нареч. олдьу; вкривь и вкось 1) (во все стороны) олдьу-солдьу; 2) (всячески) тиэ-рэ-маары, түҥ-таҥ; судить вкривь и вкось тиэрэ-маары быһаар, түҥ-таҥ эрт.

дьүһ. туохт. Олдьу-солдьу үктээ, оннук туттан хамсан. ☉ Ступать неровно, вкривь и вкось
[Дьырыбына Дьырылыатта] Оҕустаҕын аайы Одьороҥнотон барда, Кырбаатаҕын аайы Кыадьараҥнатан барда. П. Ядрихинскай

туохт. Тилэҕинэн уонна олдьу-солдьу үктэнэн сүүр (сүнньүнэн, куобах туһунан этэргэ). ☉ Ходить, бегать неровно на пятках (обычно о зайце)
Куобаҕым суола ойуур иһигэр онньуохайдаан киирэр. Н. Якутскай

I несов. 1. что (отто) оҕус; косить траву оту оҕус; 2. кого, перен. (уничтожать) кырт, быс, бараа. - косить II несов. 1. что (делать косым) сөрүөһүннэр^- кыҥнат, хаанньат; 2. что, чем (скашивбнйь глаза) кырыыгынан көр, кынчай; 3. (ршгь косоглазым) кылардаа, олдьу-солдьу

аат. Атах таҥаһын уллуҥун тилэх өттүн диэки үрдэтиитэ. ☉ Каблук
Арамаан Айдаарап …… ханньайа элэйбит хобулугунан олдьу-солдьу үктээн истэ. Софр. Данилов
Дьахталлар хобулуктарын чэпчэки тыастара хостон хоско тоһугураспыттара. Эрилик Эристиин
Мааны Маппый бөппүрүөскэтин тобоҕун сиргэ быраҕан …… үрдүттэн саппыкытын хобулугунан хам үктээтэ. П. Аввакумов

эҥээрий диэнтэн дьаһ
туһ. «Дьиикэй табаны хоту дойдуга биһиги кыыл диэн ааттыыбыт», — халымалардыы эҥээритэн сыыйа кэпсиир Лааһар. Далан
Былыта суох тымныы, дьыбардаах түүн туруйалар хаһыытаһалларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Кинини батыһан дьоннор тоҥолох-тоҥолохторуттан тутуһан, дубук-дубук, олдьу-солдьу үктээн күөгэлдьитэ-күөгэлдьитэ, эҥээритэ туойдулар. А. Бэрияк

1. сыһ. Саахымат дуоскатын биир дьүһүннээх килиэккэлэрин курдук олдьу-солдьу; саахымат дуоскатын кыбадырааттарын курдук. ☉ В шахматном порядке; в виде шахматных клеток
   Оронун сыҕарытан, саахыматтыы аттарыылаах сылгы тэллэҕин арыйа баттаата. Л. Попов
   Миинэлэр, кэлэ-кэлэ хотоолу биир гына саахыматтыы түһэн, эһин да эһин буолан бардылар. К. Симонов (тылб.)
2. даҕ. суолт., көр саахымат
   2
   Балыыһа саахыматтыы ойуулаах муосталаах вестибюлугар — аан хоһугар тобус-толору бааһырбыт дьон. ССС

1. сыһ.
2. Сатамньыта суохтук, олдьу-солдьу. ☉ Беспорядочно, неаккуратно, как попало
   Тиэрэмаары түспүт Титирик-иһирик ойуурдар Тэтэрэн-чэлгийэн эрэллэр. А. Софронов
   Тиэрэ-маары үүммүт бөдөҥ тиистэрин көрдөрдө. Амма Аччыгыйа
   Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүн былдьаһан, тиэрэ-маары үктэнэбин. М. Доҕордуурап
3. Туох да бэрээдэгэ суох. ☉ Врассыпную, в разные стороны
   Тыа иһигэр эмиэ тыас ньим-ньим гына түстэ да, тиэрэ-маары барыы буолла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Бутуурдаах, өйдөммөт. ☉ Искажённый, извращённый
   Дьэ, тиэрэ-маары сэһэннэр ыалтан ыал аайы тарҕаналлар. «ХС»
   ◊ Тиэрэ-маары көр — харахтаргынан үөһэ-аллара көр. ☉ Вращать глазами
   «Дьолбут дьэ тосхойдо!» — Суор ойуун хараҕын тиэрэ-маары көрө-көрө кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
   Анатолий хараҕын тиэрэ-маары көрдө, сутуругун күөрэҥнэттэ. Л. Попов
   [Чаабый] Уулаах диэки кыччаҕар харахтарынан тиэрэ-маары көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

I
аат. Өрүстэн, үрэхтэн туора сүүрүгүрэн тахсар уу, өрүс, үрэх тардыыта. ☉ Небольшой рукав, отходящий от русла реки (речки), соединяющий её с озером
[Көстөө] ыраах сээннэргэ, алыыларга, таалаларга иитэлээбит паастарын, буурҕаттан мэһэйдэтэн өр кэм устатыгар көрбөккө сылдьан баран кэрийбитэ, байанайа улаханнык үөртэ. В. Протодьяконов
Уолаттар булгунньаҕы аастылар, иннилэригэр синньигэс сээн, төгүрүк күөл көһүннүлэр. Н. Габышев
Күһүн систэртэн сээннэр уулара тоҕо анньан киирдэхтэринэ килиэхалаа буола кэҥиир күөлгэ чуо тиийбиттэрэ. Е. Неймохов
ср. эвенк. сээн ‘протока, курья (из озера в реку), ручей, заросший травой’, коми сэн ‘ложбина, лощина’
II
саҥа алл. Оҕону таптаан ымманыйан ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления, сожаления по отношению к ребёнку
Мэник Мэнигийээн: «Сээн, бу таҥастара суох буолан мин саҕынньахпыттан көрдүүллэр ээ», — диир. Суорун Омоллоон. Сээн, оҕокком сыыһа, ама да биһиэхэ куһуок саахар баҕалааҕын иһин, саҥардаҕа баҕас сүрүккэтэ… Н. Заболоцкай
Кэлбит дьон тохтоотулар, оттон тугу эрэ ботур-ботур кэпсэттилэр, дьахтар куолаһа «сээн, барахсаммын» диир. «ХС»
♦ «Сээн» диэ — кими эмэ олус өрө тут. ☉ Превозносить кого-л.
Дьон көнөтүнэн сылдьар киһини атарахсыта санаабат, оттон олдьу-солдьу үктээтэххинэ «сээн» диэччилэрэ суох. С. Федотов. «Сээн» дэтэн — кимиэхэ эмэ хайҕатар, атаахтыыр курдук. ☉ Получая чью-л. похвалу, чьё-л. ласковое, доброе отношение
[Хаалдьыт:] Кырдьыга даҕаны, санаам көнө буолан, эһиги курдук кырдьаҕастарга «сээн» дэтэн сырыттаҕым дии. А. Софронов
Үлэбитигэр хайҕаттахпытына, үөрэхпитигэр «сээн» дэттэхпитинэ, аҕабыт бэйэтин хайҕаабыттарыныы үөрэрэ. Багдарыын Сүлбэ

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’