ырҕай I диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Олбуордаах тойонноро Шейдман бу дьон аттынан ырҕаҥнаан төттөрү-таары хаама сылдьар. Эрилик Эристиин

иэҕэй диэнтэн атын
туһ. Икки мастаах олбуордаах, Эмиэ оннук тиэргэннээх: Икки эрэ ынах киирэр иэҕэллибит титииктээх. Күннүк Уурастыырап
Былыргы балаҕан иэҕэллэн турара. М. Лермонтов (тылб.)

туохт. Биир эрээтинэн көнөтүк субус. ☉ Образовать ряд, расположиться в ряд
Түбэ өрүс икки эҥээринэн кэккэлээн турар үрдүк тиит мастар лабаалара күөгэлдьиһэ хамсыыллар. А. Федоров. Уулуссаны сэлэлии эргэ самнархай олбуордаах кыра дьиэлэр кэккэлээбиттэрэ. Н. Лугинов
Оҕолор инники киирэн, сиргэ кэккэлээбиттэрэ. «ХС»

көр кылбар I
Кылбары маҥан түүлэрдээх, Кыҥкынастай саҥалардаах Кынтаҕаркаан бэйэлэрдээх Кыталыктай кыылларым. Саха нар. ыр. I
Хатыйыы талах олбуордаах, кылбары маҥан тутуулардаах дэриэбинэлэр …… хара хоруонан илгистибиттэрэ. ДАЛ УуУоО
Мин ойохпор төрөөбүт күнүгэр бэлэхтээбит кыһыл көмүс браслеттаах бэркэ билэр кылбары маҥан харыларым миэхэ көхсүнэн турар эр киһиэхэ моонньуттан ыйаастыбыт этилэр. «ХС»

хатый диэнтэн хай
аата. Баһылай куобахха иитэр кыл туһаҕын хатыйыы тэптиргэлиир. С. Маисов
[Түүлгэр] хатыйыыттан оҕуннаххына — үлэҕэр соһуччу мэһэй көстүө. БРИ ТТ
Баайсыыттан, хатыйыыттан, хомпуустааһынтан, эккирэтииттэн куттаныма. В. Ленин (тылб.)
◊ Хатыйыы бүтэй — боотулу бүтэй (күрүө) диэн курдук (көр бүтэй II)
Хаһаайын сүрэхтээх үлэһитин кини олбуора хатыйыы бүтэйдээҕэ кэрэһилии турар. В. Протодьяконов
Сиҥнэн эрэр хатыйыы бүтэйи батыһа сабыс-саҥа кэрдиллибит остоолболор уонна таҥастаммыт сиэрдийэлэр кылбаһаллар. «Кыым»
Хатыйыы <талах> күрүө (олбуор) — хатыйа күрүө диэн курдук (көр хатый). Хатыйыы талах олбуордаах, тас өттө буор сыбахтаах, кыра намыһах дьиэм аттыгар тиийэн кэлбиппит. С. Никифоров
Дэриэбинэ уһугар хатыйыы талах олбуордаах …… хоруобуйалаах улахан дьиэҕэ кэлэн Арсен Бардыыкап атыттан түстэ. В. Протодьяконов
Эргиир хатыйыы күрүөтэ Эргэрэн сууллуохча иҥнэйбит. «Чолбон»
[Маша] Украинатын, …… сыыр үрдүгэр хатыйыы олбуор иһигэр турар тунал маҥан сыбахтаах дьиэтин санаата. «ХС»

даҕ. Оҕуруктаах, уорааннаах, иҥсэлээх. ☉ Вороватый, жадный, алчный
Тимир биристээҥки үтүлүгүн куруҥ тиит быһаҕаһын саҕа куорай дархан илиитигэр сэксэччи анньынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III
Умсары уураахха түбэһэммин Уһун хонуктаах Уһуктаах олбуордаах Улуу куорай остуруокка угуллубутум. Е. Иванова
Суобаһы уонна чиэһи Кудулу куорай куртахха куллурҕаччы куттахха Иҥэрэн, дьэллэйэн иһэр. К. Туйаарыскай
◊ Куорай далаан ытыс (илии) — харбааһыннаах, иҥсэлээх ытыс. ☉ Загребистая ладонь (рука). Куорай далаан ытыстаах куду харбаабатын
ср. монг. хаҕур ‘обмануть, провести; соблазнить’

туохт., кэпс., сөбүлээб.
1.
Уһуо суохха уһаа, бытааннык тэрин, оҥоһун. Долго собираться, очень медлить в своих действиях. Чэ, эрэ, атас, сыарҕалаах окко дылы аҥнаҥҥын, кэлэ оҕус. Саһарҕа
Хаһааҥҥа диэри аҥнан Көһүттэриэх муҥмунуй бу? И. Гоголев
2
Бэйэҕин атыттартан ордукпун дии сананан, бытааннык, дуоспуруннаахтык тутта сатаа. Считая себя лучше других, держаться подчеркнуто важно, церемонно. Чэ, чэ, аҥныма, хайа эрэ улуу араатарга дылы. Н. Лугинов
Хабырыыс эдэр сааһыттан олбуордаах хаһаайын, дьиэлээх, тэлгэһэлээх, ынахтаах эҥин ыал баһылыга буолан аҥнан олордоҕо ээ. Н. Габышев
Нэһилиэгим сис кинээһэ Ыадастан, аҥнан киирдэ. Имик-самык дьиэм иһэ Эбии күлүгүрдэ. М. Ефимов
ср. туркм. саагын ‘медлить, собираться медленно’

