несов. что 1. (создавать) ай; 2. (совершать, осуществлять) оҥор, көрдөр; творить чудеса дьиктилэри оҥор, дьикти кыа-йыылары көрдөр.

несов. 1. кого-что, за кем-чем (смотреть) кэтээн көр, көр; я с интересом наблюдал, как играют дети мин оҕолор оонньуулларын кэрэхсээн көрбүтүм; 2. кого--что (с целью изучения) кэтээн көр; сылыктаа; наблюдать солнечное затмение күн өлүүтүн кэтээн көр; 3. за кем-чем (осуществлять надзор) кэтээн көр, көр.

1. бөтөрөҥнөө диэнтэн дьаһ. туһ. Сарсын, сарсын сарсыарда Хаамтарбахтаан халытыам, Дьоруолатан доҕутуом, Сиэллэрбэхтээн дибдитиэм, Бөтөрөҥнөтөн көтүтүөм. Саха нар. ыр. III
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ, ыпсыытын кытыарбакка, наһаа түргэнник оҥор, толор. ☉ Делать, осуществлять что-л. с большой поспешностью, мигом
   Хорбут ырыатын истибитиҥ буоллар. Доҕолоҥнотон, бөтөрөҥнөтөн түһэн, киһи саныы-саныы кыбыстыах. Э. Соколов

туохт. Ойуун курдук кыыр, кутур, көрүүлэн (дьахтар туһунан). ☉ Осуществлять ритуальное общение с духами в процессе камлания, шаманить (о шаманке)
Кинини [удаҕаны] биһиги дьиэбитигэр аҕалыҥ, абын-хомуһунун киллэрэн, удаҕаннаан көрдүн. Эвен фольк. Хочо Хоборооһо диэн сэрии иннинэ тугу да оҥорбокко ньылбыйан олорбут дьахтар удаҕаннаан турбута. Илэ хаама сылдьар абааһылары итигэстээн сиир, бохсуруйар ааттаммыта. Н. Босиков

туохт. Кими эмэ эпиэкэҕэ ыл. ☉ Осуществлять опеку над кем-л., опекать
Биллэн турар, оҕо ыарырҕатар күнэ үгүс буолар. Итиниэхэ учуутал сатабыллаах көмөтө, оҕону эпиэкэлээбэккэ эрэ, таба суолунан салгыы хардыылыырыгар олук ууруох кэриҥнээх. «Кыым»
Министиэристибэлэр уонна биэдэмэстибэлэр өттүлэриттэн предприятиелары ымпыктаан-чымпыктаан эпиэкэлиир быраактыканы ууратарга уолдьаста. ССКП ХХVII
Таня, кырдьык, Люсяны сөбүлээбэт гынан баран, дьон эпиэкэлиирин абааһы көрөр. К. Симонов (тылб.)

побуд. от хаамп = 1) заставлять ходить, ехать; водить; оҕону хаамтар = водить ребёнка (за ручку); массыынаны хаамтар= пустить машину вперёд, проехать немного вперёд; 2) осуществлять, претворять в жизнь; дьыаланы хаамтар = продвигать дело; 3) прост, погонять, ехать быстрей; аккын хаамтаран ис погоняй своего коня; 4) прост, трогать; куорат диэки хаамтар = двинуть(ся) в сторону города; 5) прост, см. хаамп= 4; ладьяны хаамтар = пойти ладьёй # иннигин быһа хаамтар = иметь обиду, сердиться на кого-л. (за оскорблённое самолюбие).

туохт., кэпс.
1. Туох эмэ эргэрэн алдьаммыты, хаалаары гыммыты абырахтаан, сөргүтэн киһи туһанар гын. ☉ Ремонтируя, чиня, приводить в годность что-л. обветшалое, изношенное
Хас эмэ уон сыл устата Дьокуускай куорат бэрт үгүс мас дьиэлэрин бөхсүйэн, сытыы сүгэтин биитэ күҥҥэ килэбэчис гына оонньообут кэрэ кэмэ ахтылҕаннаах даҕаны! П. Аввакумов
2. Киһини туохха эмэ үбүнэн-аһынан бөрөөн-тараан тэрий эбэтэр тугу эмэ кыалларынан тэрийэн ыыт, оҥор. ☉ Кое-как снабжать, обеспечивать кого-л. самым необходимым, нужным для чего-л. или с трудом организовывать и осуществлять что-л. Оҕобутун бөхсүйэн тыаҕа булка ыытаары олоробут.
□ Биһиги …… бу манна бэйэбит демонстрациябытын бөхсүйүөхпүтүн санаабыппыт да, табыллыбатаҕа. М. Горькай (тылб.)

