1) частица модальная, выражает утверждение конечно; кырдьык буолумуна конечно, правда; оннук буолумуна так, конечно; 2) модальное cл. выражает а) закономерность высказываемого: улугурбут курдук , буолумуна , сылайдаҕа она будто сонная, да и понятно, устала же; б) иронию: буолумуна , кини кыайбата диэн кэлиэ дуо ? ещё бы он этого не одолел?

1. такой; оннук дьыала баара было такое дело; 2. так, точно так; оннук буолуохтаах так и должно быть; оннук эбит оказывается, так; оннук дуо ? так ли (это)?; оннугун оннук да... так-то оно так, но...; оннук да буоллун пусть будет так.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

1) такой-сякой || так-сяк, так и сяк, (и) так и этак; оннук-маннык уолаттар ! такие-сякие мальчишки!; оннук-маннык дииллэр говорят и так и этак; 2) всякий, разный; оннук-маннык кэпсээн тарҕаммыт распространились всякие слухи.

I
туохт. эб. Этэр санаа кырдьыгын быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр (диалогка туохт., араас аат кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает уверенное подтверждение достоверности высказываемого (употр. в диалоге с гл. и именными сказуемыми)
Киэһэ кэлэр буолумуна. Мантан ыраах дойду. «ХС».— Ол аата эн ону сөбүлүүр буоллаҕыҥ? — Сөбүлээн буолумуна. Н. Заболоцкай
— Кураанахха сылдьыа эбиппит буолбат дуо? — Кураанахха буолумуна. Н. Якутскай
II
туохт. сыһыан т.
1. Этиллибит санаа оннук буолуохтааҕын, оннук буолара этиллэр санааттан толору өйдөнөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как должного, закономерного и вполне понятного следствия предшествовавшей мысли
Ити тэрилтэ баарын-суоҕун олохтоохтор билбэттэр. Буолумуна, былырыыҥҥы ыам ыйыттан биир да мунньах ыытыллан көрө илик. «Кыым»
Буолумуна, хамначчыт муҥнаах хаһан үүрүллүбэтэҕэй, уһун дьолу олорбута баарай? Н. Заболоцкай
Буолумуна, уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи, ама, техниканы өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
2. Саҥарааччы итэҕэйбэтин, сөбүлэспэтин, утарсарын, мэлдьэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, несогласие, возражение, отрицание говорящего
Суос сымыйанан этэҕин — Яков күлэ-күлэ эттэ. — Дьиҥ чахчы өйдүүр этим. — Буолумуна. М. Доҕордуурап
Буолумуна! Дириэктэр сопхуос үрдүнэн биир да атыыр оҕус суох буолуохтаах диэбитэ. «ХС»
Буолумуна, ол эн ынаххын мин мөхпүтүм дуо? Хата, бэйэҥ ырыанан кэҕийэҥҥин үргүттүҥ ини. М. Доҕордуурап
3. Этиллэр санаа буолуохтааҕын, сөптөөҕүн билиммитэ, бигэргэппитэ буолан үгэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего под видом признания высказываемой мысли как вполне закономерной, само собой разумеющейся
Буолумуна, балыгыттан, куһуттан ордон, ол ханнык эрэ халкыҥнаабыт ыскамыайка туһунан саныы сылдьыа дуо? Софр. Данилов
Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Ээ, буолумуна! Ваня ааҕар да кинигэлэрэ — кинигэлэр аххан! Амма Аччыгыйа

сыһыан холб.
1. Инники санаа, кэллиҥҥи этиллибиттэн көрдөххө, толору өйдөнөр, сокуоннай буолуохтаах эбит диэн сыаналааһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим предшествующей мысли как вполне понятной, закономерной и должной, исходя из содержания последующего высказывания (конечно, разумеется, да и понятно)
Кини санаата көнньүөрбүтэ сүр, буолумуна даҕаны, улахан үөр бөрөттөн кырдьаҕас ийэлэрэ уонна икки оҕо бөрө эрэ хааллылар, олор оччо кутталлара суох. «ХС»
Кырдьык, быһыыта, кырдьан эрэбин дуу, тугуй? Буолумуна даҕаны. Бэл, үөрэппит оҕолорум төһө эмэ сааһырдылар. Софр. Данилов
Улугурбут курдук, буолумуна даҕаны, сылайдаҕа. Н. Габышев
2. Саҥарааччы үгэргээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего (а как же)
[Ваня мунньаҕы] куоҕайбыт үрүҥ моойдоох кыыһы кытта сэһэргэһэриттэн ордон истибэтэ. Буолумуна даҕаны, кыыс барахсан нарына бэрдэ. Амма Аччыгыйа
Буолумуна даҕаны, мааны, быраас кэргэннээх киһи үөрэҕэ суох ийэтин ахсарыа дуо? «ХС»

сыһыан холб. Мөккүһэн утары, оннук буолбатах диэн сөбүлэспэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое возражение, отрицание с несогласием (да ну, нет уж, как бы не так)
Буолумуна доҕор, маҕаһыын аһыллар кэмигэр аһыллыахтаах, хатанан олорума. В. Ойуурускай
• Эйигин: «Тоҕо булар, туох буолбут киһиний», — диир. — Буолумуна доҕор! Булуохха булуллар буоллаҕа эбээт. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлэһиитин көрдөрөр, арыт дубук соҕус утарсар дэгэттэнэр. ☉ Выражает согласие говорящего, иногда имеет слабый уступительно-противительный оттенок (да, так; так-то оно так)
«Оннугун оннук», — диэтэ Кардашевскай саҥата суох олорбохтоон баран. Софр. Данилов
Оннугун оннук. Кинини кытта үлэлиир үчүгэй, сынньалаҥ. «ХС». Оннугун оннук. Ол гынан баран… «Чолбон»

даҕ.
1. Маннык, бу курдук, манныкка маарынныыр. ☉ Такой, подобный
Оннук тылы-өһү истэн баран …… Аҕыс сабыдал халлааҥҥа арчыһыттара аатырбыт Алта Айыы Намыһын удаҕаннарынан [Уол оҕону] Таҥхалата ыыппыт. П. Ойуунускай
Бөрө сокуона оннук, мөлтөх бүдүрүйэр, күүстээх көмүллүүр. Амма Аччыгыйа
2. Ол курдук, үкчү ол курдук. ☉ Так, точно так
Мааппа оннук эбит. Н. Заболоцкай
«Кырдьык оннук эбит», — эһээ Дьөгүөр эмиэ охсон куһурҕатта. «ХС»
др.-тюрк. антаҕ, андаҕ

ситим. сыһыан холб. Санаалар ыккардыларынааҕы усулуобуйа — төрүөт сибээһин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает условно-причинную связь между высказываниями, устанавливаемую говорящим (в таком случае, если так, раз так). Оннук буоллаҕына, бу ким саата буоларый?
□ Оннук буоллаҕына, кини оннугар мин истэбин. Н. Заболоцкай
Оннук буоллаҕына, аны болуотунньук буолан көр оччоҕо. Д. Таас

сыһыан холб.
1. Саҥарааччы быһаччы сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое согласие говорящего (да, конечно, так ; конечно). Оннук буолумуна, от охсор диэн кытаанах үлэ
□ «Оннук буолумуна», — Мария Ивановна Кустурованы синньигэс биилиттэн кууста. Софр. Данилов
2. Саҥарааччы быһаччы сөбүлэспэтин, күлүү гынан туран, оннук буолбатах диирин көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое несогласие, отрицание с иронией (ну, конечно! конечно, так! ). Оннук буолумуна! Били эн биллэххинэ, онтон атын буолуо дуо?

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Ол-бу бытархай, суолтата суох. ☉ Всякий, и такой и сякой
Ол мин эмкэ киирдэхпинэ, Оппун-маспын ким булуой, Оҕолорбун туох көрүөй? — диэн, Оннук-маннык мэһэй аахта. Күннүк Уурастыырап
2. Ол-бу эҥин-араас. ☉ Всякий разный. Оннук-маннык кэпсээн тарҕаммыт

сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлэһэн бигэргэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждённое согласие говорящего (конечно-конечно, конечно так)
«Оннук-оннук, ийээ», — дии түһэр Микиитэ. Амма Аччыгыйа
Оннук-оннук… Мин уруккуттан инньэ диибин ээ! Софр. Данилов
Оннук-оннук. Оҕолорун Маппый диэн сүрэхтээбиттэр. В. Иванов

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

adv. so, thus, that way

v. to be, become