беда, несчастье; бедствие; алдьархай буолла случилась беда; алдьархай бөҕө ааҥнаата нагрянула страшная беда; өйдөөх үтүөнү сатыыр ; акаары алдьархайы сатыыр посл. умный умеет творить добро, дурак — беду.

1) творить, создавать; саҥа олоҕу айабыт мы строим новую жизнь; норуот айбыт ырыалара песни, созданные народом; 2) уст. предопределять, предназначать, предначертать свыше; эр буоларга айбыттар ему предначертано быть её мужем.

туохт., поэт. Күҥҥэ көрдөр, баар гын, төрөтөн-үөскэтэн таһаар. ☉ Создавать, творить, производить
Өрөгөйдөөх күннүүрүм Алыныктыыр өттүгэр Айбалаан таһаарбыт Айыылыыр далбарайым, Күннүүрүм өрүөлэ, Көрдөр хараҕым, Көтүрдэр тииһим, Хорсун уоллуур оҕокком! С. Зверев

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

сыһ. Маастар курдук, маастарга маарынныырдык (ай, т у т, оҥор). ☉ Мастерски, умело, искусно, на высоком уровне (делать, творить и т. д.)
Ньургуһун киһини абылыыр уобараһын И. Максимова маастардыы айар. АҮ
[Норуот ырыаһыта] оччотооҕуга тиэхиньикэ биир дьикти ситиһиитин [тыраахтары] тас быһыытын эрэ буолбакка, бэл, кини ис механизмын кытта өҥөйөн, өйдөөн көрөрө уонна ол туһунан маастардыы ойуулуура киһини сөхтөрөр. «ХС»

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

сыһ.
1.
тэһэ диэнтэн хат.-күүһүр. Ампаарбытыгар кутуйах үгүс, ону-маны тэһитэ кэбийэн эрэйдииллэр. Далан
Мин холбуйабын миинэ оскуолактара, буулдьа дэлби тэһитэ, хайыта көтүөлээн кээспит. Багдарыын Сүлбэ. Огдооччуйа лэппиэскэтин субусубу эргитэн биэрэр, биилкэнэн тэһитэ кэйэр. С. Маисов
2. көсп., кэпс. Биирдэ эмэ, дөрүндөрүн. ☉ Изредка, время от времени, временами. Быйыл тэһитэ ардыыр
□ Уол киһи быһыытынан соччо куһаҕана суох гынан баран, тэһитэ мэнигилээн ылаттыыр. С. Никифоров
Үгүстэрэ, киһи дьиктиргиэн иһин, бэрт сотору сахалыы өйдүүр, тэһитэ кэпсэтэр буолбуттара. «Чолбон»
♦ Тэһитэ астар — эмискэ тугу эмэ оҥоруоххун, айыаххын баҕаран кэлитэлээ. ☉ Временами быть охваченным неудержимым желанием делать, творить что-л. Тэһитэ астарар кыдьыктааҕым, Тэбэнэт, дьээбэ, мэник этим. Агидель к. Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр көр кэй II
Ити санаа чыычааҕы сытыы бүргэс буолан тэһитэ кэйиэлээбитэ. И. Гоголев
Кутуруу [Нуоралдьыма] сүрэҕин бүргэһинэн тэһитэ кэйбитэ. Р. Кулаковскай. Тэһитэ түһэн — онтон-мантан талан ылан. ☉ Местами, выборочно
Наадалаах кэрчиктэри кыра-кыратык тэһитэ түһэн ааҕыы уруогу киэргэтэр. СЛСПҮО
Мин хаһыаттары тэһитэ түһэн, ол эрээри элбэх оройуоннары хабарга дьулуһан көрдүм. «ХС»

1) мощь, сила; крепость; күүһүн-уоҕун үгэнигэр сылдьар он в расцвете сил; хараабат уох неослабевающая мощь; 2) крепость; кымыс уоҕа крепость кумыса; 3) темперамент; пыл, огонь; кыыһырбыт уоҕар тугу гынарын билбэт в пылу гнева он не ведает, что творит.

туохт.
1. Быардыы сытан эбэтэр илиигэр, тобуккар тирэнэн сыҕарый. ☉ Ползать или передвигаться на четвереньках
[Өлөөнө:] Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра, бу олоппосторго ытта сатаан дэлбэритэ түһэрэ субу баарга дылы. С. Ефремов
Адьас ыраахтан сэрэнэн үөмэн киирдэ. Биир да амынньыары тоһуппакка тииттэри күлүктэнэн сыылан истэ. Улдьаа Харалы
Разведчиктар, бэйэлэрин, инники лииньийэлэрин ааһан, ханнык эрэ хотоол сиринэн быардарынан сыылан иһэллэр. «ХС»
2. көсп. Бытааннык, ыксаабакка бар, айаннаа. ☉ Передвигаться тихо, медленно, ползти
Борохуот нэстик сыылар. И. Гоголев
Афанасий Васильевичка көмөлөһөөрү Хабырыыс лааппы дьиэ диэки сыылар. Н. Якутскай
Арамаан кэһэйдин. Дьахтар сүгүннэрэн аҕалыа ини, бүтүн үс массыыналаах холкуостан массыына ылбакка, оҕуһунан сыылан истэҕэ үһү. С. Ефремов
△ Бытааннык ааһан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Течь медленно (о времени)
Хара хоруо курдук хараҥа сыллар быардарынан сыыллан ааһан испиттэр. Софр. Данилов
Кэтэһиилээх мүнүүтэлэр сыылбыттара. СОТА. Бириэмэ наһаа бытааннык сыыллар. А. Кожедуб (тылб.)
♦ Быаргынан сыыл көр быар
Үлэлээ, бэйэҥ баскын бэйэҥ билин, хас тоттук оҕо иннигэр быаргынан сыыллыма. А. Сыромятникова. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быс (кэрбээ) — биллибэтинэн, көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥор. ☉ Незаметно, исподтишка творить что-л. недоброе
Үс сыанаҥ содула баһаам. Харахха быраҕыллыбакка эрэ сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһааччы диэн, хата, кини баар. Н. Лугинов
Сүгүн буол, били сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар дииллэригэр дылы, туой тиэрэни баран. А. Сыромятникова
Дьэргэлээх Уолуктай бары куһаҕаны тэрийэллэр быһыылаах. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбииллэр. «ХС»
ср. кум. йыл, алт. дьыл, хак. чыл, кирг. жыл ‘двигаться; ползти, ползать; кататься (на коньках, на лыжах)’

сыһ. Умса, тиэрэ баран түһүөх курдук, тэлиэс-былаас (хол., быраҕылын, түс). ☉ Так, чтобы зашатался, едва не упал кто-л. (напр., толкнуть); чуть не падая; шатаясь, загибаясь (напр., от смеха)
Саллааттар буруйдаахтары саа бырыкылаатынан умсатөннө ыыталыыллар. Эрилик Эристиин
Кыргыттары иккиэннэрин иһирдьэ хос диэки умса-төннө анньыалаан киллэрбиттэрэ. С. Никифоров
Сорох умсатөннө бара-бара күлүс да күлүс буоллулар. Н. Павлов
♦ Умса-төннө ас — кими эмэ олох ыарахаттарыгар, моһоллоругар анньан, уган биэр. ☉ Обрекать кого-л. на тяготы жизни, тяжёлую участь; притеснять, угнетать
Ити суорума соруктааҕы, Балбаара сордоох кыыһын, умса-төннө анньа сылдьан сиэтэххит. Эрилик Эристиин
Оттон ийэтэ кинини [Харитошаны] (буолаары-буолан куоракка!) үлэҕэ умсатөннө анньыан адьас баҕарбат. П. Чуукаар. Умса-төннө тут (уур) — бэйэҥ тугу эмэ илиигэр ылан, билэргинэн дьаһай, тут-хап. ☉ Распоряжаться всем по своему усмотрению, не считаясь ни с кем, творить произвол
Соҕотох былырыыҥҥа диэри бу дэриэбинэни умсатөннө туппутум: ячейкалары, сэбиэттэри көлүөһэ курдук эргиппитим. П. Ойуунускай
Ыччаппыт кэлэн уонча хонук устатыгар номнуо умса-төннө уурталаан эрэр буолбаат. Болот Боотур
Умса-төннө (умса) түс көр умса. Салайааччы оруола наада буоллаҕына умса-төннө түһүү, кырдьыгы түөһүнэн хаххалаан араҥаччылааһын. Н. Лугинов
Ийэтэ умса-төннө түһэрин көрө сылдьан, кыратык эмэ иллэҥсийэ эрэ түстэр, киниэхэ көмөлөһө сатыыра. БТТ
Оҕо, оҕонньор хас биирдии киһи от диэн баран умса-төннө түһэр. «Кыым»