дуоҕалаах кутуруктаах - төрдө хара, ортото маҥан, төбө диэкитэ хара, адьас төбөтө маҥан (ынах сүөһү кутуругун эриэнин этэргэ). ☉ У основания черный, посередине белый, на конце черный, на самом кончике белый (о хвосте рогатого скота). Дуоҕалаах кутуруктаах ынах

саатыыр элэмэс — сылгыны дьүһүннүүргэ: иннэ-кэннэ маҥан, ортото хараҥа. ☉ Спереди и сзади белый (светлый), посередине тёмный (о масти лошади)
Саатыыр элэмэс ортото хараҥа, иннэ-кэннэ маҥан, дьүһүнэ хайдах баҕарар буолар. ОМГ ЭСС

даҕ. Туох эмэ ортотун диэки баар. ☉ Находящийся в середине, посередине чего-л.. Күөл ортотунааҕы арыы
□ Биһиги …… кыһынын буоллаҕына мантан икки биэрэстэ соҕуруу диэки сис ортотунааҕы алааска кыстыырбыт. Эрилик Эристиин
Сис хаба ортотунааҕы кыракый ырааска, түүн бултуйбут булчут киһи оттубут отуутун уота өрө күндээрэ олордо. Д. Таас

аат.
1. Сыырка ортотугар оонньууну көрдөрөргө аналлаах төгүрүк улахан миэстэ. ☉ Большая круглая площадка посередине цирка, на которой даются представления. Аренаҕа аны клоуннар таҕыстылар
□ Аренаҕа орто уҥуохтаах уол тахсар уонна «сөхпүт дьон көрөн олордохторуна» улаатан (үүнэн) барар. ДьДьДь
Аренаҕа муора хахайдара Лео, Пацци уонна Васька тахсаллар. ДВЛ МК
2. көсп. Тугунан эмэ дьарыктаныы эйгэтэ, түһүлгэтэ. ☉ Поприще, область какой-л. деятельности. Суруйааччы бу айымньытынан литература киэҥ аренатыгар киирдэ диэххэ сөп
□ Олох диэн — театр арената Онно дьоннор артыыстарбыт. С. Данилов

аат.
1. Ойуур ортотугар эбэтэр саҕатыгар кыра ырааһыйа. ☉ Лужайка посередине или на опушке леса
Ойуур хонноҕор үчүгэйкээн көбүс-көнө күөх дьэллэҥ ортотугар …… күрүө оҕотун туппуттар. Болот Боотур
2. Сарсыарда халлаан сырдаан эрэр кэмэ, сарсыардааҥы үөл-дьүөл. ☉ Время рассвета, предрассветные сумерки
Тыҥ хатыыта, сарсыарда дьэллэҥҥэ Хайыһарым кыыдамныыр суолун …… Чолбон төлөнө сырдатар. Л. Попов
◊ Дьэллэҥ кулгаах фольк. - даллаҕар, аһаҕас, истимтиэ, чуор кулгаах. ☉ Широко расставленные, оттопыренные, чуткие уши
Үүннээх-тэһииннээх Үтүө тылбын Икки тэргэн ый Ньэмиэтэ буолбут Дьэллэҥ кулгааххар Таба тайан, көрө билгэлээ. Таллан Бүрэ

аат. Уонча сэнтимиэтир уһуннаах, үс-хас сэнтимиэтир кэтиттээх, ортотунан икки үүттээх чараас мас, ол үүттэринэн (хайаҕастарынан) угуллубут сабы төбөлөрүн холбуу баайан баран, тардыалаан эргичиҥнэтэр оонньуур. ☉ Якутская национальная игрушка: плоская лучина (деревяшка) длиной около десяти и шириной два-три сантиметра, имеющая посередине два отверстия
Через них пропускают нитку, завязывают узлом и, подергивая ее за концы, вращают лучину вокруг оси, производя жужжащий звук. Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир араас дорҕооннорун таһаарбыт оҕо хайҕанар. ВПК СОо
Иитээччи күүгүнэй оҥорон аҕалан тыаһатар. КИИ ОЧСҮөГ

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, посреди которого совершается действие (посреди)
Сылбах ортотугар чөҥөчөк баар буолуохтаах этэ. Т. Сметанин
Ааллаах хайатыттан көрдөххө, Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар, Алтан туоһахта курдук, Аралыйан сытара. С. Васильев
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүттэн тахсарын, буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из середины которого действие исходит, совершается (посреди, посередине)
Хомурах тохтообот холбороҥ маҥан хочолорун ортотуттан үүнэн тахсыбыт муус булгунньах уораҕай дьиэлээх эбиттэр. Ньургун Боотур
Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ орто өттүнэн эбэтэр икки уһугуттан, кытыыттан тэҥ ырааҕынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, посередине которого совершается действие (посередине, по центру)
Бар дьоҥҥут, ыччаттаргыт үөрүүлэрин итинник эҕэрдэлээн, дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги нуоҕалдьыһа хаамсыҥ! Амма Аччыгыйа
Куоракка наадаларыгар сылдьан баран, киэһэ буолан аулларыгар төннөр бааһынайдар истиэп ортотунан, уһун синньигэс быа курдук, субуһаллар. Эрилик Эристиин
Киһини сототун ортотунан оттоох томтор сир тэллэҕэр тохтоотубут. Т. Сметанин

даҕ. Содуллаах, сабыдыаллаах (үксүгэр куһаҕан өттүнэн). ☉ Имеющий последствия (чаще всего дурные)
[Чокуурап:] Санаарҕаама, Маайыс, уоскуй. Чахчытын билиэхпит. Баҕар, ити дьыала уһун кутуруктаах буолуо. С. Ефремов
Макар Макарович, үчүгэйдик толкуйдаа эрэ, начаалынньыгыҥ ыҥырыытыгар барбатаххына, хайа онтукаҥ кутуруктаах буолан тахсаарай. В. Ойуурускай
◊ Дуоҕалаах кутуруктаах — төрдө хара, ортото маҥан, төбө өттө хара, саамай бүтэһик уһуга маҥан (ынах, оҕус кутуругун туһунан). ☉ Имеющий хвост у основания черный, посередине — белый, ближе к концу — черный и на самом конце — белый (о корове или быке)
Оруктаах сиэллээх, Орохтоох систээх, Дуоҕалаах кутуруктаах, Маҥан атыыр соноҕос Үөргэ баран тырылайдыа. С. Зверев

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ орто чааһынан оҥоһулларын бэлиэтээн, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает конкретно-пространственные отношения, управляя винительным падежом и употребляясь при обозначении предмета, в средней части которого совершается действие (посередине, по)
Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн …… сис тыалары ортолорунан, алаастары үрдүлэринэн, үрэхтэри усталарынан, балаҕаннар, сайылыктар аайы хоп-сип, тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Биһиги эмиэ биир суол устун паарканы ортотунан баран истибит. Амма Аччыгыйа
Тарбыйах, ынах маҥырыырын истээт, ийэм ыҥырдаҕа дии санаан, алааһы ортотунан, бэттэх, тиэргэн диэки, сүүрэн тэбинэн испит. Суорун Омоллоон
Ол бадарааны ортотунан олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын туох эмэ нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (через, сквозь)
Оннооҕор, Дайыыла, ликбез эрэ үөрэхтээх, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар-суруйар киһи, ааспыт сэриигэ кутаа уот бөҕөнү ортотунан ааһан, хайҕал бөҕөнү хайҕанан, уордьаны, мэтээли түөһүгэр килэччи иилинэн кэлбитэ ээ. Софр. Данилов
Мин сырыттым, тыалы тыыран, силбиги кэһэн, Умайар куйаас күннэри ортолорунан туораан. С. Данилов
Ууну-хаары ортотунан Уһуурданнар-кыһыырданнар, Куорат дьоно, тахса-тахса, Куугуната турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Тумуроваҕа дьону ортотунан тиийэн кэлэр. А. Фёдоров
3. Хайааһын буолар эйгэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, зоны совершения действия (среди, под)
Дьону ортотунан дьоруолаан сырыттахха, көрбөттөр, Саһыаҥ-кирийиэҥ да, булбуттара баар буолуо. Амма Аччыгыйа
Хас да мүнүүтэ устатыгар ытыс тыаһа куугунуу турарын ортотунан өрөбөлүүссүйэ ырыалара ньиргистилэр. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс бороҥурбут дьиэлэрдээх Ленин проспегынан иккиэйэҕин ардаҕы ортотунан хаамсан иһэллэр. Л. Попов
4. Хайааһын оҥоһуллар үрдүгүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по средней высоте которого совершается действие (по середине, по среднему уровню)
Киһилэрэ толоон хоту бүүрүгэр тиийэн, титириктэри ортолорунан буола наһаа үрдээн көстөн баран, мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай тэҥкэ тииттэри ортотунан тас үөһэ тутуһан кубалар көтөн тылбаарыҥнаһан иһэллэр. Т. Сметанин

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы