идэтий диэнтэн атын
туһ. Саҥа тэриллэр пиэрмэлэр нуорканы иитиигэ идэтиллиэхтээхтэрэ. ПГН НХҮөС
Уоһунан ааҕыллар идэтиллибит хаһаайыстыбаларга нуорканы, саһылы, кырсаны, саарбаны итиэннэ нутрияны иитэллэр. КИиКСА
Маҕаһыыннарбытыгар идэтиллибит отделлар тэрилиннилэр. «Кыым»

хааллар диэнтэн хай
аата. Нуоркалары иитиигэ хаалларыы племенной үлэни ханнык хайысхалаахтык ыытартан тутулуктаах. ПГН НХҮөС
Нуучча сэриитин командованиета Севастополы хаалларыы туһунан бирикээс биэрбитэ. НАИ ЛТНСУП

1. аат. Уу кытыытыгар олохсуйан үөскүүр, андаатардааҕар улахан, күрэҥ дьүһүннээх, кыл курдук уһун күндү түүлээх кыыл. ☉ Нутрия
   На һаар үчүгэйдик таҥнар: Нуорка, саарба бэргэһэлэрдээх, Нуутуруйа, саһыл сон нордоох. Р. Баҕатаайыскай
   Оҕолор олус кыһана-мүһэнэ кылааннаах түүлээхтэри: кырымахтаах хара уонна кыһыл саһыллары, киистэри көрөллөр-харайаллар. Нуоркалар, нуутуруйалар, күөх кырсалар эмиэ бааллара. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Нуутуруйа тириититтэн тигиллибит. ☉ Нутриевый. Нуутуруйа сон. Нуутуруйа бэргэһэ

атыылаа диэнтэн атын., бэй
туһ. Маҕаһыыҥҥа нуорка тириилэрэ атыыланаллар. Дьахталлар бары тиктэллэр. Ону үтүгүннүм ини. М. Попов
Саха сирин чоҕо, гааһа дойду иһигэр туһанылларын таһынан кыраныысса нөҥүө атыыланар кыахтанна. ФММ ДьКС
Ити биһиги киһибит буолбатах, ити кулаак киһитэ, кулаакка атыыламмыт Дьууда турар. П. Ойуунускай

сыһ. Логлойон көстөр буола; оннук гына. ☉ Возвышаясь своей довольно массивной фигурой (напр., сидеть — о человеке в толстой одежде); выпук ло, бугром (о чём-л.)
Тиэтэйэ-саарайа чэйдээн баран дурдатыгар киирэн логлоччу олорунан кэбистэ. «ХС»
Нуорка сонун логлоччу кэтэн …… улахан хаһаайыстыбаннай суумкалаах уобаластааҕы балыыһаҕа тиийдэ. М. Попов
Атаҕа бүлгүрүйэн, бэрбээкэйинэн логлоччу испит. С. Никифоров

туохт., сөбүлээб. Бэйэҕин улуу курдук санан, улахамсыйар курдук тутун. ☉ Считать себя важным, важничать
Ким киэҥ билиилээх, ол бэйэтин омугунан улуутумсуйбат эбэтэр сэнэнэ санаммат. В. Васильев
Акаарыны хайҕаатахха, Алыс улуутумсуйар. Айталын
«Эмээхсиэн, дөйүҥүгүн умнума, эппиэттэһэн хабыргыы олорума», — Арыыса нуорка сонун кэппит, улуутумсуйа соҕус туттан тахсар. Т. Находкина

хабааннас диэнтэн хай
аата. Нуорка хабаҕар таас үөскээһинэ эмиэ кислота-щёлочь хабааннаһыыта кэһиллиититтэн тахсар. КИиКСА
Сэрии кэминээҕи кэрдиис кэмҥэ аан дойдутааҕы түһүлгэҕэ күүстэр хабааннаһыылара биллэрдик уларыйда. ПА
Салалта бары таһымнарыгар быраап уонна эппиэтинэс кээмэйин, хабааннаһыытын чуолкайдык быһаарар наадалаах. Л. Брежнев (тылб.)

туохт., түөлбэ. Өр туран кыратык буортуй, аһый, ахтан. ☉ Становиться прогорклым, горкнуть (о сале, масле); начинать тухнуть, портиться (с поверхности — о жирном мясе)
Нуоркаҕа ынах буорту буолбут, сылгы хахсыйбыт сыалаах этин бэриллибэт. ПГН НХҮөС
Дьөрү кини туора көхөттөн биир да хахсыйбыт дьуухаланы ылбыта буоллар, түһүлгэттэн эрэ буолуохтааҕар, Өлүөрэттэн букатыннаахтык муус ураҕаһынан үүрүллүөх этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. кирг. какры, уйг. каҥишмак ‘вонять’, бур. хагшака ‘прогоркнуть’

1. бык диэнтэн дьаһ. туһ. «Эргиттэ» алаас улуу күөллээҕин эргэнэ хара тыатын хонноҕор кыбынан, аҥаар эрэ муннугун быктарбыт. Амма Аччыгыйа
   Эмээхсин көмүһү булан, сууйа түспүт буоллун... Оччотугар, кини аны онно атаҕын да төбөтүн быктарбат гына, мин тэриниэх тустаахпын. Суорун Омоллоон
   «Айша ханнаный?» — кини ханна эрэ ыксаан иһэр курдуга, ааны сэгэтэн, төбөтүн быктаран баран ыйыппыта. В. Гаврильева
2. Ис санааҕын этэн аһар. ☉ Высказать заветные думы, говорить о них
   Кини [кыыс] хаһан даҕаны нуорка саҕаланнарбын диэн тыл быктарбат. М. Попов
   Эльвира ис санаатын дьэ быктаран барда. Р. Баҕатаайыскай

I
саҕалаа I диэнтэн бэй
туһ. [Кыыһым] хаһан даҕаны нуорка саҕаланнарбын диэн тыл быктарбат. М. Попов
II
туохт. Хантан, туохтан эмэ саҕалаан төрүттэн; көһүн, буол. ☉ Иметь начало, возникать, появляться; начинаться. Өлүөнэ өрүс Байкал таһыттан саҕаланар
□ Ыам ыйын бастакы аҥаарынааҕы самаан күннэр саҕаланнылар. М. Доҕордуурап
Аны киин отделение сирдэрэ саҕаланнылар. П. Егоров
Тулаайах хаалыы эрэйдээх-буруйдаах ыар олоҕо саҕаламмыта. В. Протодьяконов
△ Бастакынан оҥоһуллан бар, оҥоһуллуугун саҕалаа. ☉ Начинать совершаться, происходить, начинаться. Үлэ саҕаланна. Уруок саҕаланна
□ Үлэҕэ анаталааһын саҕаланна. Софр. Данилов
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов