ньолҕоруй диэнтэн холб. туһ. [Хатыҥтан] сүгэ батары охсубут сириттэн сырдык да сырдык уу таммахтара ньолҕоруспуттара. И. Федосеев
— Нохолоор, бу туох буолан ытаан ньолҕорустугут? И. Сосин

туохт.
1. Ыс-тох, хастүөр, бэрээдэгин, сааһын ыс. ☉ Рыться в чём-л., устраивать беспорядок
[Кулун Куллустуур:] Нохолоор! Оол кыыс кэлэн оруойдуоҕа, — үчүгэйдик хатаан тахсыҥ эрэ! ПЭК ОНЛЯ III
Дириэктэр дьыалатын оруойдуурум хайдах сатаныай! Р. Баҕатаайыскай
Күндү мал, харчы, көмүс көрдөөннөр кыыһым малын барытын оруойдаабыттар диир. Болот Боотур
2. Кыай, иннин ыл. ☉ Одолеть, осилить кого-л.
Оҕо бэйэбин оруойдаатыҥ. ПЭК ОНЛЯ III

сыһ. Үөс курдугунан (көр). ☉ Налитыми кровью глазами (смотреть)
Үөстээҕинэн түҥнэри көрбүт өргөстөөх муостаах үрүҥ оҕус обургу туус маҥан муус булгунньах буолан үллэн турар эбит, нохолоор! И. Гоголев
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, …… сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Тыыннара харааран эрэр буойуттар баһылыктара Улахан Быһах учуутал диэки үөстээҕинэн көрүтэлээтэ, уордаахтык бардьыгынаата. «ХС»

сыһыан т. Уолаттарга, эдэр дьоҥҥо бал бааччытык туһулаан этииҥи, соруйуу, ыйытыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает фамильярное обращение к мальчикам, подросткам, молодым людям с оттенком побуждения, вопроса (мальчик, п а р е н ь, х лопец, молодой че ловек)
Нохоо, сылабаары туруор. Н. Неустроев
Хайа, нохолоор, бу туох өлүүтэ-алдьархайа буолла? Амма Аччыгыйа
Нохоо, аты тахсан уулат. Болот Боотур
Нохоо, са ха кыыһыгар үчүгэй кыыс буолбат дуо? В. Яковлев

аат эб.
1. Сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает изумление и восхищение по отношению к комучему-л.
Көнөкөтүн да оҕотун көрүөҥ этэ. Н. Неустроев
Көр, ытарым оҕото билигин да баар аххан эбит, нохолоор! Л. Габышев
2. Кыһыйар-абарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду по отношению к чему-л.
Утуйбатын оҕото баар ээ, суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
[Симон:] Үчүгэй буолумуна, өссө кэтэспитим оҕото баар ээ. Л. Попов

1. өлөр диэнтэн дьаһ. туһ. Оноҕочоон Чоохоон: «Нохолоор, хотуойдар, ийэҕитин өлөртөрдүгүт, ийэҕит онто да суох ыарытыйан иһэр!» – диэбит. Саха фольк. Өлөртөрүмэ да, тойокоом! ПЭК ОНЛЯ II
   — Били аҕабыыты хобулаан кыһылларга өлөртөрбүт дьон бу дуо? – Бу кэлэн тураллар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Олус элбэҕи, кыаҕы таһынан иһэн (арыгыны), нөҥүө күнүгэр ыарый. ☉ Страдать от сильного похмелья. Уйбат. Нөҥүө күнүгэр өлөртөрөн сытар идэлээх
   □ Арыгыттан өлөртөрөн аар-маар сылдьар киһи хайдах сатаан үлэлиэн сөбүй? Далан
   Сатахха онно эбии өлөртөрбүтэ да бэрт. Оо, муҥ саатар уу испит киһи! ПП ЭЭД
   [Ламуттар] сарсыныгар өлөртөрөн нэһиилэ тураллара. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт. Аллараа өттүнэн улам синньээн бар, уһуктан. ☉ Постепенно сужаться к концу, заостряться, приобретая форму конуса
Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Сирэйэ уҥуох-тирии төрөөн, ньолойон, суптуйан, дьэ, сирэй. Софр. Данилов
Кимберлит, дириҥээтэҕин аайы суптуйан, аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II. Кутуруккут суптуйдун, баскыт саллайдын, барбыт эрэ суолгут көһүннүн, киирбит суолгут көстүбэтин, нохолоор! Саха фольк.
ср. кирг. шуштуй ‘иметь вид клина или чего-л. остроконечного’, монг. шувтайх ‘сужаться книзу и расширяться кверху’

