прил. 1. (о растительности) иинэҕэс, отох; чахлый куст иинэҕэс ыарҕа; 2. (худой, болезненный) иинэҕэс, дьүдьэх, буомту.

туохт. Торбостоох буол. ☉ Иметь телёнка или телят
Оччугуй норуот эрэйдээх Оккураҥ торбостонон, Отох-тутах оҕолонон Олорбута. Нор. ырыаһ.

үллэр диэнтэн атын
туһ. Үскэм быйаҥнаах Үтүө буордарбыт Үлэһит дьоҥҥо үллэриллэн, Улуу Молуода хочотун Оккураҥ торбоһо оонньохолоото, Отох кулуна ойуоккалаата. Нор. ыр. Хас биирдии бараагырап ааттарын хастыы да пууннарга үллэриллэр. КФП БАаДИ

м.: в один присест биир олоруунан, сог^отохто.

туохт. Аанньа аһаабакка ыр, дьүдьэй, көтөхтөр (сүөһү туһунан). ☉ Исхудать, отощать из-за недоедания (о скоте)
Кэмчи аһылыктаах, кыстыгы ырыганнаан туораабыт ынахтар отох ньирэйдэри төрөппүттэрэ. ВМП УСС
Сылгы маассабайдык ырыганныыр куттала үөскээтэ. «Кыым»
Аны кыһынын халыҥ хаардаах буоллаҕына, сүөһү ырыганнаан охтор. «Чолбон»

аат. Киһи-сүөһү такымын үөһээ өттө, куҥун алын уһуга. ☉ Начало толстых бедренных мышц с обратной стороны колена у человека и животных
Ааһар дьон борбуйугар Түһэ сылдьар ыт уордааҕа Хаһан эрэ, биллэн турар, Иччитин да ытырыаҕа. И. Гоголев
Дыгын сэрииһиттэрэ оҕону эккирэтэн, толоон уҥуор ситэн, борбуйун иҥиирин батыйанан быһа быраҕан ылан, өлөрөн, хол-хол, буут-буут араартаан, үҥүү төбөтүгэр иилэн, дьиэҕэ сырсан кэлэн, чуолҕан үүтүнэн симмиттэр. Эрилик Эристиин
Отох убаһа Өрөҕөтүн тириитэ ыстаана, Сулбу түһэн, Борбуйугар чугаһаан эрдэҕинэ, Өрүһүйэ соҕус Өрө тардынан Өкчөрүс гынан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
[Бөрөлөр] миинэн иһэр аттарын кэлин борбуйугар олорбутунан бардылар. ПЭК ОНЛЯ I
ср. казах. борбай, борпай ‘пах, ляжка’
♦ Борбуйа сонуур кэпс. — улаатан ситэр-хотор, баараҕадыйар. ☉ Достигать полной физической зрелости, возмужать
Бачча сааскар дылы иитиллэн, борбуйуҥ соноон баран, аны киһи тылын истибэт буолууһугун дии. А. Софронов
Арай Томторук кумалаан уола Уйбаан Дууһа, бэйэм аспар борбуйа соноон баран, түөспүн дьөлө анньан кэбистэ. Бар дьон көрүҥ. Эрилик Эристиин. Борбуйгун көтөх (уй, уйун, кыан) — улаатан арыый кыанар буол. ☉ Немного подрастать, начинать крепче держаться на ногах (о ребенке и детеныше животного)
«Бэйи, уолчааннара, хата, борбуйун көтөҕөрө буолбут, ол иһин сүгүн сылдьыбат эбит», — диэн хамначчыттар Болоту хайгыыр саҥалара онтон-мантан бытарыйан иһилиннэ. Н. Заболоцкай
Оол логлойон олорор кэбиһиилээх оттору, охсуллубут от сытын — барытын Тордоохоп борбуйун көтөҕүөҕүттэн олус сөбүлүүр, таптыыр. С. Никифоров
Уол улаатан борбуйун кыанар буолан истэҕин аайы сытыы-хотуу, чобуо быһыыта өтө биллибитэ. П. Филиппов
Саха борбуйун уйда да тустубутунан барар идэтэ. «ХС». Тэҥн. атаххар (сүһүөххэр) тур.