несов. 1. кого сиэт; вести за руку илиититтэн сиэт; 2. кого-что (идти во главе) киллэр, илт, сирдээ; вести войска в бой сэриилэри кыргыпыыга киллэр; 3. что (управлять движением чего-л.) ыыт, салайан ыыт; вести поезд поепы ыыт; 4. что, перен. (управлять, руководить чем-л.) салай, салайан ыыт, дьаһай; вести кружок куруһуогу салай; вести собрание мунньаҕы салайан ыыт; 5. что (прокладывать) илт, ыыт; вести шоссе на юг шоссены соҕуруу диэки илт; 6. (иметь направление) тиэрт; тропинка ведёт к реке ыллык өрүскэ тиэрдэр; 7. что (проводить, осуществлять) ыыт; толор, суруй; вести борьбу с малярией кумахыны утары охсупуута ыыт; вести записи суруйан ис, бэлиэтээ; вести переписку сурус; # вести начало төрүттэн, саҕалан; вести себя тутта сырыт; и ухом не ведёт кыһанан көрбөт, кумаардаан да көрбөт; ложь к добру не ведёт сымайа үтүөҕэ тиэрпэт.

туохт.
1. Дүҥүрү охсо-охсо хамсанан, ойуоккалаан, кутуран ойууннуур туому толор (ойууну, удаҕаны этэргэ). ☉ В состоянии экстаза, транса осуществлять ритуальное общение с духами, камлать (о шаманах и шаманках). Ойуун кыыран, сэрэйбит курдук, Ньукууһа кутун-сүрүн куоҕас көтүтэн илдьэн өлүү уутугар тимирдибит диэтэ. Амма Аччыгыйа. Ойуун алҕаан, кыыран илгистэн киирэн барда. Күндэ
Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэр, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. М. Доҕордуурап
Алыһардаах удаҕан Бөлөнүүскэй дьиэтигэр мин аҕам оҕонньор баарына кыырбыта үһү. Н. Павлов
2. көсп. Тугу эмэ улаханнык тыаһатууһат, лиҥкинэт-лаҥкынат, талҕалат (хол., иһити-хомуоһу, туттар тимир сэбисэбиргэли). ☉ Громко стучать, греметь чем-л. [Суруксут] ботуоҥкатын иһэ кулур-халыр бөҕө кыырда, чэрэниилэтин иһитэ өрө-таҥнары эргийбэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Дуодар Хара уус …… Кыһата-тууспана Кытыаста оонньоото, Кыстыга-балтата Кыыран иһилиннэ. С. Васильев
Сонно тута быһахкыптыый тыаһа тулатыгар өрө кыыран барда. А. Сыромятникова
△ Эмискэ хатан тыаһы таһаар, тырылыы түс (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Внезапно зазвенеть, зазвонить (напр., о телефоне)
Төлөпүөн тыаһа эмиэ өрө кыыра түстэ. М. Доҕордуурап
Түүҥҥү чуумпуну уолута, Төлөпүөн тыаһа өрө кыырар. Ф. Софронов
♦ Кыһыл тылынан кыырар — туох да дуоннааҕы, туһалааҕы оҥорбокко эрэ кураанах тылынан айдаарар, чобуорхайар. ☉ Заниматься пустой болтовней, молоть языком
Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК
Янис төрөөбүт-үөскээбит сиригэр төрүт уус-аймах суох сирэ, наар түөкүттэр, күөх көппөлөр, ороспуонньуктар уонна кыһыл тылларынан эрэ кыырбыт дьон дугуйдаммыттар дииллэрэ. «ХС»
ср. алт. кыйгыр ‘кричать, звать; громко читать’

туохт.
1. Кими эмэ ыраах суолга тэрийэн ыыт. ☉ Собирать и провожать кого-л. в дальний путь
Промкомбинакка бииргэ үлэлиир табаарыстара кинини аармыйа кэккэтигэр атаарбыттара. АҮ
Аҕыйах хонон баран, аҕабытын аармыйаҕа атаарбыппыт. И. Гоголев
2. Кими эмэ кытта быраһаайдаһан, ханыаха эрэ диэри бииргэ хаамыс, тириэрт. ☉ Провожая кого-л., пойти вместе с ним до какого-л. места
Сарсыарда аҕалаах ийэтэ уолларын дэриэбинэ уһугар диэри атаарбыттара. Софр. Данилов
Хабырыыс сарсыарда аайы Ыраайаны оскуолатыгар атаарар. И. Гоголев
Дьэргэли, наарталар кэлин ыллыктарыгар үктэнэн туран, аарааҥҥа диэри миигин атаарбыта. П. Филиппов
3. Кими, тугу эмэ ханна эмэ ыыт. ☉ Отправлять, отсылать кого-что-л. куда-л. Бостуой санааҕын эрэйдээмэ, арахсар суругу оҥорторон, суукка атаарбыт этилэр, хата эйиэхэ арахсарыҥ ордук буолбат дуо? А
Софронов. Тугу да билбэт буолбут киһини, биһиги санитардарбыт булан бэрэбээскэлиир пууҥҥа илпиттэрэ. Онтон полевой госпитальга атаарбыттара. Суорун Омоллоон. Саккырыыр сардаҥа Саһарҕа кыымынан Доҕорум аатыгар Бирибиэт атаардым. П. Тулааһынап
4. Ааһан иһэри батыһыннары көр. ☉ Провожать глазами уходящего, уезжающего
Тугу да саҥарбата, кинилэри хараҕынан атаарда. Н. Габышев
5. Ханнык эрэ кэм устатыгар ханна эмэ олохсуйан олоро эбэтэр тохтуу сырыт. ☉ Прожить, пробыть какое-л. время где-л. Федор Васильевич бу нэһилиэккэ төрөөбүтэ, улааппыта, сааһын бүтүннүүтүн кэриэтэ атаарбыта. Софр. Данилов
Александр күһүҥҥү күннэри хаайыы хараҥа хоһугар атаарда. М. Доҕордуурап
Оттон туора Тумулу мин Олус ахтар сирим мэлдьи: Онно оонньоон улааппытым, Оҕо сааспын атаарбытым. Күннүк Уурастыырап
6. Ханнык эрэ бырааһынньыгы эбэтэр олоххо буолар бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн аһар, ыл. ☉ Отмечать какой-л. праздник или какое-л. знаменательное событие в жизни
Манна «Кириһиэнньэ түүн» суруйааччы урут түҥкэтэх, хара тыа сирин оҕолоро кыһыҥҥы таҥара бырааһынньыгын хайдах атаарбыттарын туһунан кэпсиир. Софр. Данилов
Дьэ онон биир тымныы соҕус киэһэ дьахтар бырааһынньыгын атаара Өксүү оҕонньорунаан аргыстаһан испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Уон алтыс үйэ иккис аҥаарынааҕы аҕа уустарын баайдара сааскы ыһыахтары атаараллара. БИГ ӨҮөС
7. Ханнык эрэ үлэни, дьаһалы тэрийэн ыыт. ☉ Осуществлять, проводить какое-л. дело, мероприятие
Арай миигин Дулҕалаах нэһилиэгэр сир үллэһигин атаарарга улуус ситэриилээх кэмитиэтин боломуочунайынан анаан кэбистилэр. А. Бэрияк
тюрк. аткар
♦ Анараа дойдуга атаар — өлөр, өлөрөн кэбис. ☉ Отправлять на тот свет (убивать кого-л.)
Кини элбэх маннык көкөтү анараа дойдуга атаарда ини. Софр. Данилов
Тоороной-Тоороной өйдөөх Тииҥ мэйиитэ мэйиилээх, Ала-Торҕону амаҕаччылаан Анараа дойдуга атаарар. Тиһэх суолга атаар көр тиһэх суолугар атаар. П.А. Ойуунускай М.И. Калинин үлэһит аймах тапталлаах сирдьитэ өлбүтүн туһунан ыар хомолтолоох сураҕы эппитин истибитэ уонна кинини тиһэх суолга атаарар траурнай күннэри онно, Москваҕа, ылсыбыта. ФЕВ УТУ. Тиһэх суолугар атаар — өлбүтү сиэри-туому тутуһан көмп. ☉ Провожать в последний путь покойника по установившемуся обычаю
[Татьяна] аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги, оскуола бүтүннүүтэ, кыһыл былаахтаах, барабааннаах, горннаах тахсан, тиһэх суолугар атаарбыппыт. «ХС»
◊ Айыыһыты атаар эргэр., миф. — саха былыргы сиэрэ-туома: оҕоломмут дьахтар дьиэтиттэн кинини араҥаччылыыр айыыһыт барыытын бэлиэтээһин (дьахтар оҕоломмута үһүс күнүгэр буолар). ☉ Старинный якутский национальный обряд: проводы богини-покровительницы родильниц (совершается на третий день после родов)
Эдьээн иэйэхситин эргиппит, Ахтар айыыһытын ахталыппыт Араҕас арыытын аҕаан Айыыһыт атааран Айдаара олорбуттар эбит. П. Ойуунускай
Маҥнайгы оҕолоро — убайым Спиридон — төрөөбүтүгэр оҕоломмут үөрүүлэрин биир айа куобаҕынан бэлиэтээн, айыыһыт атаарбыттар. Ф. Софронов