окружение, окрестность || окружающий, окрестный; куорат кэрискэтэ окрестность города; кэрискэ хайалар окружающие горы # кэрискэ ахсаан аат грам. порядковые числительные.

окружающее пространство; окрестность; куорат эйгэтигэр в окрестностях города.

с. 1. (по гл. изменить I) уларытыы; изменение окружающей природы тулалыыр айылҕаны уларытыы; 2. (по гл. измениться) уларыйыы; 3. (поправка) уларытыы.

сов. и несов. туспа арах, туспа сырыт, туспа бук; изолироваться от окружающих дьонтон туспа сырыт.

1. аат. Сыһыы, хочо тыаҕа хоннохтоон тахсыбыт уһуга, муннуга (үксүгэр бэйэтэ уулаах, көлүйэлээх буолар). ☉ Часть, уголок поляны, долины (нередко с водоемом), вклинивающийся в лес, в гору
   Тыымпы күөлүм арҕаа булуҥун түгэҕэр, ыччат мастаах тумулун уһугар киэһэ аайы бур-бур буруо унаарыйан көстөр буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһибэр Эбэм хас булуҥун, тумулун, тоҕойун ааттарын төһөнү билэрбин этэн истим. «Кыым»
   Иһиччит уот иннигэр турар хааһытын санаабытынан олорон булуҥун өҥөс гынна. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Булуҥ курдук быһыылаах эбэтэр булуҥу тулалыыр. ☉ Составляющий собой уголок поляны, долины и вдавшийся в лес или окружающий такой уголок (напр., о лесе). Булуҥ сир. Булуҥ тыа
   □ Өрүскэ булуҥ сиргэ өр күөгүлээтэ
   Үс күстэҕи син хаптарда. Н. Габышев
   тюрк. булуҥ

1. аат. Туох эмэ кытыыта, тулата, хаймыыта (үксүгэр онто бэйэтинээҕэр халыҥ эбэтэр үрдүк буолар). ☉ Кайма, обшивка, кант, обод, ободок. Бүлүүһэ бүүрүгэ. Бэргэһэ бүүрүгэ. Оҥочо бүүрүгэ
   □ Сыыры өрө дабайан тахсан баран..
   үрэх бүүрүгүн кэрийэ бара турда. Амма Аччыгыйа
   Эмтэрийбит бүүрүктээх, Эргэ алтан чуораан тыаһа Эймэнийэ түспүтүгэр, Эмискэччи чуумпу буолла. Күннүк Уурастыырап
   Булт суолун-ииһин кэтэһэн ынтака бэргэһэтин кырса бүүрүгүн көп түүтүн быыһынан көрөн-истэн сэгэлдьийэр. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ эргийэр, тулалыыр (тыа, сыыр, кытыл о. д. а.). ☉ Окружающий, окрестный (о лесе, горах, береге и т. п.)
   Күөл бүүрүк дулҕатын кэтэҕэр биэс бугул турар. Амма Аччыгыйа
   Бүтэй куйаас обургу Бүүрүк кэрии тыалары Бөлөнүйбүт үүт курдук Бүрүйээхтээн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
   Улуу Туймаада бүүрүк хайаларын хонноҕор саҥа пионерскай лааҕыр аһылынна. «Кыым»

несов. 1. что (понимать) өйдөө, билин; сознавать опасность кутталы өйдөө; сознавать свою вину бэйэҥ буруйгун билин; 2. что (обладать сознанием) өйдөн, бил; ребёнок уже сознаёт окружающее оҕо тула-тынааҕытын хайыы-үйэ өйдеөн эрэр; больной ничего не сознаёт ыарыһах тугу да билбэт.

аат.
1. Киһи баар, олорор эйгэтэ бүтүннүү, киһи тула өттө барыта (араарыллыбакка, биир кэлим өйдөбүл быһыытынан). ☉ Окружающий человека мир в его единстве, как целое, неделимое понятие (букв. небо-земля)
Сир-халлаан киэҥ киэлитин маҕан баатанан бүөлүү анньан кэбиспит курдук, им-ньим буолла. Амма Аччыгыйа
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Сир-халлаан биир будулхай күөх өҥнөннө. Н. Павлов
2. Аан дойду барыта; сир саара. ☉ Вселенная; мир, мироздание
Көстөркөстүбэт аан дойду, сир-халлаан үөскүү иликтэринэ, маҕыньыыт тыал тардыытынан, уоттаах салгынтан аан маҥнай күн үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Кубаача] Ый курдук ырааҕынан мэлэҥнээн, Сирдэри-халлааннары эргийдэ. С. Васильев
Сир-халлаан куйаарын бүтүннүүтүн туһунан орто үйэтээҕи өйдөбүллэр сыыһа этилэр. АЕВ ОҮИ
♦ Сир-халлаан икки ардыгар кэпс. — көрүүтэ-истиитэ суох, мээнэ. ☉ На произвол судьбы; между небом и землёй
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «Кыым»
Кулууптарын ситэрбэккэ сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларыгар тиэртилэр. «ХС»
Ыанньыга түөрэтэ үс сайылыкка тарҕаһан, хаар-самыыр, хаһыҥ да түһүө диэбэккэ, сир-халлаан икки ардыгар сылдьаллар. «Кыым»

туохт.
1. Күүскэ тарҕан, барыны бары сабардаа (хол., сыт, буруо туһунан). ☉ Насыщать, наполнять окружающий воздух (напр., о запахе, дыме)
Биэрэккэ сытыйбыт балык, түүнүгүрбүт табах сыта тунуйар. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта сири-дойдуну тунуйда, бары сааскы кэрэ сыты барытын баһыйда. Л. Попов
Буруо тунуйан, халлаан да, күн да баара биллибэт, биир кэм бүдүө-бадыа тумарык турар. В. Протодьяконов
2. Элбээн, дэлэйэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, разноситься (напр., о новостях); увеличиваться в числе, заполонять собой что-л. (о ком-л.)
[Туоскун:] Ол сонун обургу сири-сибиири тунуйбут буолуохтаах. Софр. Данилов
Күн диэн тыл Быраман дьыллартан бар-дьоҥҥо тунуйбут. Эллэй
Кумалаан хойдор, тулаайах тунуйар …… амырыыннаах дьыл ааҥнаан кэлэн эрэр буолбат дуо, доҕоттоор! Суорун Омоллоон
Үрүҥ бандьыыттар, сытыган от курдук, улууһу бүтүннүү тунуйан истилэр. В. Протодьяконов
3. Тэнийэн сабардаа, бүрүүкээ (хол., чуумпу). ☉ Заполнять, охватывать собой что-л., устанавливаться повсеместно (напр., о тишине)
[Киэһэ] Туох барыта утуйар, Нуурал, чуумпу тунуйар. Күннүк Уурастыырап
Туох утуйуох — Бары утуйда. Уоскуйуу долгураҥа Бу кэмҥэ тунуйда. Кыраһа к. Халлаан урсуна сабылыннар сабыллан, боруордар боруоран, ыастыйан, борук-сорук тунуйда. МС Т
4. Тарҕанан, элбэх киһиэхэ баар буол, сыһын (дьаҥ, куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Охватывать многих, распространяться (о болезнях, вредных привычках)
[Арыгы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕор-атас тумнубатын, Тумуу-сөтөл тунуйбатын! Күннүк Уурастыырап
ср. бур. тунаха ‘стлаться’, тув. дун ‘засоряться’

с. 1. болҕомто; слушать с вниманием болҕомтолоохтук иһит; отвлечь чьё-л. внимание ким эмэ болҕомтотун аралдьыт; обратить внимание на кого-что-л. болҕомтоҕун уур; 2. (расположение; забота) болҕомто, кыһаныы, кэрэхсэбил; окружить кого-л. вниманием ким и эмэ кыһанан көр-иһит; пользоваться вниманием окружающих дьон кэ-рэхсэбилинэн туһан, дьон кэрэхсэбил и гэр сырыт; оказать (или уделить) внимание болҕой, кэрэхсээ.