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., бэрэмэдэй, бачыыҥка) айаҕын быанан тиһиллэр кэлгиэтэ. ☉ Завязка-ремешок (напр., сумы, обуви). Бачыыҥка тиһилигэ
   □ Хонук сирбин буллахпына, бэрэмэдэйим тиһилигин сүөрэн, малбын биир-биир сүөкүүбүн. Р. Кулаковскай
   Артём кукуулун иһигэр киирэн баран, тиһилигин барытын тимэхтэнэн, тыылыы тэбэн сытара. Тумарча
   [Дьулустаан] борцовкатын тиһилигин чиҥэтэ тардыалаата. «ХС»
3. Тыраахтар, тааҥка сүһүөх-сүһүөх бииргэ холбоммут тимирдэртэн таҥыллыбыт уллуҥаҕа. ☉ У трактора, танка, самоходного крана: охватывающее колёса замкнутое полотно, состоящее из отдельных шарнирно закреплённых звеньев, гусеница
   Хайа, мин бэл тыраахтар тиһилигин өрөмүөннүүбүн. Н. Габышев
   Бульдозер тиһиликтэрэ үрэллэн, салгыы кыайан барбат буоллулар. «ХС»
   Тааҥкалар ыстаал тиһиликтэринэн ириэнэх буору ибили ныһыйан адьас субу тиийэн кэлбиттэрэ. ДАЛ УуУоО
4. даҕ. суолт. Кэккэлэһэ турар, биир күдьүс, субурҕа. ☉ Расположенные в один ряд, в одну линию
   Халлааҥҥа харбаспыт тиһилик мөҥүөн хайаларын ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Оҕонньор] тиһилик олбуордаах дьиэлэри көрөн, ханна тохтуохтааҕын саныы биэрдэ. Болот Боотур
   Утаакы буолбата, тиһилик остуолларга араас ас тардылынна. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Туга барыта орун-оннугар, табыллыбыт, уурбут-туппут курдук тупсаҕай. ☉ Умело и ловко сработанный, сделанный со вкусом
Онтуката, Кыра да буоллар, Кырбаныыта кырасыабайын, Ырааһын, ыпсаҕайын, Иһитэ дэлэйин, Үрүүмкэтэ үксүн, Ыстакаана ырааһын. А. Софронов
Сахалыы үүт олбуордаах, ампаардаах, хотон, күрүө-хаһаа да барыта дьоҕус-дьоҕус буолан баран, уурбут-туппут курдук, хайдах эрэ ыпсаҕай, орун-оннугар. В. Яковлев
Ылыстаҕына, Таня тугу гыммыта барыта ыпсаҕай буолан иһэр. В. Яковлев
2. Олус тупсаҕай, хомоҕой, ылыннарыылаах, (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, отличающийся простотой и убедительностью (напр., о чьей-л. речи)
Пушкин айымньыларын аахтахха — хас этиитэ барыта бэйэтэ бэйэтиттэн оронон тахсан иһэр курдук, оннук ыпсаҕай. С. Руфов
Семен Руфов поэтическай айымньылара хайдах эрэ кэпсэтэн эрэрдии судургулар, ааҕарга ыпсаҕайдар. Н. Тобуруокап
Эдэр күтүөт Дьааҥы ыччата эбит. Бэрт ыпсаҕай тыллаахөстөөх, сайаҕас барахсан быһыылаах. Н. Кондаков

I
аат.
1. Тимиргэ, маска үөскүүр дьөлөҕөс, көҥдөй; хабахтар (мууска). ☉ Изъян, червоточина в древесине, отверстие в железе; пузырьки (во льду). Хабалаах тимир. Мас хабата
□ Муус хабалаах сиринэн кыратык ойо барбыт. «Чолбон»
2. Кытаанах хаа иһигэр сылдьар, уҥуоҕа суох сымнаҕас эттээх харамай. ☉ Беспозвоночное мягкотелое животное, покрытое раковиной, моллюск, улитка
Көлүйэлэргэ, күөллэргэ уонна өрүс чуумпу хомолоругар уу иһинээҕи үүнээйилэргэ мэлдьи бөдөҥ улитканы — улахан хабаны булуохха сөп. ББЕ З
Тууһа суох ууга — көлүйэҕэ, күөлгэ араас моллюскалар олороллор: хаба, лужанка, катушка. СМН АҮө
Хабалар (улиткалар) үүнээйилэр умнастарынан бэрт наҕыллык сыыллаллар. АВ СҮү
◊ Хаба хаата зоол. — сорох тоноҕоһо суох харамайдар эттэрин-сииннэрин бүрүйэр кытаанах хах, бүрүөһүн. ☉ Твёрдый защитный покров некоторых беспозвоночных животных, раковина
Микиитэлээх Өлөксөй таптыы көрбүт таастарын, хабаларын хаатын уу түгэҕиттэн умсан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Икки күлтэҕэр кыраппыын уонна хаба хаатын курдук эриллэҕэс хас да табах күлэ кутар иһит көстөллөр. В. Яковлев
Куурусса ыраах сиргэ тиэйиини, таһыыны тулуйар, кытаанах хахтаах сымыыты биэрэрин наадатыгар хаба хаатын үлтүрүтэн сиэтэллэр. ККЕ АЦ
ср. осм. камыш ‘род моллюска’, калм. хавхакта ‘черепаха’
II
<хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Эһэ сүүһүн хабыллар хаба ортотуттан хоп-хойуу хаан туора чоккураан түспүт. Амма Аччыгыйа
Куорат хабайар хаба ортотугар киэҥ олбуордаах, түөрт муннуктуу түһэриллибит дьиэ киэптээн турар. П. Филиппов
Ол икки ардыгар көтөр номнуо күөлү хаба ортотунан өрө көтөн ханарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай