v. to subside, to be satisfied; нүөлүт= v. to make subside, to satisfy

даҕ. Ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний
Уһун сылларга ааспатах курус санаата Сөҥөн хаалбыт хараҕын түгэҕэр... Ол харахтар былырыыҥҥы сайынтан Күн бүгүҥҥэ дылы сүрэхпин нүөлүтэллэр. С. Данилов
Кинилэр былырыыҥҥы кур саппаастара эстибит, бэйэлэригэр буоллаҕына бурдук үүммэт сирэ эбит. Н. Заболоцкай
Былырыыҥҥы солооһуҥҥа ньэчимиэн ыһыллыбыта бурдуга сиҥнэр гына үүнэн эрэр. М. Доҕордуурап

көр нүөлүт
Бу көрүү тугу эрэ эппиттии, Ананий сүрэҕин ньүөлүтэн киирдэ. М. Доҕордуурап
Эргэ өтөх эрбэһинин аһыы, курас сыта Мэхээс күөмэйин эмиэ кычыгылатарга дылы, эмиэ да сүрэҕин ньүөлүтэргэ дылы гыммыта. В. Гаврильева
Чуумпу киэһэ түннүгүнэн Мунчаарбыт хараҕынан көрдө, Сүрэхпин эмиэ ньүөлүтэн Ахтылҕан санаакам көптө. Н. Дьяконов

аат., эмт. Киһи сыыһа хамсаныытыттан, өр кэм олорон үлэлиириттэн сиһин тоноҕоһун уҥуоҕа элэйэн, ньиэрбэни баттыырыттан моойун, сиһин аллараа өттүн эмискэ тэһэ анньан, нүөлүтэн ыарытыннарар ыарыы. ☉ Хроническое заболевание позвоночника, которое поражает межпозвоночные диски и хрящи, вызывая боли в спине, остеохондроз
Өрүүтүн ыалдьар аатырар сүрэҕэ, куртаҕа, бүөрэ, быара, хондуруоһа ханна-ханна сылдьарын, били этэргэ дылы «чуорт» да билбэт. В. Титов
Хонтуораҕа хорҕойбут, Хондуруос буолбут. «Кыым»

даҕ.
1. Алдьаммыттаах, дьиэктээх, буорту буолбуттаах (хол., киһи-сүөһү этин тас өттө). ☉ Подраненный, побитый, поврежденный (напр., о внешней поверхности тела)
Баастаах ат ыҥыыры уурдарбатыгар дылы (өс ном.). Байҕал баастаах балыгы туппат (өс хоһ.). Мин биэс сиринэн баастаах, өстөөх сиэбит, киһи аҥаара киһибин. Суорун Омоллоон
2. көсп. Ыар санаалаах (ис дууһатыгар). ☉ Раненый (душевно)
Баастаах бааһын тарбаама (өс хоһ.). Ити тыллар Хобоо баастаах сүрэҕин сытыытык тэһэ кэйдилэр. И. Гоголев
«Уоһуук», – диир ураты уйан, ураты уран саҥа кини баастаах сүрэҕин минньитэ нүөлүттэ. С. Федотов

туохт.
1. Туохтан эмэ ойдон, көөрөттөн ыраата көт, ой (үксүгэр күүскэ охсууттан). ☉ Отколовшись, отделившись от чего-л. цельного, отлететь, отскочить далеко в сторону (обычно от сильного удара)
Урут булчут эбэҥки Чокууруттан кыыраттар Быыкаа кыырпах кыымнарын Бырдааттара бааллара. Күннүк Уурастыырап
Ат иһэҕиттэн кыыраттыбыт сутурук саҕа чигди Томмот түөһүгэр түһэн нүөлүттэ. Софр. Данилов
Күүкэй биэрэгэр эмиэ электрическэй эрбии тыаһа тирилиир, сүгэ олуга кыыраттар. И. Никифоров
2. Кыырайа көтөн сүүр, ойуолаа. ☉ Двигаться (напр., бегать, летать, прыгать) стремительно, с большой скоростью
Кыыратта кылыйан ол эрэт [Таас Уллуҥах], Кимиэхэ даҕаны ситтэрбэт. И. Гоголев
Босхо сылдьыбыт тугуттар тыастан үргэн ойуур диэки ыстанан кыыраттан иһэннэр тохтоотулар. И. Никифоров

I
быыһаа I диэнтэн холб. туһ. Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Амма Аччыгыйа
Таатта арҕаа өттө Уус Алданы уонна Чурапчы оройуонун кытта быысаһа олорор. Бэс Дьарааһын
Чурапчы оройуонугар Бахсы нэһилиэгэ утумнаахтык «аакайдыыр». Маны быысаһа сытар «аакайдыыр», уруккута Байаҕантай улууһун сабыдыалынан быһаараллар. ВМС СДО
II
быыһаа II диэнтэн холб. туһ. Тимирэ ууга баран эрэр уонна кинилэри быысаһар, биэрэктэн көрөн туран хаһыытыыр дьон айдааннара үрэх иһин эмискэ толорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Тиэтэйэн тиийиэххэ отууга, Сааспытын үлэҕэ барыахха! Хаптаран эрэр ээ от ууга, — Быысаһа, көмөҕө барыахха! Р. Баҕатаайыскай
III
туохт. Биир түгэнтэн атын түгэҥҥэ диэри кылгас кэминэн араҕыс. ☉ Разделяться коротким промежутком времени (о действиях, случаях и т. д.)
Биирдэрэ алталаах, биирдэрэ үстээх кыргыттарым хонугунан быысаһан куордаан өлөн хаалбыттара. В. Иванов
Мыычаар — ол батталлаах үйэ бүтэйдии нүөлүппүтүнэн өрүттүбэккэ, кинини кытта аҕыйах сылынан быысаһан ол дойдуга аттанара эрэ хаалбыт киһи. ФЕВ УТУ
IV
аат. Суон оһоҕос ортото. ☉ Ободочная кишка (средняя часть толстой кишки)
«Биһиэнэ!» — дьабадьылара, икки илиитэ хаан буолбут, быыһас ырыта олорор дьахтар хардарда. Күннүк Уурастыырап
Абыраамап ону бэлиэтии көрөөт, бүлүүдэҕэ сыһык быысаһын уура турар Малаанньаҕа тиийэр. Л. Попов
Оо, ама үүт курдук хааннаах, олус эмис кыыл быысаһыттан ордук үтүө ас суох! Сонно тута өлөрөөт, субайдаан буһарыллар. «ХС»
◊ Быыһастаах хаан — быыһаска субайдаан кутан буһарыллыбыт хаан. ☉ Якутская кровяная колбаса (ободочная кишка коровы или жеребенка, наполненная кровью)
Кутуйах Баай уус ууһу таһыйар идэлээх эбит: «Быыһастаах хааны быһа түһэн кэбиһэр сытыы быһахта оҥоруҥ!» — диэн, ону кыайан оҥорбокко таһыллаллар үһү. Саха сэһ. II

I
туохт.
1. Оргууй аҕай биир тэҥник сыыйылла үөһэ диэки уһун (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Медленно и плавно подниматься вверх (о дыме, тумане)
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. С. Данилов
Тарпыт табахтарын буруота үрдүлэригэр кыра былыт буолан, унаара устаҥныы сылдьар. А. Сыромятникова
Онно-манна отуулар күкээркэй буруолара күөх халлааҥҥа унаара уста турдулар. А. Бэрияк
2. Чараас буруонан бүрүллүбүт курдук тунааран көһүн. ☉ Подёрнуться лёгкой дымкой, туманом
Оччоҕо ол көстөр мырааммыт Күөх торҕо өҥүнэн унаарыа. Күннүк Уурастыырап
Унааран көһүннэ ахтар сайылыгым, Түптэтин буруотунан өрө күдээрийэн. Л. Попов
Күөх төлөн тунаарар Кэрии тыа кэтэҕэр Солко долгуннуу унааран Ситтэ сир симэҕэ. Баал Хабырыыс
3. Кыра тыалтан чуумпутук, холкутук, нус-хас долгулдьуй (уу ньуурун, үүнээйи туһунан). ☉ Спокойно, безмятежно колыхаться от лёгкого дуновения ветра (о водной глади, о растениях)
Ол үрэх уҥуоргу өттө урут бүтүннүү араҕас көмүс подсолнуҕунан, сэлиэһинэй бурдугунан уйаара-кэйээрэ суох унааран олорор буолара. Суорун Омоллоон
Онно, сыһыы толооҥҥо Бурдук буһан саһарда, Долгун курдук унааран Оргууй аҕай тыалырда. С. Васильев. Өрүстэрдии унаара Үрэх уута устар. Н. Туобулаахап
4. Киһи хараҕа ыларын тухары киэҥнэлэмэн буолан нэлэһийэн сыт (киэҥ иэннээх сыһыы, толоон, халлаан туһунан). ☉ Занимать необозримое широкое пространство, простираться
Устатаулаҕата көстүбэт Унаарар Улуу киэҥ сыһыы Айгыр налыр киистэлээх Аарыма Арыы дууп ойуур. С. Васильев
Баар буолбут ыраах саҕахха Тиийэ унаарар бааһына. Бу кэлэн күндээрийэр харахха Буһан эрэр бурдук долгуна. Р. Баҕатаайыскай
Халлаан, көҕөрө унааран, үрдүк да үрдүк. П. Аввакумов
5. көсп. Наҕыл, холку куоласкынан саҥар. ☉ Говорить спокойным, мягким голосом
«Суун, Тиихээн, чэйдиэхпит, бастакы оҕурсуу амсайыахпыт», — Мотуруона кулгааҕы сымнатар намыын саҥата тэпилииссэ диэкиттэн унаарда. Э. Соколов
6. көсп. Бытааннык, холкутук, аа-дьуо аас, уһун (күн-дьыл туһунан). ☉ Медленно, неторопливо идти, течь, тянуться (о времени)
Ол күнүм унааран бүппүтэ, Билигин эн суоххун, дьэ, сэгээр. Эллэй
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардыннар. И. Эртюков
Сүрдээх үчүгэй түүл курдук Ол саас унааран ааспыт. Баал Хабырыыс
7. Туохтан да ымыттыбат, долгуйбат курдук холкутук туттан тугу эмэ гын. ☉ Делать что-л. спокойно, безмятежно, бесстрастно
Сүрэҕи нүөлүтэ көрөр Сүрдээх үчүгэй харахтар Уоттарын сахпакка эрэ Унаара көрөр буолбуттар. И. Эртюков
II
1. даҕ.
1. Устата-улаҕата көстүбэт, тунаарыйа дьиримнээн көстөр. ☉ Широкий, ровный, простирающийся вдаль, подёрнутый лёгкой дымкой
Унаар байҕал обургу Уотунан өрө уһуурда, Оонньуу-көрүлүү долгуйда. Эллэй
Уҥуоргуттан иһэр киһи Отон саҕа оччоон көстөр Кэтит унаар хочотугар Кэбиһии бара турар. Д. Апросимов
Мин бэйэм да билбэппин, Ол унаар толооннортон Ордороро сүрэҕим Улуу тойон Мүрүнү. Дьолбут к.
2. Уһун, субурхай. ☉ Длинный, протяжённый
Унаар саламаны тартылар. П. Ойуунускай
Түүлээх дөлөҕөһүн сэлэтин Төргүүтүгэр баанна. Тоҕус былас уһуннаах Унаар салама улкумдьутун тутуурданна! Саха фольк. Лоҥкууда бөһүөлэк унаар уһун уулуссатын кылбаа маҥан остуолбалар кырылаччы туран киэргэттилэр. М. Доҕордуурап
3. Биир тэҥ холкутук, бытааннык үөһэ диэки тахсар (буруо, туман туһунан). ☉ Поднимающийся вверх медленно и плавно; спокойно, мягко курящийся (о дыме, тумане)
Ыылаах тиэргэн ыраатта, Дьоллоох тиэргэн тунуйда, Унаар түптэ олохсуйда. Саха нар. ыр. II
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
4. Туох да сүпсүлгэнэ суох, холку, чуумпу, сынньалаҥ (хол., киэһэ, түүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, без суеты и тревог, размеренный (вечер, ночь)
Тыалар, сирдэр тыын ыланнар Унаар түүҥҥэ Уһун күҥҥэ Наҥнастылар, Налыстылар. И. Эртюков
Уоттаах куйаас уостуута, Унаар киэһэ буолуута Тиэргэннэргэ субуйбут Буруо сыта тунуйбут. С. Тимофеев. Оҕо аймах мунньустар Күөх айылҕа тапталыгар, Уонна үрүҥ түүн устар Унаар солко туналыгар. А. Бурцев
5. көсп. Өр кэмнээх, уһуннук турар (хол., уһун куйаас туһунан). ☉ Продолжительный, долгий (о жаре)
Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ, Сиэрэй сэбирдэх силигилээтэ. Саха фольк. Улуу дойдум уһуктубут, Оһуор ойуу хамсаабыт, Унаар куйаас уолуйбут. С. Зверев
Унаар куйаастар буолаллар, Уһун ардахтар куталлар. С. Васильев
6. көсп. Наҕыллык иһиллэр, бытаан, холку, нарын (ырыа, муусука туһунан). ☉ Протяжный, медленный, тягучий (о песне, музыке). Иэйиим күөдьүйэн, күүһүрэн, Курус да буоллар дьол түстээх Унаар ырыа үөскүүр аргыый. Түһүлгэҕэ т.
2. аат суолт.
1. Салгын сылыйан саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ. ☉ Лёгкая дымка, синеватый (иногда сизый) туман, появляющиеся с наступлением тёплых дней, марево
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Халлаан кытта көҕөрүмтүйэ тунаарбыт. Кырдьаҕастар унаар түспүт диэччилэр. Быһата, сааскы салгын самнаархай кэмэ. Ити аата саас кэлиитэ. ВН СС
2. Киһи хараҕа ылар бараммат биир көстүү. ☉ Безбрежные дали, необозримо широкое пространство
Өртөн ыла эриэккэс Биир баҕа санаалаахпын, Аарыма бэс буоламмын Лена чэлгиэн унаарын Харабыллаан, манаан туруом. Н. Тобуруокап
Хамсаабат тунал салгын, Долгуйбат уу унаара, Үчүгэйиэн ыам ыйын Киэһэтэ сиргэ баара! И. Гоголев
ср. монг. унийар, бур. уняар ‘дым; дымка, туман, марево’

аат.
1. Дьон, норуот туспа олохсуйан олорор сирэ. ☉ Место, где кто-л. живет, местожительство
Алаас ааттаах, дойду сурахтаах (өс ном.). Бырадьаага кэриэтэ сылдьар киһибин. Бу дойдуга сылдьыбытым быдан буолла. А. Софронов
Ханна эрэ ыраах быйыл сайын бу дойдуну буулаан дьон бөҕөнү куттаабыт эһэ часкыйара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Арай, бу дойдуга кирпииччэ үктээбит буоланнар, буочука аҥаара тимир оһохтоох. Н. Габышев
2. Киһи төрөөбүт-үөскээбит сирэ, кини киэҥ эйгэтэ (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Место рождения, родина, родимый край (употр. в притяж. ф.)
Дойдубар Сунтаарга сынньана, кымыс иһэ, ыһыахха оһуокайдыы кэллим. И. Данилов
Дойдубар билэр дьонум аҕыйаан хаалбыттар, оҕолор дэлби улаатан, кими да билбэт буолбуппун. С. Ефремов
Билигин киниэхэ дойдутуттан ким да санаан суруйбат. Н. Габышев
3. Киһи, норуот олорор судаарыстыбата. ☉ Государство
Дойду өлөр-тиллэр кутталга киирэн, турардыын-турбаттыын кыайыы туһа диэн биир санаанан күргүөм үлэҕэ туруммуттара. И. Федосеев
Биһиги көрдүүр баайбыт, дойдуга маннык күчүмэҕэй күн кэлэн турдаҕына, улахан наадалаах буолуохтаах. Г. Колесов
Алмаас дойду промышленнай таһымын үрдэтэргэ, үлэ таһаарыытын элбэтэргэ көмөлөһөр. И. Данилов
△ Туспа судаарыстыба, омук сирэ. ☉ Зарубежные страны, зарубежье. Европа дойдулара. Азия дойдулара. «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы спортивнай оонньууларга Кытай, Япония, Индия, Корея, Монголия о. д. а. дойдулар оҕолоро кыттыыны ылбыттара
4. Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннарга утары туруоран). ☉ Центральные районы Якутии (в противопоставлении северным районам)
Г.У. Эргис дойду дьоно диэн Саха сирин киин өттүн эрэ дьоно буолаллар диэн чуолкайдык арааран этэр. Багдарыын Сүлбэ
Кини [Саха сирин киин оройуоннара] кытыы оройуоннарга биир тылга түмүллэн, үрдүттэн «дойду», «Дьокуускай» диэн киин сир быһыытынан бочуоттанан ааттанара. «ХС»
Дойду сирин кыыһа ааһа иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. ГИП КДь
△ Элбэх дьонноох-сэргэлээх сир, үөс сир (тыа сиригэр, үрэх баһыгар утары туруоран). ☉ Людная, густонаселенная местность; центральная усадьба
Мин санаабар, дойдуттан киһи тахса сылдьара буолуо. Н. Неустроев
Дойду сир сибикитэ, киһи алаас тыына билиннэ. Амма Аччыгыйа
Кыстатан таһаарбыт сүөһүтүн дойдуга үүрэн киллэрэн эстибит, аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. И. Данилов
5. Туох эмэ ураты айылҕалаах, көстүүлээх, тугунан эмэ уратыланар сир. ☉ Определенное место, пространство, местность
Бэл диэтэр …… чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов
Үгүс хайалар уонна сис хайалар үмүөрүһэн турар сирдэрэ хайалаах дойду диэн ааттанар. МНА ФГ
Халыма - өрүс сүнньэ, тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. «ХС»
6. истор. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар: ким эмэ бас билэр өлүү ходуһата. ☉ До революции и в первые годы советской власти: участок покоса, выпаса, принадлежащий кому-л. (частному лицу)
Дьахтарга дойду суоҕа. Уол оҕо сүрэхтэннин да дойдуланара. Багдарыын Сүлбэ
Бүтүн нэһилиэк дойдутугар баайдар бэйэлэрин бас билэр үптэрин курдук тойоргуур буолаллара. Эрилик Эристиин
Бу хочо бүтүннүүтэ Микииппэрэп кинээс дойдута. М. Доҕордуурап
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду фольк. - элбэх дойду (ахсаана биллибэт). ☉ Множество стран. Аҕыс дойдуга Албан ааттаныҥ, Тоҕус дойдуга Толомон сурахтаныҥ (алгыс.). Айыы дойдута (сирэ) фольк. - Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Орто дойду); сырдык күннээх үтүөкэрэ дойду. ☉ Мир под солнцем, земля, страна, где живут люди, происхождящие от айыы (светлых божеств)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, Айыы сириттэн арахсан барда. Ньургун Боотур
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны …… киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев
Аллараа дойду көр аллараа. Кэбис, эмээхсин, инньэ диэмэ. Хайа, ол Аллараа дойду сүртэн сүрдээх дойду буолуо эбээт. Ньургун Боотур
Таҥхата да куһаҕан, Табыллыбатах киһи буолла: Халлааны хамнатыыһы, Хараҕатын төлөрүтүүһү, Аллараа дойду-ну алдьатыыһы, Айдааны оҥорууһу. П. Ойуунускай
Анараа (ол) дойду көр анараа. Улуну эрэйдээх өллөҕүнэ, биһиги ол дойдуга холбоһуохпут. С. Зверев
Анараа дойдуга айаннаа (аттан) көр анараа. Чэ, бу... Валя... көрөн кэбис! Анараа дойдуга аттана сыстым быһыылаах. Аны да хайдах буолар биллибэт. В. Яковлев
Анараа дойдуга атаар (ыыт) көр анараа. [Бандьыыттар кинини] Аммаҕа тиийдэххэ анараа дойдуга атаарыах курдук буолан бэрт дөбөҥ соҕустук итэҕэйдилэр. «ХС». Бачча дойдуга - ыраах сиргэ (кэл, тиий). ☉ В такие далекие края (прибывать, ехать)
Эдэр суруксут үп-үчүгэйдик кинилэр диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт»,- диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дойду иччитэ көр иччи. Былыргы хараҥа дьон бу харыйаны, «дойду иччитэ» үүннэрбит маһа диэн ааттыыр сурахтаахтара. Суорун Омоллоон
Бу кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Дойдуну (дойдугун) быс көр өтөххүн быс. Аата суох сүөһүлэрин ойуурга таһы-быһа куоттаран кэбистэ, бука, дойдуларын быстахтара. И. Гоголев. Күн дойдута (сирэ) поэт. - сырдык күннээх ыраас, кэрэ дойду. ☉ Светлая, прекрасная, солнечная страна
Айыы сирэ аһаҕас, Күн дойдута көҥдөй (өс хоһ.). Ол айаҥҥа, буурҕаҕа Мин көлүөнэм кэлбитэ, Көҥүл ырыаҕа аһаҕас Күн дойдутун киэргэтэ. С. Данилов. Оҕуй бараан дойду фольк. - ким эмэ дьиэуот туттан, нус бараан олохсуйбут дойдута. ☉ Мир, свет, где кто-л. живет хорошо, уютно
Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ... П. Ойуунускай
Ол (анараа) дойдуга бар (аттан) көр анараа. Мыычаар ол батталлаах үйэ бүтэйдии нүөлүппүтүттэн өрүттүбэккэ, кинини кытта аҕыйах сылынан быысаһан ол дойдуга аттанара эрэ хаалбыт киһи. ФЕВ УТУ
Эн эһэҥ отут саастааҕар …… Ойоҕостотон үс хонукка сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр Ол дойдуга аттаммыта. «ХС». Орто дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах хонуу куйаар дойду; Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Аллараа дойдуга утары). ☉ Средний мир, где живут люди, происходящие от светлых божеств айыы (в олонхо представляется как «страна с ярким солнцем, вечнозелёной степью», антипод Нижнему миру)
Орто дойду аппатын-дьаппатын тэҥниэҥ суоҕа (өс хоһ.). Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, Баайын аҥаара баайдаах, Дьолун аҥаара дьоллоох Киһи буолуох тустаах этим. Ньургун Боотур. Сэттэ күнүстээх түүнү мэлдьи оонньоон-күлэн баран, Орто дойдуга сирдээх-дойдулаах дьон Орто дойдуга тарҕаһан хаалбыттар. Саха фольк. Орто дугуй дойду фольк. - айыы дьоно олорор бүөм сирдэрэ. ☉ Милая, уютная страна, где уединенно живут племена айыы
[Сөмөлүөт] Саха урааҥхай Саргылаах-уйгулаах Орто дугуй дойдутун Үөһээ өттүнэн …… Чаҕылҕанныы курбуулаан, Этиҥнии ньирилээн, Элэҥнэтэлээн ааста. Нор. ырыаһ. Улаҕатыттан Уорастыйан сырдыыр халлааннаах, Отохсуйбат От ньээкэ кырыстаах Орто дугуй буор ийэ дойду Оҥоһуута биир буолбатах. С. Васильев. Сүөл дойду фольк. - ыраах улахан, ытык сир, дойду. ☉ Дальняя, могучая, священная земля, страна
- Нохоо, Мин даҕаны эйиэхэ Сүөл дойдуттан Сөптөөх киһи буолуом. Ньургун Боотур. Тойук дойду кэпс. - олус ыраах, киһи ылла да тиийбэт сирэ. ☉ Очень отдаленнная местность; местность, до которой долго добираться (ехать). Дьэ, ол Кулун өлбүт диэн сиргэ айанныах диэтэххэ тойук дойду буоллаҕа. Туруу бараан (дьаҕыл) дойду фольк. - тулхадыйбат таһаалаах, дьон олоҕо сириэдийбит дойдута. ☉ Обжитая, непоколебимо надежная земля
Кыһын кыыһа кыскыар сата …… Туруу бараан дойдуну Туман-будук көрүҥнээтэ. Күннүк Уурастыырап
Орто туруу бараан дойдум, Ураанай кус туоһахтатын курдук, Туналыйа көстөн кэллэ. С. Зверев. Тэгил дойду фольк. - ыраах дойду. ☉ Далекая страна
Тэгил дойдуттан Тэҥнээх киһи буолуом Диэммин эйиэхэ тахсыбытым. Ньургун Боотур
Тэгил дойдуларынан тэлэһийэр киһи хайаан да биир эмэ омук тылын билэрэ наада эбит. «ХС». Үөһээ дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах, уйгу-быйаҥ дойдута, дьону төлкөлүүр үтүө айыылар-таҥаралар олорор дойдулара. ☉ Верхний мир, где живут светлые божества айыы (в олонхо представляется как «страна изобилия, где вечное лето»)
Үөһээ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһээ Дьылҕа Тойон Остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур. Кинилэр бу алаас сыһыыга түһэн үҥкүүлүү сырыттахтарына, Үөһээ дойдуттан ииппит Иэйэхсит хотун түспүт. Саха фольк. Үс дойду фольк., миф. - сир-дойду бүтүннүүтэ; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар барылара. ☉ Вселенная, все земли, все страны; все миры (Верхний, Средний, Нижний)
Үс дойду күрүөһүтүн сэрэтэн туран …… Сүүс омук сүбэтин түмэргэ. С. Зверев. Хамаан-имээн (томоон-имээн, кимээн-имээн) дойду фольк. - олоҥхоҕо туойулларынан, ол дойду маһыттан бухатыыр ох саатын оҥороллор. ☉ Легендарная страна, воспеваемая в олонхо: именно там растут деревья, из которых делают лук для богатырей
Хамаан-имээн дойду Хатыҥа хатыҥнаах, Кимээн-имээн дойду Киилэ кииллээх …… Томоон-имээн дойду тордохтоох Туоһунан тордоммут …… Көрүлүүр көр муос саа диэн …… Улуу ньургуна манна эбит. П. Ойуунускай. Хол дойду фольк. - ыраах сытар, тэҥ кыахтаах, күүстээх дойдулар. ☉ Дальние страны, равные по силе и мощи
Улуу омуктар убаҕастарыгар хамыйахтаммыт, Хол дойдулар Хойууларыгар быһахтаммыт Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ. С. Васильев
Хол дойдуттан холоонноохтор Холоспутунан бардылар. П. Ядрихинскай. Хоро дойдута (сирэ) фольк. - соҕуруу; көтөр кыстыыр сирэ. ☉ Страна, где зимуют птицы; южная страна
Хотоҕойдоох кыылбыт Хоро сириттэн кэлэн холбосто. Саха нар. ыр. II
Хотоҕойдоох аймаҕа Хоро сиригэр куотаары, Хонууга, ууга Холбоһон хоммут. А. Софронов. Эһэ-бөрө дойдута - киһи олорбот, кэлиитэ-барыыта суох түҥ сир. ☉ Безлюдная, глухая местность; тайга
Онно ким, хаһан оттообута баарай. Эһэ-бөрө дойдута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Иирэлээх үрэх баһыгар Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбэт санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
◊ Аҕа дойду үрд. - төрөөбүт ийэ дойду (ийэ дойду диэннээҕэр туттуллуута кыараҕас, ордук дойду көмүскэлин уонна күүһүн-уоҕун хаҥатыы туһунан этэргэ тут-лар). ☉ Родная земля, отечество (обычно употр. в контексте «защищать, оборонять страну, отечество»). Аҕа дойду Улуу сэриитэ. Арҕаа (арҕааҥҥы) дойдулар - Арҕаа Европа уонна Америка дойдулара. ☉ Страны Западной Европы и Америки
Эбиэт, сахалыы эбиэт буолбатах, миинин кытта аахтахха, биэс бүлүүдэттэн тэриллибит, арҕаа дойдулардыы эбиэт буолла. Д. Таас
«Бу үчүгэй өрүттээх түмүктэр, - диэтэ араатар, - арҕааҥҥы дойдулар экономическай санкциялар бэлиитикэлэрин ыыталларын үрдүнэн ситиһиилэннэ». «Кыым». Биир дойдулаах - кимниин эмэ биир сиргэ төрөөбүт эбэтэр олорор киһи. ☉ Земляк
Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
Семен Гаврильевиһы билигин даҕаны биир дойдулаахтара умнубаттар. АҮ. Бу дойду - киһи тыыннааҕар олорор сирэ. ☉ Мир, в котором живет человек, мир людей
Бу дойдуга күлүүгэ барыам кэриэтэ Күнүм сирэ кэриэс. С. Зверев
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата Мин барахсан бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Уон икки оҕобуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дойду киһитэ - Саха сирин киинин эбэтэр киин оройуоннарын олохтооҕо (хотугу сахалар өйдөбүллэринэн). ☉ Житель центральных районов Якутии (употр. в речи северных якутов)
Табаһыттар итиччэ үчүгэй ырыаны ким суруйбутун, хайалара ыллыырын туһунан туоһуласпыттарыгар, кыбыстыах иһин, дойду киһитэ тугу да билбэт буолан биэрдэ. «Кыым». Ийэ дойду үрд. - төрөөбүт дойду, төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родина, отчизна, родная сторона
Дьоллоох уол оҕо бар дьонугар, Ийэ дойдутугар дурда-хахха буолар, үҥүү-батас тутар. Суорун Омоллоон
Ийэ дойду ньуура тупсан Тупсан, уйгу буолла. Күннүк Уурастыырап. Илиҥҥи дойдулар - Азия дойдулара. ☉ Восточные страны, Восток
Илиҥҥи дойдуларга нүөлсүтүллэр эрэ хонууларга сир оҥоһуутунан дьарыктаныахха сөп. АЕВ ОҮИ
Илиҥҥи дойдуларга муҥура суох былаастаах ыраахтааҕылаах бөдөҥ судаарыстыбалар үөскээбиттэрэ. КФП БАаДИ. Соҕуруу (итии) дойду - дойду киин уонна соҕуруу регионнара. ☉ Центральные и южные регионы (России)
Соҕуруу дойду Сайыҥҥы түүнэ Саха сирин сайыҥҥы түүнүттэн атын. Т. Сметанин
Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап. Тас дойду - кыраныысса таһынааҕы дойду, омук сирэ, судаарыстыбата. ☉ Зарубежье, зарубежные страны, заграница. Аан дойдутааҕы тустуу күрэҕэр тас дойдуттан алта уонча күрэхтэһээччи кэлбит. Төрөөбүт дойду - 1) Ийэ дойду. ☉ Родина
Сүөһү иитиитин сайыннарарга төрөөбүт дойдубут улууттан улуу соругу туруорар. М. Доҕордуурап
Гайдар кинигэтин дьоруойун холобурунан үөскээбит бу кэрэ хамсааһын сэбиэскэй оҕолор төрөөбүт дойдуларыгар итии тапталларын …… чаҕылхай көстүүтэ буолан саас-үйэ тухары умнуллуо суоҕа. Софр. Данилов; 2) киһи күнү көрбүт, үөскээбит, улааппыт сирэ. ☉ Родимое место, родная сторона
Бэл, бу кыра булгунньах үрдүгэр ыттыбыппар, төрөөбүт дойдум ньуура кэҥээн көһүннэ. Суорун Омоллоон
Өр сылдьыбакка гынан баран таҕыстахха, төрөөбүт дойду күндү буолар эбит. С. Ефремов
Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов. Хайа дойду кэпс. - туохха эмэ наһаалааһыны дьиктиргээн эбэтэр сөбүлээбэккэ этии. ☉ Восклицание, выражающее удивление или неодобрение относительно поведения кого-л.
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур. Хоту дойду - 1) киин улуустартан хоту сытар. ☉ Район, край, расположенный к северу от центральной Якутии
Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс ыттарын, арыт бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ үөрэммит. Н. Якутскай
Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай; 2) Саха сирэ (Россия киин уонна соҕурууҥҥу регионнарынан арааран этиигэ). ☉ Север (северные регионы)
Ол эрээри ийэ кыраай, Оҕоуруу угуйуута Улахан буолан, ыҥырар Миигин хотугу дойдуга. Эллэй
Хоту дойдубут барахсан Сайынын, кырдьык, кумаардаах, Кыһынын чысхаан тыаллардаах. П. Тулааһынап