аат.
1. эргэр. Дьиэҕэ илииатах үлэһит, хамначчыт. ☉ Прислуга, челядь
Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
Ыал чаҕардара буоллахпыт дии. Болот Боотур
«Ылыҥ, нохолоор… кымньыылыы түһэн биэриҥ!» — диэн хаһыытыыр [атыыһыт] чаҕардарыгар. С. Никифоров
2. кэпс. Дьиэ кэргэн, уруу-аймах. ☉ Члены семьи, родственники, родня
Кэргэн-чаҕар кэпсэтиитэ бараныа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кэтит чаҕарын ыҥыран, Кэлэр дьонун угуйан, Көҥдөй үлүгэрдик хаһыытыыр, Көскө тиийэ чаҥкыныыр. Эрилик Эристиин
Бу туохпутуй, эһиэхэ, халыҥ чаҕардаах, үгүс аймахтаах дьоннорго уруу буолла дуу, тугуй?! Д. Таас
ср. уйг. чакар, перс. чаакар ‘слуга’, калм. цахар ‘калмыцкие семьи, служившие князю и жившие около князей’

туохт.
1. Төбө өттүгүнэн ордук соноон таҕыс; оннук соноон тахсыбыт быһыылаах буол. ☉ Утолщаться кверху или иметь утолщённый передний конец. Кэбиһэр оппут үөһэнэн саллайбыт. Турунуопус аһа үөһэнэн саллайан үүнэр
□ [Сөдүөрэ:] Аны ол аалбыт саахалламмыта буолаарай, саллайан киһи куттаныах курдук ээ. Л. Попов
△ кэпс. Бэйэҕэр холоотоххо ордук улахан төбөлөөх буол. ☉ Иметь несоразмерно большую голову, быть большеголовым. Уолчаан ити саллайан турар
□ Эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
△ Киһи төбөтө улаатан көстөрүн курдук улахан, киэҥ буол (бэргэһэни этэргэ). ☉ Быть огромным по размеру, таким, что голова кажется несоразмерно большой (о головном уборе на ком-л.)
Саллайбыт бороҥ нэк бэргэһэлээх, …… эдэр киһи …… оһох иннигэр кэлэн илиитин уокка үппэхтээтэ. Болот Боотур
△ Эбии улаатан саллаҕар буол (атах таҥаһын баһын этэргэ). ☉ Становиться больше, разбухать (о носке обуви)
Таһыттан ардаҕы бүрүммүтүнэн уһун бириһиэн сонноох, сытыйан баһа саллайан хаалбыт ииччикилээх Сафейка киирэн кэллэ. Тумарча
2. көсп., кэпс. Улам улаатан, ыараан кыаллыгаһа суох буол. ☉ Постепенно усугубляясь, становиться трудноразрешимым (напр., о проблеме); разрастаясь, становиться неуправляемым (напр., о толпе)
Бүгүҥҥү алҕаһыҥ сарсын саллайан тахсыа турар дии. …… Бары алҕастары эрдэтинэ ылҕаан кэбиһиэххэ! Н. Лугинов
Билигин соҕотохто саллайан, улаатан хаалбыт биригээдэ, чуолкайдык, чопчутук салаллар кыаҕыттан тахсыбыта. «ХС»
♦ Баһа саллайар көр бас II
Арахсыы баһа аны саллайда. Аны көнсөр саарбах. Н. Лугинов
Кур иэс диэн оннук. Эн төһө да төлөөбүтүҥ иһин бараныа, бүтүө диэн саараама. Хата, сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай
Кутуругуҥ суптуйдун, баһыҥ саллайдын көр бас II. Кутуруккут суптуйдун, баскыт саллайдын, барбыт эрэ суолгут көһүннүн, киирбит суолгут көстүбэтин, нохолоор! Саха фольк. Саллайар сааскар — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Саллайар сааскар Саалаахтан самныма, Олороруҥ тухары Охтоохтон охтума! П. Ойуунускай
Саллайар саастарыгар биир эмэ хамначчыты киллэрбэтэх дьон этилэр. Күндэ
ср. монг. заглайх ‘быть большеголовым’, тюрк. йалбай ‘вытягиваться в ширину’