I
туохт.
1. Өлүөр өйгүн сүтэрэр, булкуллар курдук арыгыта ис. ☉ Напиваться допьяна; пьянеть
Кинээс хайыы-үйэ итирэн, хараҕын миин курдук көрбүт, хоолдьуктаах төбөтө айдам босхо барбыт. Күннүк Уурастыырап
Онтон хаста да арыгытыттан кутан иһэн баран, сирэйэ кытаран, хараҕын ээл-дээл көрөн, итирбит быһыыта билиннэ. Эрилик Эристиин
Итирэн баран, аҕыраада таһыгар хаһыытыы сырыттаҕына дьон кырбаабыттар үһү диэн эмиэ биир айдаан буолла. М. Доҕордуурап
2. көсп. Күүстээх иэйииттэн өрө күүр, долгуй, манньый (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Приходить в возбужденное, восторженное состояние, в экстаз от чего-л., пьянеть
Дьолбуттан итирэн, Долгуйа илистэн, Сүрэҕим умайда, күүрдэ, Сүрүм-кутум, дууһам өрукүйдэ! Күннүк Уурастыырап
Оой, арылыйар алааһыам, Уйгу сайынтан итирдим, Көҥүл санаабын батыһан Күн көрүгэр көҕүйдүм. С. Данилов
Үлэни таптыыр артыалтан Үөрэн, сүрэҕим итирдэ. Күннүк Уурастыырап
♦ Хараарчы итирбит кэпс. - тугу да билбэт буолуор, өйүн сүтэриэр диэри итирбит. ☉ Напиться до потери сознания (пульса)
Арыгы бөҕөнү испит. Онтон хараарчы итирэн өйүн сүтэрэн кэбиспит. Н. Якутскай
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? көр иир I. Итирдибэт утахтар - арыгыта суох утахтар. ☉ Безалкогольные напитки. Итирдибэт утахтары дэлэтэн эрэллэр.  Итирдибэт утахтары оҥоруу кэҥэтиллэр. ССРС
тюрк. исүр, эсир
II
аат. Сүөһү ханнын бүрүйэ үөскүүр чараас сыа. ☉ Тонкий сальник (складка брюшины) у рогатого скота, брыжейка
Тиэрбэс хаана Дэриэбинэ ыалы Тилэри диэлийдэ; Уоп итир Отох дьоҥҥо Остуол буолла. Саха фольк. Улахан кыыстара, ийэтигэр ис ырытыһа сылдьан, харын итирин биир чохоону толору муста. А. Софронов. Ханнын сыатын (итирин), бүөрүн, быарын, сиһин үөһүн, сүрэҕин …… быһан ылан, эмиэ курумҥа анаан ууруллар. Я. Семенов
◊ Итир былыт көр былыт
Илиҥҥи саҕахха итир былыт кытара кыыспыт. Н. Якутскай
Алаарап иттэннэри түһэн, төһө да киэһэрдэр, бэс ыйынааҕы сыпсырдык халлааҥҥа итир былыттар ибигирэһэллэрин одуулуу сытар. Л. Попов
Итир былыт онон-манан тунааран көстөр. А. Сыромятникова. Тэҥн. чоҕочу
ср. тоф. едер 'жировая рубашка поверх желудка рогатого скота'

1. аат.
2. Күн, халлаан сырдыгын сабан күлүгүрдэр былыт, туман эбэтэр атын туох эмэ. ☉ Облака, туман или что-л. другое, застилающее небо и затеняющее солнце
   [Бухатыырдар] Арҕаа халлаан Алын саппаҕын диэки түһэ тураллар. ТТИГ КХКК
   Туох да саппаҕа суох ыраас халлааҥҥа үөһэттэн күлүмнүүр көмүс күн …… сыдьаайан турда. Эрилик Эристиин
   Кэлэр сайын кэрэнамчы Кэпсээннэри арыйдын, Киирэртахсар күн сарыалын Кэҥсик, саппах саппатын. Улуро Адо (тылб.)
   △ Киһи санаатын баттыыр иччитэх барык чуумпу. ☉ Безжизненно тягостная сумрачная тишина
   Эргиччи чуҥкунас чуумпу. Санаа тууйуллар саппаҕа саба халыйда. Хаспах эбии уорастыйда. «ХС»
3. көсп. Хараастыы, мунчаарыы. ☉ Грусть, уныние
   [Манчаары:] Хор, ити Санаабын сайыччы саҥаран, Санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
   Эн ол хатыҥнар суугуннарын Этиэхтэн кэрэ таһааларын Санаттыҥ хоһоон тылларынан, Саппаҕа суох тапталгынан. Чэчир-76
4. көсп. Тугу эмэ күн-дьыл сүтэриитэ, бүрүйүүтэ. ☉ Завеса времени
   Бу этиллибит [музыкальнай] тэриллэртэн ураты өссө төһө элбэхтэрэ, дьыл-күн саппаҕар саһан, сүтэн хаалбыттара биллибэт. «ХС»
   Ол кутаабыт [поэзия кутаатын] уккунньаҕын Өксөкүлээх уурбута — Дьыл-күн ардаҕын, саппаҕын Билбэккэ умайбыта. И. Эртюков
5. даҕ. суолт.
6. Саппахтаммыт, саппаҕырбыт, күлүгүрбүт. ☉ Покрытый, затянутый облаками, туманом
   Отох, уйгу улаатыа, Саппах түүлээх ньылҕаарыа, Буомту уҥуохтаах муҥутуо. С. Зверев
   Көрүҥ халлааны — бу саппах, хараҥа халлааны — кылбаҥ ый кинини киэргэтэр даҕаны. Н. Габышев
   Соҕотох хаалла Людмила. Туохтан саҕалыан булумуна, Чугаһыыр бааччах түннүккэ. Санааргыыр хараҕар киниэхэ Саппах айылҕа көһүннэ. А. Пушкин (тылб.)
7. көсп. Түҥкэтэх, хараастыылаах, санньы. ☉ Грустный, унылый, мрачный (обычно о мыслях)
   Син Сарбынньахтаах саргы анныгар, Саһан-сабыллан сылдьан Саппах санаа сайдар. А. Софронов
   Кыһын эмиэ кэлиэҕэ, Ыллыга тыккырыаҕа, Эргэ хаттаан кэлимиэҕэ, Саппах санаа баттаамыаҕа. Доҕордоһуу т. Санаам суулбут Саппах күммэр, …… Күн буолан Көнньүөрдүө дуо, Көмүһүгүөм? «ХС»
   ◊ Саппах былыт — олох саппатар да, күн уотун бүөлүүр ыһыллаҕас былыт. ☉ Клочковатые облака, которые волнами закрывают солнце
   Үүммүт оту үллүктүү Оҕустарар олус бэрт. Сандал күнү күлүктүүр Саппах былыт көстүбэт. С. Тимофеев
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах, лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев

I
тыаһы үт. т. Туох эрэ көҥдөйү охсордуу бүтэҥи тыас. ☉ Глухой дребезжащий звук. Тыраахтар тор-тор тыаһаан баран, дьэ эһиннэ
II
тор былыт — халыҥ былыт. ☉ Плотное облако, туча
Туойар тойугун тор былыт буолан Орто дойду Отох норуотун тускутун Уруйдуу турдун! С. Зверев; тор курдук — 1) тордоччу тэбэ сылдьар хойуу, кылгас (бытык). ☉ Короткий, жёсткий, густой (об усах, бороде)
Аан аттынааҕы хостон …… муннун анныгар тор курдук бытыктаах саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Күндэлэй тор курдук бытыгын туора сотто олорбута. Н. Габышев
Дьаам сүүрдээччи сэҥийэтигэр тор курдук бытыктаах. Н. Габышев; 2) хоччоххой, кытаанах. ☉ Грубый, жёсткий
Тор курдук таҥастан тигиллибит баата ыстаан. С. Федотов; торун тоһут — 1) ким эмэ санаатын, кутун-сүрүн самнар. ☉ Сломить волю кого-л.
Бииктэр кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
[Макаар Тиитэбис:] Кэһэтэр, торун тоһутар сатаммат. И. Семёнов
Тотуона кэм да торо тосто илик эбит. «ХС»; 2) туох эмэ хоччорхойу (хол., тириини) сымнат, имиллэр гын. ☉ Размягчить что-л. грубое, невыделанное (напр., шкуру)
Тириини оҕунуоҕунан илитэн биир-икки хоннорон баран, бобо баайан биир-икки чаас устата сүллүгэһинэн үлтү сынньан торун тоһутуллар. АНП ССХТ
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) — кими эмэ илиигэр ыл, салай-дьаһай, уодьуганнаа. ☉ Держать кого-л. в послушании (во власти), иметь власть над кем-л., обуздывать кого-л.
Күн өркөн уустара Тор суолбутун тордоон, Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. [Абааһы уола Тойон Ньургуҥҥа] Тор тэһииҥҥин тартаҕым, Дьулайгын тобуллаҕым. ТИГ КХКК
◊ Тор тэһиин — Ойуун арбаҕаһын көхсүгэр баар икки тимир тиэрбэскэ икки уһугуттан иҥиннэриллибит тирии быа, биир тиэрбэһэ уҥа санныгар, иккиһэ хаҥаһыгар сылдьар; бу быанан ойуун ыарыыны ыытар иччини бэйэтигэр ылынан, мөлтөөн, охтоору гыннаҕына, туталлар. ☉ Сыромятный ремень, концами прикреплённый к двум железным кольцам на спине шаманского костюма, одно — у правого, а другое — у левого плеча; за этот ремень удерживают шамана, когда он, изнемогая, начинает падать, приняв в себя духа, наводящего болезнь
Тор тэһииммин дьэ тутаҥҥыт, …… Айан киһитэ айаммар Аттанар кэмим буолла. Ойуун II
III
аат., геом. Кииниттэн тэҥ ыраах эргимтэлээх ии. ☉ Окружность
Тор кээмэйдэрэ бэриллибит уонна ньуурун эргимтэлэр проекция хапталыгар параллельнай буоллахтарына, биир проекциятынан бэриллэр. ННС ЧАа
ср. кирг. тоору ‘устраивать разведку; ходить вокруг’