынна?! Дьуон Дьаҥылы. Түҥ хааһах <киһи> кэпс. — аһара кэнэн, түҥкэтэх киһи. ☉ Невежественный, тёмный, отсталый человек
Биһиги курдук түҥ хааһах буолуохтара дуо — бу билбиттэрэ-көрбүттэрэ эчи элбэҕин. С. Федотов
«Тугу да сатаабат түҥ хааһах киһи ханна даҕаны ыт курдук көрүллээччи», — диэн тойон кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Түҥ былыргы (былыр) кэпс. — төрүт былыргы (былыр), үйэлэр улаҕаларынааҕы. ☉ Относящийся к глубокой древности, незапамятным временам
Ичээн этим-сииним били Түҥ былыргы үйэлэр түгэхтэриттэн Иҥэн кэлбит итэҕэли Өйбөр соҥнуур дуо, тириэрэн? В. Миронов
Суруналыыс үлэтэ аан дойду бэйэтин курдук түҥ былыргы. «Кыым»
Бу кыыл түҥ былыр өлбүт. П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. түм ‘густой’, туркм. гүм ‘мгла; мрак, тьма, темнота’
II
тыаһы үт. т. Саа эстэр тыаһа. ☉ Подражание звуку выстрела
Шагуров эписиэргэ «түҥ!» диэн хаһыытаата. Т. Сметанин
Дьэ, кырдьык, «түҥ!» дэспэккэ улааппыт уол оҕо суох буолуо дии саныыбын. П. Аввакумов
ср. кирг. дүҥ ‘сильный, глухой, отрывистый звук’

1. даҕ.
2. Киһи үөрэппэтэх, дьиэтиппэтэх (кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Неприрученный, живущий на воле, дикий (о животных и птицах)
   «Дьиикэй табаны биһиги Хоту дойдуга кыыл диэн ааттыыбыт»,- халымалардыы эҥээритэн сыыйа кэпсиир Лааһар. Далан
   Быйыл сайын Индигир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым»
   Дьиикэй буйволлар итии дойдуларга эрэ үөскүүллэр. ГКН МҮАа
   △ Айылҕаҕа дьаалатынан үүнэр, киһи үүннэрбэт (үүнээйилэрэ). ☉ Некультивируемый, дикий (о растениях)
   Ымыйах - нууччалыыта дьиикэй моркуоп, сир кырсын аллараа өттүгэр үүнэр. Багдарыын Сүлбэ
   Бары дьиикэй үүнээйилэр тымныыны тулуйумтуо итиэннэ үүнүмтүө буолаллар. ТХНБО
   Дьиикэй хаппыыста үрдүк умнастаах, төгүрүк сэбирдэхтээх, сүрэхтэммэт дьоҕус үүнээйи. КВА Б
3. Киһи олорбот, түҥкэтэх, киин сиртэн тэйиччи (сир туһунан). ☉ Необжитой, глухой, отдаленный, дикий (о месте, местности)
   Адаар курдук дьиикэй хара суорбалар быыстарыгар биир чочуйуулаах сырдык мыраамар былааспыта. Суорун Омоллоон
   Харытыана эрэйдээх урут хамначчыт эрдэҕинэ, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн саҥа киирдэҕинэ, этэсиинэ толору, мыс курдук этэ. П. Ойуунускай
   Бу дьиикэй тайҕа быыһыгар Син бааллар эбит сырдык төбөлөөх, Кыһыл көмүс сүрэхтээх эрэттэр... И. Гоголев
4. Сайдыы, культура өттүнэн хаалыылаах, былыргылыы олохтоох-дьаһахтаах (дьон, норуот). ☉ Отсталый, неразвитый, дикий (о человеке, людях, народе)
   Собоһут кыылым уйата, дьиикэй омук арбайбыт баттаҕын сытыы быһаҕынан быһа баттаан ылан, муҥур тиит оройугар иилэн кэбиспиттэрин курдук, харааран көстөр. Н. Неустроев
   «Эй, суолас! Дьиикэй бурят, эн биэлэй эписиэрдэрин хааннарын тоҕорго хантан быраап ылбыккыный?» - диэн генерал Бурхалей сирэйигэр саабылатын өнчөҕүнэн тоҥсуйда. Эрилик Эристиин
   Ыраахтааҕы бэлиитикэтэ сахалары дьиикэй норуотунан ааҕара. А. Сыромятникова
5. көсп. Сиэргэ баппат быһыылаахмайгылаах, хабыр, сүөргү (киһиэхэ буолбакка, кыылга маарынныыр). ☉ Необузданный, буйный, дикий (о характере, нраве и т. д.)
   Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
   Бу айылаах сирэйдэрэ-харахтара бааһырыар дылы атаҕастаммыттарын. Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой - бу сынньаталаабыт киһи? Эрилик Эристиин
   Манна дьиикэй сигилилээх дьон тойон-хотун буолан олороллоруттан [Василий] абарар. А. Сыромятникова
6. кэпс. Сиэрэ суох, олус, сөҕүмэр. ☉ Чрезмерный, чрезвычайный, дикий
   Дьиикэй күүстээх киһи. Туох ааттаах дьиикэй тыалай?  Аппа, хайа, ыарҕа, дулҕа... Саас-үйэ тухары туорайдыы турбуттар, дьиикэй күүстээхтэр. Кинилэри кыайар, бу эрэйдээх айаны чэпчэтэр, түргэтэтэр кытаанах. Амма Аччыгыйа
   Анныбар дьиикэй долгун Бухатыырдыы кыланара, Дьэбиннээх суон сыаптарын быһа тыылла сатыыра. И. Гоголев
7. аат суолт., үөхс. Киһилии быһыытын-майгытын сүтэрбит киһи. ☉ Дикарь (о ком-л. потерявшем человеческий облик)
   Күтүр өстөөх, икки атахтаах дьиҥнээх дьиикэйэ, сидьиҥ үөнэ, өлөр үөстээх буолан, тыына син быстар эбит ээ... П. Ойуунускай
   [Орулуоһап:] Кубулунан ытыыгын, эйиигинник дьиикэйгэ уһун ырбаахылаах барамматах. Амма Аччыгыйа
   Дьиикэйдэр бааллара, хаарыан аппын сиэн өллөхтөрө... Эрилик Эристиин

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы