1) путы; ынах кыаһыта коровьи путы; 2) перен. оковы, путы; колониализм кыаһыта оковы колониализма.

прям., перен. путы; оковы; уот оҕурук кутурук фольк. огненный хвост-аркан; баттал оҕуруга оковы рабства.

только мн. 1. уст. (оковы) кыаһы, хандалы; 2. перен. ситим; узы дружбы доҕордоһуу ситимэ.

аат., эргэр. Хаайыылаахха бэгэччэктэригэр уонна бэрбээкэйдэригэр кэтэрдиллэр тимир тиэрбэстэрдээх модьу тимир сыап, кыаһы. ☉ Кандалы, оковы
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара халыргыыллар. С. Никифоров
Түрмэттэн түрмэҕэ хандалы халыргыыр, Түүннэри-күннэри дьон көхсө хардыргыыр. «ХС»

сов. 1. что (выковать) оҕус, уһанан оҥор; сковать топор сүгэтэ оҕус; 2. что (соединить ковкой) таптайан холботолоо, холботолоо; сковать звенья цепи сыап сүһүөхтэрин таптайан холботолоо; 3. кого-что, перен. (сблизить, сплотить) ыксары ходбоо, ыга түм; дружба накрепко сковала их доҕордоһуу кинилэри ыга түммүтэ; 4. кого-что (надеть кандалы, оковы) хандалылаа, боҕус; 5. кого-что, перен. боҕус, кыаһылаа, буомнаа; страх сковал её движения куттала кини хамсыыр кыаҕын бохсубута; 6. что, перен. (покрыть льдом) эпсэри тоҥор, ыбылы тоҥор, боҕус; мороз сковал реку тымныы өрүһү бохсубут.

аат., эргэр.
1. миф. Биллибэт күүс, үөһэттэн быраҕан киһиэхэ буортуну, куһаҕаны оҥорор туох эрэ. ☉ Что-л., подбрасываемое сверхъестественными существами человеку сверху и причиняющее ему вред
[Таҥара — икки атахтаахха:] «Ол буоллаҕына, Үөскүөҥ эрэ буоллар үөскээ: Өрүһүлтэтэ суох Үрүт үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, үксүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө», — диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ойуун «Дьэ оччоҕо Өлөр Өлүү Кылыһын таһааран да көрүүм, үтүөтүн көрүллүө» диэн көнчүө быраҕар уонна таһааран биэрэр. Далан
2. Тугу эмэ гынарга мэһэй, моһуок. ☉ Что-л., мешающее осуществлению чего-л., преграда, помеха. Убайа кэнниттэн алҕаан хаалла, «Илин өттүҥ ибирэ суох буоллун, кэлин өттүҥ көнчүөтэ суох буоллун!» ПЭК ОНЛЯ I
ср. бур. гэнжэ ‘цепь, кандалы, оковы’

аат., эргэр.
1. Мэһэй, буом, харгыс. ☉ Помеха, преграда
Кэлин өттүгэр кэнчиэни оҥорботоҕум, илин өттүгэр иини хаспатаҕым, хатын эбэм! ХИА КОВО
Илин атаҕыҥ эндиэтэ, кэлин атаҕыҥ кэнчиэтэ суох буоллун! Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Сэт-сэлээн, иэстэбил. ☉ Возмездие, расплата
Дыгын тойон эппит: «Барахсаттар ааһаннар, ас көрдүү сылдьаллар буоллаҕа. Маны өлөрөн кэбистэххэ — сэтэ даҕаны бэрт буолуоҕа, аҥаарынан кэнчиэ даҕаны буолуоҕа». Саха фольк. Кэм ситтэ, кэнчиэ туолла, баараҕай ылымыҥ ситтэ, тойон эһэм! ХИА КОВО
Кэнчиэ, сэт-сэлээн туолар күнэ, Итэҕэйэбин, бу кэллэ. «ХС»
ср. бур. гэнжэ ‘оковы’

аат.
1. Туох эмэ көҥдөй оҥоһуулаах (хол., туу) ис өттүттэн туттарыллар иитэ. ☉ Внутренний обруч (напр., верши)
Ортоку киспэ. Кутурук киспэ. — Туу киспэтэ суох, тыыннаах киһи аһа суох, өлбүт киһи буора суох буолбат (өс хоһ.). Туу киспэтин алта, сэттэ милимиэтир суоннаах талаҕынан эбэтэр боробулуоханан оҥоһуллар. ФНС ХБС
2. көсп. Ис, куртах. ☉ Живот, желудок
Ат киспэтинэн, киһи айаҕынан (өс хоһ.). Оттон чооску, Киспэтин толорунаат, Кэннин көрдөрдө. Болот Боотур
Туолбат куртах, Топпот киспэ, Торҕон бөрө. ВСП ТЭ
♦ Киспэ быстара буолла фольк. — иэдээн, алдьархай ааҥныыра буолла. ☉ Нагрянула беда, несчастье
Ох курдук оҥоһун — ойор күнүм буолла, Бэйэ бодоҕун тардын — Бэттэр күммүт кэллэ, Киэп-таһааҕын көрүн — Киспэ быстара буолла... П. Ойуунускай
ср.: др.-тюрк. кишэ ‘спутывать, связывать’; тюрк. кишэн ‘путы, оковы’; туркм. кишэн ‘цепь’; тат. диал. киштэ ‘перекладина, полка, полать, висячая жердь, на которую вешают вещи, стропило’

аат.
1. Сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа. ☉ Веревка, ремень, которыми связывают ноги человеку или домашнему скоту, ограничивая свободу передвижения, путы
Бэһиэлэйэп аймахтан Сиидэркэ диэн дьадаҥы киһи аһынан, ол ыты хаччаччы хаппыт кыаһытын быһа тарпыт. Амма Аччыгыйа
Аҕыйах хонон баран ол нуучча кыаһытын эрбээн, күрээбитэ иһиллибитэ. Н. Павлов. Кини тардан чиччигинэтэн, түөрт кэккэ кыаһы быа быһа ыстанар. Эвен фольк.
2. көсп. Мэһэй-таһай, боҕуу буолар туох эмэ. ☉ Помеха, препятствие, преграда
Үп-мал баайыгар олус умсугуйар киһи хаһан да кыайан үөһэ көппөт. Оннук баай киһиэхэ адаҕа, кыаһы эрэ буолар. Суорун Омоллоон
Ийэ түбүгэр ыксыыр: Иистэнэр, сууйар, сотор. Кыра оҕо кыҥкыйдыыр, Кыаһы буолар, соскойдонор. К. Туйаарыскай
Бу сэрии бэлэҕэ — быратыас атах, Кыаһы буолаахтаан өрүү хаайар. И. Егоров
3. көсп. Киһини баттыыр-үктүүр, киһи көҥүлүн тууйар, бохсор туох эмэ. ☉ То, что ограничивает свободу, бремя, обуза
Эһиги кыаһыгытын үрэйбит Эр бэртэригэр бааллара, Ленаттан Одерга тиийэн кэлбит Мин дойдум сааһыт сахалара. Дьуон Дьаҥылы
Иитиллибит итэҕэлин кыаһытын өйүн сайдыытынан өһүлэн кэбиһэн баран, ол кыаһыттан хаһан босхолоно охсубутун бэйэтэ да чуолаан билбэккэ хаалбыта. Л. Толстой (тылб.)
ср. др.-тюрк. кишэн ‘путы, оковы’